Аризонадағы ежелгі Синагуа ескерткіші

Кіріспе

АҚШ, Аризона штатының Явапай округіндегі ежелгі тұрғын үйлер

Монтесума қамалы ұлттық ескерткіші Аризона штатының Камп-Верде қаласында орналасқан, жақсы сақталған тұрғын үйлерді қорғайды. Бұл үйлер Синагуа халқы салған және пайдаланған, олар Колумбияға дейінгі мәдениеттің өкілдері және Хохокам мен Оңтүстік-Батыс АҚШ-тың басқа да жергілікті халықтарымен тығыз байланысты. Олар шамамен 1100 жылдан 1425 жылға дейін салынған. Негізгі құрылыс бес қабаттан және 20 бөлмеден тұрады, оның құрылысы үш ғасырға созылған. Монтесума қамалы ацтектермен байланысы жоқ, оған осы атты жұртшылықтың археологиялық ескерткіштерді құруда ацтектердің бейнесін байланыстыруы себеп болды. Шындығында, бұл тұрғын үй Монтесума дүниеге келгенге дейін 40 жылдан астам уақыт бұрын тасталып кеткен және дәстүрлі мағынада "қамал" емес, көбінесе "тарихи алды тұрғын үй кешені" ретінде пайдаланылған. Көптеген құрылыс сәулелерінен алынған радиокөміртектік сынақтар көрсеткендей, жартастағы тұрғын үй 1100 жылдардың ортасында салынған, ал 1200 жылдардың соңында қайта жаңартылып, кеңейтілген. Сол жартастың қабырғасының жанындағы бөлігі сол кезде одан да үлкен тұрғын үй ("А қамалы") болғанын көрсетеді, оның тек тас іргетастары ғана сақталған. 1933 жылы оның табылғандығы Синагуаның көптеген артефакттарын ашты және олардың өмір салтын түсінуге үлкен үлес қосты. Синагуаның кез келген қонысының соңғы мерзімі шамамен 1425 жылға дейін Монтесума қамалынан анықталды. Осыдан кейін Синагуа халқы тұрақты қоныстарын тастап, басқа жерлерге көшіп кетті, сол сияқты Оңтүстік-Батыс АҚШ-тың басқа да мәдени топтары да көшті. Қоныстан кету себептері белгісіз, бірақ құрғақшылық, ресурстардың таусылуы және жаңадан келген Явапай халқымен қақтығыстар болуы мүмкін. Адамдардың араласуы аз болғандықтан Монтесума қамалы жақсы сақталған. Ол 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында тоналған, бірақ басқа Синагуа қоныстары көбінесе бұзылмаған күйде қалды. Монтесума қамалының маңындағы қоныстанушылардың, туристердің және өнеркәсіптердің өсуі ескерткіштің және тіпті Верде аңғарының сақталуына қауіп төндірді. Солтүстік Аризона университеті мен АҚШ Геологиялық қызметінің зерттеушілері 1991 және 1994 жылдар аралығында Монтесума қамалындағы өсімдіктер мен жануарлардың тізімін жасады. АҚШ Геологиялық қызметінің мәліметінше, Монтесума қамалы ұлттық ескерткішінде 784 түр тіркелген, оның ішінде өсімдіктер, балықтар, қосмекенділер, бауырымен жорғалаушылар, құстар және сүтқоректілер бар. Түрлердің тек 11% ғана жергілікті емес. Көбінесе кездесетін түрлерге жартасқа тұратын құстар, жыландар, тасбақалар, кесірткелер, бақалар, түлкілер, сұлулар және егеуқұйрықтар жатады. Бұл ескерткішке бару оңай, ол 17-ші тас жолынан 289-шы шығудан аз ғана қашықтықта орналасқан. Қалдықтардың түбінде орналасқан кіреберіс орталығынан басталатын асфальтталған жол бар. Қираған үйлердің ішіне 1951 жылдан бері кіруге рұқсат жоқ, себебі кіретін адамдардың қауіпсіздігі мен тұрғын үйдің зардап шегуіне алаңдаушылық тудырды. Жыл сайын шамамен 400 000 турист келеді. Парк жыл бойы, Рождество күнінен басқа, сағат 8:00-ден 17:00-ге дейін ашық. Кіреберіс орталығында Синагуа мәдениеті және олардың тұрғын үйлерді салуға қолданған құралдары туралы мұражай бар. Мұражайда тас құралдар, жүгері ұнтақтауға арналған тастар, сүйек инелер, қабықтан және асыл тастардан жасалған әшекейлер сияқты көптеген артефакттар бар, олар Синагуа шеберлер екенін және сонымен қатар белсенді саудагерлер болғанын көрсетеді. Сонымен қатар, Батыс Ұлттық парктері қауымдастығы басқаратын Парк дүкені де бар.

