Кіріспе

Банделье ұлттық ескерткіші – АҚШ-тың ұлттық ескерткіші, Нью-Мексико штатындағы Сандовал және Лос-Аламос округтерінде, Лос-Аламос қаласының жанында орналасқан. Ескерткіш Оңтүстік-Батыстағы ежелгі Пуэбло халықтарының үйлері мен территориясын сақтайды. Көптеген пуэбло құрылыстары 1150 және 1600 жылдар аралығындағы екі кезеңге жатады. Ескерткіш Паджарито платосында, Жемез тауларындағы Жемез жанартаулық аймағының беткейлерінде жатыр. Ескерткіштің 70%-дан астамы жабайы табиғат болып табылады, мұнда биіктік бір мильден астам өзгереді – Рио-Гранде өзені бойындағы шамамен 1524 метрден (5000 фут) бастап Вальес Кальдерасының жиегіндегі Серро-Гранде шыңындағы 3048 метрге (10000 фут) дейін. Бұл әртүрлі өмірлік аймақтар мен жануарлар мекендейтін орындардың кең ауқымын қамтамасыз етеді. 5 шақырым (3 миль) жол және 113 шақырымнан (70 миль) астам жаяу жүру жолдары салынған. Ескерткіш ежелгі Пуэбло археологиялық орындарын, әртүрлі және көркем ландшафты, сондай-ақ елдегі ең ірі Ұлттық саябақтар қызметінің Азаматтық консервациялық корпусының ұлттық ескерткіш ауданын қорғайды. Парктің үштен екі бөлігі Банделье жабайы табиғат аймағы болып белгіленген. Бұл аймақта моторлық көліктерді пайдалануға және тұрақты құрылыстар салуға тыйым салынған. Банделье 1916 жылдың 11 ақпанында президент Вудро Вильсонның жарлығымен ұлттық ескерткіш деп жарияланды және бұл аймақтың мәдениетін зерттеген, сондай-ақ оның ескерткіштерін сақтауды қолдаған швейцариялық-американдық антрополог Адольф Банделье есімімен аталды. Парк инфрақұрылымы 1930 жылдары Азаматтық консервациялық корпусының жұмысшыларымен салынды және архитектурасының жақсы сақталғандығы үшін Ұлттық тарихи ескерткіш мәртебесіне ие. Ұлттық саябақтар қызметі паркті басқару үшін айналасындағы Пуэбло қауымдастықтарымен, сондай-ақ басқа федералды және штаттық агенттіктермен ынтымақтасады.

География және геология

1976 жылдың қазан айында ескерткіштің шамамен 70 пайызы Ұлттық жабайы табиғатты сақтау жүйесіне қосылды. Парктің биіктігі Рио-Грандеде шамамен 5000 футтан (1524 метр) басталып, Серро-Гранде шыңында 10200 футтан (3109 метр) асады. Вальс Кальдера ұлттық қорығы ескерткіштің солтүстігі мен батысында орналасқан және Жемез тауларына дейін созылады. Аймақтың көп бөлігі 1,14 миллион жыл бұрын Вальс Кальдера жанартауының жарылысынан пайда болған жанартау күлімен (Бандельер туфы) жабылған. Туф перм кезеңіне жататын тақтатастар мен құмтастардың және пенсильвания кезеңінің әктастарының үстіне орналасқан. Жанартау шығарылымының қаттылығы әртүрлі болды; ежелгі пуэбло тайпалары кірпіш ретінде пайдалану үшін берік материалдарды сындырып, ал жұмсақ материалдан тұрғын үйлер ойып жасады.

