Кіріспе
Адамдарды тамақтандыруға арналған медициналық құрылғы. Тамақтандыру түтігі – ауыз арқылы тамақтана алмайтын, қауіпсіз жұта алмайтын немесе қосымша тамақтануға мұқтаж адамдарға тамақ беруге қолданылатын медициналық құрылғы. Тамақтандыру түтігі арқылы тамақтану процесі гаваж, энтеральді тамақтандыру немесе түтікше арқылы тамақтандыру деп аталады. Оның орналастырылуы уақытша, жедел жағдайларды емдеу үшін немесе созылмалы кемістіктері бар адамдарға өмір бойына қажет болуы мүмкін. Медициналық тәжірибеде әртүрлі тамақтандыру түтіктері қолданылады. Олар көбінесе полиуретан немесе силиконнан жасалады. Тамақтандыру түтігінің сыртқы диаметрі француз бірліктерімен өлшенеді (әр француз бірлігі 1/3 мм-ге тең). Олар енгізілген орнына және мақсатына қарай жіктеледі.
A feeding tube is a medical device used to provide nutrition to people who cannot obtain nutrition by mouth, are unable to swallow safely, or need nutritional supplementation. The state of being fed by a feeding tube is called gavage, enteral feeding or tube feeding. Placement may be temporary for the treatment of acute conditions or lifelong in the case of chronic disabilities. A variety of feeding tubes are used in medical practice. They are usually made of polyurethane or silicone. The outer diameter of a feeding tube is measured in French units (each French unit equals 1/3 mm). They are classified by the site of insertion and intended use.
Медициналық қолданыстар
Азық-түлік тапшылығының алдын алу немесе емдеу үшін түтікше арқылы тамақтандыру (ентеральдік тамақтану) қажет болатын ондаған жағдай бар. Тамақтандыру түтікшесін қажет ететін жағдайлар: мерзімінен бұрын туу, жетілудің тоқтауы (немесе азық-түлік тапшылығы), неврологиялық және нейромышықтық аурулар, жұту қабілетінің болмауы, ауыз және қызыл ішек анатомиялық және операциядан кейінгі деформациялары, қатерлі ісік, Санфилиппо синдромы және ас қорыту жүйесінің аурулары.
Балалар
Азық-түлік құбырлары балаларда көптеген жағдайларда өте жақсы нәтижелермен кеңінен қолданылады. Кейбір балалар оларды өздері жей бастағанша уақытша пайдаланады, ал басқаларына олар ұзақ мерзімге қажет болады. Кейбір балалар азық-түлік құбырларын ауыз арқылы қабылдайтын тамақтарына қосымша қолданады, ал басқалары тек оларға ғана сенеді.
Деменция
Алдыңғы сатыдағы деменциямен ауыратын және тамақ түтігі орнына тамақтануға көмек алатын адамдардың жағдайы жақсырақ болады. Тамақ түтігі мұндай адамдардың өмір сүру ұзақтығын арттырмайды және оларды аспирациялық пневмониядан қорғамайды. Тамақ түтіктері қысым жараларының пайда болу қаупін арттыруы, дәрі-дәрмек немесе физикалық шектеулерді қажет етуі және жайсыздыққа әкелуі мүмкін. Деменцияның соңғы сатыларында, тіпті қоректік мақсаттарға қол жеткізілмеген жағдайда да, паллиативтік күтім мен адамдық қарым-қатынастың артықшылықтарын алу үшін тамақтануға көмек көрсету тамақ түтігіне қарағанда артық болуы мүмкін.
Жоспарланған
Интенсивті терапия бөлімшесінде (ІТБ) ауыр сырқаттанған адамдарға қоректік заттар беру үшін тамақтандыру түтіктері жиі қолданылады, олардың денсаулық жағдайларына көмектесу мақсатында; 2016 жылға дейін назогастрикалық немесе асқазан түтіктерінің қандайсы жақсы нәтижелерге алып келетіні туралы бір пікірге келмеген.