Montezuma Castle National Monument protects a set of well preserved dwellings located in Camp Verde, Arizona, which were built and used by the Sinagua people, a pre Columbian culture closely related to the Hohokam and other indigenous peoples of the southwestern United States, between approximately AD 1100 and 1425. The main structure comprises five stories and about 20 rooms and was built over the course of three centuries. Having no connections to the Aztecs, the Montezuma Castle was given that name due to the fact that the public had this image of the Aztecs creating any archaeological site. In fact, the dwelling was abandoned more than 40 years before Montezuma was born, and was not a "castle" in the traditional sense, but instead functioned more like a "prehistoric high rise apartment complex". Radiocarbon dates from multiple construction beams show that the cliff dwelling was probably constructed in the middle 1100s AD with remodeling and additions in the last decades of the 1200s. A neighboring segment of the same cliff wall suggests there was an even larger dwelling ("Castle A") around the same time, of which only the stone foundations have survived. Its discovery in 1933 revealed many Sinagua artifacts and greatly increased understanding of their way of life. The latest estimated date of occupation for any Sinagua site comes from Montezuma Castle, around 1425 AD. After this, the Sinagua people apparently abandoned their permanent settlements and migrated elsewhere, as did other cultural groups in the southwestern United States around that time. The reasons for abandonment are unclear, but possibilities include drought, resource depletion, and clashes with the newly arrived Yavapai people. Due to the very little human contact since abandonment, Montezuma Castle was well preserved. It was heavily looted in the late 19th and early 20th centuries, though other Sinagua sites have remained more or less intact. Because of the rise in settlers, tourists and industries in or surrounding Montezuma Castle, the monument and even Verde Valley have been threats to the preservation of Montezuma Castle. An inventory of plants and animals at Montezuma Castle was taken between 1991 and 1994 by researchers from Northern Arizona University and the United States Geological Survey. According to the United States Geological Survey, about 784 species were recorded at Montezuma Castle National Monument, including plants, fish, amphibians, reptiles, birds, and mammals. Only 11% of the species were non native. Common species include bats, snakes, turtles, lizards, frogs, foxes, owls and mice. It is an easy monument to visit, just a short distance off Interstate 17, at exit 289. There is a paved trail starting at the visitor center that follows the base of the cliff containing the ruins. Access to the interior of the ruins has not been allowed since 1951 due to concerns about visitor safety and damage to the dwelling. About 400,000 tourists visit the site each year. The park is open from 8am to 5pm every day of the year, except for Christmas Day. The visitor center includes a museum about the Sinagua culture and the tools they used to build the dwellings. The museum houses many artifacts, such as stone tools, metates used for grinding corn, bone needles, and ornaments of shell and gemstone, which prove that the Sinagua were fine artisans as well as prolific traders. There is also a Park Store operated by Western National Parks Association.

Монтесума құдығы

Монтесума құдыры, шамамен 90x110 метр өлшемдегі табиғи әк тас шұңқыры, ішінде Синагуа тайпасының тұрғын үйлері де бар. Оны федералды үкімет 1947 жылы сатып алды және Монтесума қамалы ұлттық ескерткішінің бөлек бөлігі деп есептеледі. Ол Аризона штатының Римрок қаласына жақын, Каслдан солтүстікке қарай 8 шақырым жерде орналасқан. 17-ші тас жолдың 293 және 298 шығуларынан қол жеткізуге болады.

Танымал мәдениетте

Монтесума қамалы 1952 жылғы "Батыс жалындаған қауырсын" фильмінің шешімінде маңызды орын атқарады, ол осы жерде түсірілген.

Архитектураға негізделген

Rocky Slope Residence-ті танымал Феникс аңғарының сәулетшісі Эдди М. Джонс жобалаған, ал резиденция Монтесума қамалы монументімен күшті сәулеттік ұқсастықтарға ие болды. Дизайн мен тұрғын үй көптеген журналдарда, оның ішінде 2013 жылы "Архитектор журналында" жарияланды. Жоба 2007 жылы Финикс қаласымен аяқталып, бекітілді, ал құрылысы 2009 жылы аяқталды. Суреттерде көрініп тұрғандай, үйдің дизайны Монтесума қамалының иілген қабырғаларымен және қабатты құрылымымен ұқсас.