Тарих

Бұл аймақта адамның болғандығы қазіргі уақыттан 10 000 жыл бұрын анықталған. Пуэбло тайпаларының ата-бабаларының тұрақты қоныстары 1150 жылға дейін соғылған, ал 1550 жылға қарай олар Рио-Гранде өзеніне жақындаған. Аймақтағы базальт пен обсидиандан жасалған заттардың, сондай-ақ басқа сауда тауарларының, тасқа салынған белгілердің және құрылыс техникасының таралуы, оның тұрғындары қазіргі Мексиканы қамтитын аймақтық сауда желісінің бір бөлігі болғанын көрсетеді. Испан отарлаушылары 18 ғасырда келген. Пуэблолық Хосе Монтойя 1880 жылы Адольф Бандельерді бұл аймақты көруге шақырған. Жартастағы үйлерге қарап, Бандельер: «Мен ең кереметін көрдім», – деген. Бандельердің құжаттары мен зерттеулеріне сүйене отырып, аймақты сақтауға қолдау көрсетілді және президент Вудро Вильсон 1916 жылы ескерткіш құру туралы жарлыққа қол қойды. 1920-1930 жылдары қосалқы инфрақұрылым, оның ішінде қонақ үй салынды. Ұлы депрессия кезінде Азаматтық консервациялық корпус салған ескерткіштердің құрылыстары ұлттық саябақ аумағындағы жаңа құрылыстармен өзгертілмеген CCC құрылыстарының ең ірі жиынтығын құрайды. Бұл 31 ғимараттан тұратын топ, жергілікті материалдар мен стильдерге негізделген Ұлттық саябақтар қызметінің рустикалық сәулетінің басшылық қағидаларын көрсетеді. Ол ұлттық маңызы бар ескерткіш ретінде тағайындалды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ескерткіш аумағы бірнеше жылға жабылды, себебі қонақ үй Лос-Аламостағы Манхэттен жобасындағы жұмыскерлерді орналастыру үшін пайдаланылды, онда атом бомбасы жасалған болатын. 2019 жылы сенатор Мартин Генрих (D NM) Бандельер ұлттық ескерткішін ұлттық саябақ және қорық ретінде қайта тағайындау туралы заң жобасын енгізу ниетін жариялады.

Ескерткіштің сипаттамасы

Фрихолес каньонында ата-бабаларымыздың көптеген үйлері, кивалар (салтанатты құрылыстар), тас суреттері және петроглифтер сақталған. Кейбір үйлер каньон төңірегіндегі тастан салынған, ал басқалары каньон қабырғасындағы жанартаулық туфтың қуыстарынан жасалған және адамдар оларды одан әрі қазып кеңейткен. Саяхатшылар орталығынан басталатын, көбінесе асфальтталған 2 километрлік "Негізгі айналма жолы" арқылы осы ескерткіштерге қол жеткізуге болады. Осы айналма жолдан тысқары созылатын жол Алкоув Хаусқа (бұрын Салтанаттық үңгір деп аталған, және кейбір карталарда осылай белгіленген) жетеледі. Бұл үңгір жұмсақ тастың эрозиясынан пайда болған, және кішкентай, қайта жаңартылған кивасы бар, саяхатшылар баспалдақ арқылы оған кіре алады.