Механикалық бөгелу және қозғалмаушылық
Бас және мойын аймағының қатерлі ісіктері бар, асқазан-ішек жолын бітеп, ауыз арқылы тамақтануды шектейтін, созылмалы нашар тамақтанудан зардап шегетін адамдарда, сондай-ақ, асқабақ қызметінің нашарлауы (гастропарезе) және АЛС (амиотрофиялық латеральді склероз) ауруы бар адамдарда тамақтандыру зондтарының (түтікшелердің) тиімділігін көрсететін кем дегенде орташа дәрежедегі деректер бар. Ұзақ мерзімді қолдануда асқазан зондтары назогастральді зондтарға қарағанда жақсы нәтижелер береді.
Асқазан-ішек хирургиясы
Қоғалтқанда немесе асқазан операциясы жасаған адамдар әдетте жазылу кезеңінде тамақ түтігін пайдаланады; мұрыннан кіші ішекке дейін түсетін түтік немесе тікелей қарны арқылы кіші ішекке орналастырылатын түтік қолданылады. Мұрыннан түтік қойылған адамдар әдеттегідей тамақтана бастауға ертерек мүмкіндік алады деген деректер бар.
Өнім түрлері
Медициналық тамақтану компаниялары ішуге дәмді, ал түтікше арқылы тамақтандыруға дәмсіз өнімдер шығарады. АҚШ-та олар медициналық тағам ретінде реттеледі, және «Сирек кездесетін аурулар туралы заңның» 5(b) тармағында (21 U.S.C. 360ee (b) (3)) былай анықталады: "Дәрігердің қадағалауымен ауызға қабылдауға немесе тікелей ішекке енгізуге арналған, сондай-ақ медициналық сараптама негізінде анықталған ерекше тағамдық қажеттіліктері бар ауру немесе жағдайдың арнайы диеталық басқарылуына бағытталған тағам."
Түрлері
Түтіктердің ең көп таралған түрлеріне мұрын арқылы салынатындары жатады, оның ішінде назогастрикалық, назодуоденальді және назожеюнальді түтіктер, сондай-ақ ішекке тікелей салынатындары, мысалы, гастростомия, гастроеюностомия немесе еюностомиялық тамақтандыру түтігі.
Назогастральдық тамақтандыру түтігі
Назогастральды тамақтандыру түтігі немесе НГ түтігі мұрын арқылы (мұрын тесігінен) өңеш бойымен және асқазанға енгізіледі. Бұл типтегі тамақтандыру түтігі көбінесе қысқа мерзімді тамақтандыру үшін қолданылады, әдетте бір айдан кем, бірақ кейбір нәрестелер мен балалар ұзақ мерзімге НГ түтігін пайдалана алады. Ұзақ уақыт бойы түтікше арқылы тамақтану қажет болған жағдайда, пациенттер көбінесе тұрақты асқазандық түтікшеге көшіріледі. НГ түтігінің басты артықшылығы – оның уақытшалығы және салыстырмалы түрде аз инвазивті болуы, яғни хирургиялық араласусыз кез келген уақытта алып тастауға немесе ауыстыруға болады. НГ түтіктерінің қолайсыз жағдайларға тап болуы мүмкін, әсіресе түтікшенің кездейсоқ алынып тасталуы және мұрынның тітіркенуі сияқты жағдайлар. Атап айтқанда, назогастральдық немесе назоэнтериялық түтікшелер дұрыс орналастырылмаған жағдайда, пациенттердің дауыс шығару жолдарына, өкпесіне немесе трахеясына зақым келтіруі мүмкін, бұл ауыр жарақаттарға немесе тіпті өлімге әкелуі мүмкін. Мысалы, 2022 жылдың наурызында Avanos Medical компаниясының Cortrak2 EAS түтікшесін қайтарып алуы FDA тарапынан І сыныпты қайтарып алу ретінде жіктелді, себебі дұрыс орналастырылмаған назоэнтериялық немесе назогастральдық түтікшелерден туындаған жарақаттар мен пациенттердің қаза болу жағдайлары туралы хабарлар түсті.