Ежелгі пуэблолар

Каньондағы археологиялық қызығушылық тудыратын бір орын – Тюоньи (Ке ве нэ) пуэблосы және Ұзын үй сияқты жақын жердегі құрылыс орындары. Тюоньи – бір кезде бірден үш қабатқа дейін биік тұрған дөңгелек пуэбло. Ұзын үй Тюоньиге іргелес салынған, каньон қабырғаларымен байланысты және олардың тірегімен тұр. Сонымен қатар, қайта жаңартылған Талус үйі де Басты саябақ жолы бойында орналасқан. Бұл орындар III Пуэбло дәуірінен (1150-1350) IV Пуэбло дәуіріне (1350-1600) дейін салынған. Тюоньи құрылысының жасы Оңтүстік-Батыстағы археологтар кеңінен және сәтті қолданатын ағаш сақинасы әдісімен анықталған. Әртүрлі бөлмелерден табылған төбелік қабырға фрагменттері 1383 және 1466 жылдар аралығында да келген. Бұл кезең Фрижолес каньонында қарқынды құрылыс кезі болған сияқты; Rainbow House қираған жерінен алынған жиырма ағаш сақинасы да 15 ғасырдың басы мен ортасына сәйкес келеді. Фрижолес каньонындағы соңғы құрылыс шамамен 1500 жылға дейін созылған болуы мүмкін, сол кезде халық саны ең жоғары деңгейге жеткен немесе жақын уақытта жеткен. Тюоньи салынғаннан бұрынғы ғасыр ежелгі Пуэбло мәдениетінде қарқынды өзгерістер мен көші-қонмен сипатталған деп есептеледі. Фрижолес каньонындағы халықтың ең жоғары тығыздығы кезеңі, Pueblo III дәуірінде ауыр құрғақшылыққа, экологиялық стреске және әлеуметтік тәртіпсіздікке ұшыраған Төрт бұрышты аймақтан ежелгі Пуэблолықтардың кең ауқымды көші-қонымен бірдей кезеңге сәйкес келеді. Ғалымдар ежелгі Пуэблолықтардың кейбір топтары Рио-Гранде аңғарына, бұрынғы аумақтарының оңтүстік-шығысына көшіп, Тюоньи мен жақын жерлерді салғанын айтады. 1600 жылға қарай пуэбло толық дерлік тасталып қалды. Тұрғындары Рио-Гранде маңындағы Кочити және Сан-Ильдефонсо пуэблоларына көшіп, содан бері сол жерлерде тұрып келеді. Басқа, қарапайым жолдар да бар, олар қосымша кішкентай археологиялық орындарға, каньон/меса аймақтарына және уақытша сарқырамаларға жетелейді. Осы аймақтардың көптеген жерлеріне жаяу жүруге болады, саяхаттың ұзақтығы қысқа (<1 сағат) экскурсиялардан бірнеше күндік саяхаттауларға дейін өзгереді. Кейбір аулалар Кочити көлінің салдарынан су астында қалды, зақымданды немесе қолжетімсіз болды, бұл Рио-Грандедегі су қоймасы, төменгі ағыстағы қауымдастар мен ауыл шаруашылығына қауіп төндіретін маусымдық су тасқынын азайту үшін салынған. Ескерткіштің Лос-Аламос қаласының жанында орналасқан Цанкави бөлігінде қазба орындары мен петроглифтер бар. Сондай-ақ, Цанкави бөлігінде 19 ғасырдың соңында баронша Вера фон Блюменталь мен оның серігі Роза Дуган (немесе Дуган) құрған жергілікті тұрғындарға арналған үй мен мектептің қалдықтары сақталған. Ескерткіштің жоғарырақ биіктіктерінде Нью-Мексиконың 4-ші тас жолынан жететін шағын жолдар желісінде скандинавиялық шаңғы тебуге болады. Бірақ әр жылдары қар жаумай, жақсы шаңғы тебуге мүмкіндік тумайды.

Бандельедегі жануарлар дүниесі

Жергілікті жерде жабайы жануарлар көптеп кездеседі, ал Frijoles Canyon-да бұғылар мен Аберттің қасқырлары жиі ұшырасады. Ескерткіште қара аюлар мен тау арыстандары мекендейді, сондықтан оларды табиғатқа саяхаттаушылар кездестіруі мүмкін. Қыс айларында қардың көп болуы оларды Жемез тауларындағы жазғы жайылымдарынан төмен түсіреді. Ескерткіштегі кішкентай сүтқоректілердің ішінде көптеген жартас құмырсқалары бар, олар маусымдық түрде каньон қабырғаларындағы үңгірлерде қоныстанады, кейде Frijoles Canyon-дағы айналма жолдың жанында да кездеседі. Жабайы түйеқұстар, қарғалар, қара құстар, бірнеше түрлі жыртқыш құстар және көптеген құмырсқа түрлері кең таралған. Жолдардың бойында кейде дауылпаз жыландар, тарантулдар және мүйізді кесірткелерді көруге болады.

Банделье мұражайы

Банделье ұлттық монументінің келушілер орталығында осы жерде қоныстанған халықтар туралы көрмелер ұйымдастырылған, оның ішінде ежелгі Пуэбло тоқымдары, тұрмыстық құралдары мен күнделікті өмірге қатысты заттар қойылған. Өткендегі және қазіргі Пуэбло өмірін нақты бейнелейтін екі диорама бар. Сонымен қатар, заманауи Пуэбло тоқымдары, Хелмут Наумер ағасы салған 14 пастель туындысы, және Ұлы Депрессия кезінде Азаматтық консервациялық корпус жасаған ағаштан жасалған жиһаз бен қалайыдан жасалған бұйымдар да көрсетілген. Монумент туралы толық ақпарат беретін 10 минуттық таныстыру фильмі де бар.