Гастростомия немесе асқазанға тамақтандыру түтігі
Асқазанға тамақтандыру түтігі (G түтігі немесе "түйме") – асқазанға іш қуысының кішкентай тілігі арқылы енгізілетін және ұзақ мерзімді энтеральді тамақтандыру үшін қолданылатын түтік. Оның бір түрі – эндоскопиялық гастростомия (PEG) түтігі, ол эндоскоп арқылы орналастырылады. Эндоскоптың орналасуын адамның іш қуысының сыртынан көруге болады, себебі оның құрамында күшті жарық көзі бар. Ине іш қуысы арқылы енгізіліп, эндоскоп арқылы асқазан ішінде көрінеді, ал ине арқылы өткізілген тігіс эндоскоппен ұсталып, қызбалта арқылы жоғары тартылады. Содан кейін тігіс PEG түтігінің сыртқы ұшына байланып, қызбалта, асқазан арқылы төмен тартылып, іш қабырғасы арқылы сыртқа шығарылады. Осы процедура шамамен 20 минутқа созылады. Түтік, асқазан ішінде, ұшындағы дорбаша арқылы (оны құрғытуға болады) немесе түтіктің өткел жолынан кеңірек болатын ұстағыш күмбез арқылы бекітіледі. G түтіктерін хирургиялық жолмен да орнатуға болады, ашық немесе лапароскопиялық техника қолданып. Асқазанға тамақтандыру түтіктері ұзақ мерзімді қолдануға ыңғайлы, алайда ұзақ қолданған жағдайда оларды ауыстыру қажет болуы мүмкін. G түтігі, неврологиялық немесе анатомиялық бұзылулар (инсульт, қызбалта атризиясы, трахеоэзофагеальды фистула, бас және мойын аймағының қатерлі ісігіне сәулелік терапия) салдарынан жұту қиындықтары туғанда, сондай-ақ аспирациялық пневмония қаупін азайту үшін пайдалы. Дегенмен, қанағаттанбаған деменциясы бар немесе ересектердегі өсудің тоқтауы аспирациялық пневмония қаупін азайта бермейді. Аспирациялық пневмония қаупін азайту үшін, асқазанға енгізуге қарағанда, он екі елі ішекке немесе қарыншалық ішекке (пилориден кейінгі тамақтандыру) түтік енгізудің тиімділігін көрсететін орташа дәрежедегі сенімді деректер бар.
Асқазанды дренаждық түтік
Оның орнына, G түтігі асқазанды дренаж үшін қолданылуы мүмкін, егер жақын ішектегі тұйықталу асқазанда өт пен қышқылдың жиналуына себеп болса, бұл әдетте мерзімді құсуға алып келеді, немесе блуждающий нерв зақымдалған жағдайда, бұл жағдайды ұзақ мерзімді шешу үшін қолданылады. Егер мұндай жағдайлар уақытша болса, мысалы, ауруханада, көбінесе соруға қосылған мұрын түтігі қолданылады. Ішек жолының төменгі бөлігіндегі тұйықталуды колостомия деп аталатын хирургиялық әдіспен емдеуге болады, ал екі түрдегі тұйықталудың өзін де тиісті жағдайларда ішек резекциясы арқылы түзетуге болады. Егер мұндай түзету мүмкін болмаса немесе орынды болмаса, тамақтану парентеральды тамақтану арқылы жүзеге асырылуы мүмкін.
Гастроэжунальды тамақтандыру түтігі
Гастроеюностомия немесе GJ тамақтандыру түтігі – асқазанға және жұқа ішектің ортаңғы бөлігі – еюнумға бірдей қол жеткізуді қамтамасыз ететін комбинирленген құрылғы. Әдеттегі түтіктер G түтігі орнына немесе стомаға орналастырылады, ал одан тар, ұзын түтік асқазан арқылы жұқа ішекке дейін созылады. GJ түтігі, әсіресе асқазан қозғалысы нашарлаған, аспирация қаупі жоғары немесе асқазанға тамақтандыру мүмкін емес жағдайларда кеңінен қолданылады. Ол асқазанды үнемі босатуға немесе дренаждауға, сонымен бірге жұқа ішекке тамақтандыруға мүмкіндік береді. GJ түтіктерді көбінесе ауруханада интервенциялық радиолог орнатады. GJ түтігінің басты асқынуы – түтіктің ұзын бөлігінің ішектен шығып, асқазанға қайта кіруі.
Жейнустық қоректендіру түтігі
Жейуностомиялық тамақтандыру түтігі (J түтігі) – хирургиялық немесе эндоскопиялық жолмен құрсақ арқылы және жейнумға (ішекдің екінші бөлігі) енгізілген түтік. Гастростомиялық түтіктермен (құрсақ арқылы асқазанға немесе ішектерге енгізілген) байланысты асқынуларға түтіктің айналасында асқазан ішіндегілердің (құрамында тұз қышқылы бар) асқазан қуысына (перитонеальды қуысқа) ағып кетуі жатады, бұл перитонитке алып келеді – дұрыс емделмесе өлімге әкелетін ауыр асқыну. Септикалық шок – тағы бір мүмкін асқыну. Шағын ағу гастростомия орнының терісін немесе стоманы тітіркендіруі мүмкін. Бұл жағдайды емдеу үшін теріді жегіш қышқылдан қорғауға арналған кедергілі кремдер қолданылады. Медициналық әдебиетте «түтікке тәуелділік» деп аталатын құбылыс талқыланған, онда бала тамақтандыру түтігінен кейін тамақ ішуден бас тартады, бірақ бұл ICD немесе DSM-де ауру ретінде танылмайды және оның таралуы белгісіз.
Ауыз және тіс аурулары
Түтік арқылы тамақтандырылатын балаларға арналған тіс күтімі жөніндегі нұсқаулар жеткілікті деңгейде қалыптаспаған. Көптеген тіс асқынулары пациенттер мен күтім көрсететін адамдардың ауыз гигиенасына қарсылық танытуы немесе төзбеушіліктерінен, тісқабықшаның көп болуынан және/немесе тіс шілуінен, сондай-ақ ауыз қуысын стимуляциялаудың жетіспеуінен туындайтын нашар ауыз денсаулығының салдарынан пайда болады. Осы тақырыптағы көптеген зерттеулердің үлгілері салыстырмалы түрде шағын болғанымен, олардың нәтижелері маңызды, себебі олар ауыздың түрлі жағдайларының, тіс ауруларының және тіпті аспирациялық пневмония сияқты жүйелік аурулардың дамуымен байланысты.
Калькулус
Бұрын түтікпен тамақтандырылған ересектерде ауыз арқылы тамақтандырылған ересектерге қарағанда тас пайда болуының деңгейі мен мөлшері айтарлықтай жоғары болған. Тіпті ауыз гигиенасының қарқынды бағдарламасы қолданылған жағдайда да, түтікпен тамақтандырылған ересектерде тіс етінің үстіндегі тас жиналуының көлемі көп болады. Алғашында, 18 ғасырда Джон Хантер (John Hunter) назогастрикалық түтікті (NGT) балық терісі мен кит сүйегінен жасалған құрылғы ретінде сипаттаған. Ол бастапқыда ауру адамдарға сұйық тамақ беру үшін қолданылған.
Originally, the nasogastric tube (NGT) was described by John Hunter in the 18th century as a combination of eelskin and whalebone. It was initially utilized to provide liquid nutrition to the ill.