Жолдар

Ұлттық парк қызметі бірнеше белгіленген жолдарды атап көрсетті, сондай-ақ кейбір жолдарда келушілерге жеткілікті және қауіпсіз су қорын алып келуге кеңес береді. Пуэбло Loop Trail (бұрын Main Loop Trail деп аталған) 2 километрлік (1.4 миль) қашықтықта, археологиялық аймақтар арқылы өтеді, оның ішінде Үлкен Кива, Тюони, Талус Хаус және Ұзын Ұй. Бұл жолды жүріп өтуге 45 минуттан бір сағатқа дейін уақыт кетеді. Каваттарға (кішкентай, адам жасаған ойыстарға) қол жеткізуге мүмкіндік беретін қосымша баспалдақтар бар. Қазіргі кіреберіс жолы салынар алдында Фрей жолы каньонға жалғыз жол болған. Алғашқыда тұрақ каньон шетінде орналасқан. Бүгін жол кемпинг амфитеатрынан басталады. Жолдың ұзындығы бір бағытта 2 километр (1.5 миль). Биіктік айырмашылығы 168 метр (550 фут). Алкоув Хаус жолы Main Loop жолының батыс жағынан басталып, Алкоув Хаусқа дейін 1 километр (0.5 миль) созылады. Бұрын Мәлімдеме Үңгірі деп аталған бұл ойыс Фрихолес каньонының еденінен 43 метр (140 фут) биіктікте орналасқан. Бұл пуэблода шамамен 25 ата-бабамыздың тұрған жері болған. Қыс мезгілінен басқа, бұл жерге төрт ағаш баспалдақ пен тас баспалдақтар арқылы жетуге болады. Алкоув Хауста қайта жаңартылған кива бар, онда вига ойықтары мен бірнеше үйлердің нишалары көрінеді. Алайда, 2013 жылдың көктемінен бастап, құрылысты нығайтумен байланысты қауіпсіздік шараларына байланысты киваның ішкі бөлігіне кіру мерзімсіз жабылды. Баспалдақтар мен баспалдақтар қайтадан қоғамдық пайдалануға ашылды. Фолс жолы артқы тұрақтан басталады (Коттонвуд пикник аймағына іргелес). Оның 4 километрлік (2.5 миль) қашықтығында 213 метр (700 фут) төмен түсіп, екі шарлауықтан өтеді және Рио-Грандеде аяқталады. Бірақ, 2011 жылғы Лас-Конхас өртінен туған жолдың зақымдануы, жоғарғы Фрихолес шарлауығынан әрі жолдың мерзімсіз және, мүмкін, тұрақты түрде жабылуына әкелді, оның қалпына келтірілуі күтілуде. Биіктік айырмашылығынан басқа, жолдың қиындықтарына жол бойындағы көптеген тік құлаулар және Фрихолес ағысының үстіндегі көпірлердің болмауы жатады. Бұл факторлар ашық жол бөлігінде де сақталады. 4 километрлік (2.5 миль) Фрижолито Loop Trail жолы күрделірек. Ол Коттонвуд пикник аймағынан басталып, Фрихолес каньонынан шығу үшін серпінді жолмен көтеріледі. Месаның үстіне жеткеннен кейін, ол Фрижолито Пуэблосынан өтеді. Ол келушілер орталығына ұзақ жолмен оралады. Монументтің белгіленген даласына созылатын қосымша жолдар Аламо және Капулин каньондарын кесіп өтеді және Санта-Фе ұлттық орман паркіндегі Dome Trailhead-пен байланысады. Бұл жолдарды пайдаланушылар саны аз болғандықтан, жол жағдайы әртүрлі болуы мүмкін.

Ұлттық парк қызметі Рустик стилі

Бандельерде Ұлы депрессия кезінде жұмысшы бригадаларымен салынған және АҚШ Орман шаруашылығы қызметі басқарған кездегі Ұлттық парктер қызметінің рустикалық архитектурасының тамаша мысалдары бар. 1933 жылдан 1941 жылға дейін Бандельердегі CCC лагерінде бірнеше мың адам «Жаңа мәміле» бағдарламасы аясында жолдар, жолдар, саябақ ғимараттары және басқа да ыңғайлы жағдайлар жасады. 1943 жылы лагерь жақын маңдағы Лос-Аламостағы құпия «Манхэттен жобасы» жұмысына қатысқан ғалымдар, техниктер және олардың отбасылары үшін уақытша тұрғын үйлермен қамтамасыз етілді. 1944 жылдың басында құрылыс мердігерлері сол жерде орналасты.