Кіріспе

Жаңа Мексикадағы ежелгі Тива пуэблосы

Таос пуэблосы (немесе Пуэбло де Таос) – Пуэбло тайпаларының Таос тілінде (Тива) сөйлейтін түпкілікті американдық тайпасына тиесілі ежелгі пуэбло. Ол қазіргі Нью-Мексико штатының Таос қаласынан шамамен 1.6 шақырым (1 миль) солтүстікке қарай орналасқан. Бұл пуэбло АҚШ-тағы үздіксіз қоныстанған ең көне қауымдардың бірі болып саналады. ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұрасы орны ретінде танылған. Таос пуэблосы Сегіз Солтүстік Пуэблосының құрамына кіреді. Пуэблоға тиесілі жерлер бар, және осы аумақта шамамен 4500 адам тұрады.

Орнату

Пуэбло Сангре-де-Кристо тауларының Таос тауларымен көтерілген жерде салынған. Елді мекен Рио Пуэбло де Таос өзенінің екі жағына салынған, сондай-ақ Рио Пуэбло және Ред Уиллоу Крик деп те аталады, бұл пуэбло кешенінің ортасынан ағып өтетін шағын өзен. Оның бастауы жақын маңдағы таулардағы Көк көлден, немесе Ба-Вьиадан басталады. Таос Пуэблоның ең айқын сәулеттік ерекшелігі – Рио Пуэблоның екі жағында салынған қызғылт қоңыр саздан тұрғызылған көп қабатты тұрғын үй кешені. Пуэблоның сайтында бұл шамамен 1000 және 1450 жылдар аралығында салынған болуы мүмкін деп көрсетілген. Бұл атау көбінесе рәсімдік мағынада қолданылады және күнделікті тілде сирек кездеседі.

Испан тілі

Ағылшын тіліндегі Таос атауы испан тіліндегі Таостан алынған. Испанша Таос, әдетте, Таос tə̂o "ауыл" деген сөзден қарыз алынған болып саналады, ол tao ретінде естілді, содан кейін көпше түрде s жалғау қосылды, бірақ қазіргі тілде Таос көпше есім емес. Испанша Таос "тао" – "Сан-Хуан-де-лос-Кабальерос орденінің кресі" (грек тілінен алынған тау белгісі) деген сөзден туындады деген пікірге сену қиын.

Колумбияға дейінгі

Таос жергілікті халқы, басқа Пуэбло халқымен бірге, төрт бұрышты аймақтан оңтүстікке көшіп келгеннен кейін Рио-Гранде өзенінің бойында қоныстанған. Бұл аймақтағы тұрғын үйлерде ежелгі Пуэбло тайпалары тұрған. 13 ғасырдың соңындағы ұзақ құрғақшылық оларды су көздері сенімдірек болған Рио-Грандеге көшуге итермеген болуы мүмкін. Дегенмен, олардың көшіп кету себептері әлі де даулы, және зорлық-зомбылыққа байланысты күрес болғанына куәліктер бар. Нәтижесінде, археологиялық мәліметтер жергілікті халықтың кетуге мәжбүр болғанын көрсетеді. Таос Пуэбло өзінің алғашқы жылдарында Рио-Гранде бойындағы жергілікті халықтар мен солтүстік-шығыстағы жазық тайпалары арасындағы сауданың маңызды орталығы болды. Таос Пуэбло әр күзде ауыл шаруашылығы өнімдері жиналғаннан кейін сауда жәрмеңкесін өткізетін. Сол кездегі мәліметтер Таос жергілікті халқының шіркеу құрылысына және католик дінінің күштеп енгізілуіне қарсылық көрсеткенін көрсетеді. 1600 жылдары Оңтүстік-Батыстағы жергілікті халықтар мен испан отаршылары арасындағы мәдени шиеленіс күшейді. Таос Пуэбло да осыдан тыс қалмады. 1660 жылы жергілікті халық дін қызметкерін өлтіріп, шіркеуді қиратты. Испандықтар оған қатал жауап берді. Қайтадан салынғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң, 1680 жылы Пуэбло көтерілісі басталды. Симпсон және Олд Майк шыңдары арасындағы қыраттың оңтүстігінде және Көк көлдің батысындағы қосымша жер 1996 жылы Пуэблоға қайтарылды.

Көк көл

Көк көл, Пуэбло халқы қасиетті санайтын, Таос жерінің қайтарылған бөлігіне кірді. Пуэбло халқы ерекше түрде, Көк көлді қайтару үшін федералды үкіметтен көмек сұрауда жергілікті емес адамдарды да қатыстырды, себебі олардың көлге және айналасындағы аймаққа шексіз қол жеткізуі діни бостандықтарын қамтамасыз ету үшін қажет екенін айтты. Пуэблоның веб-сайтында қасиетті Көк көлді қайта иелену олардың тарихындағы ең маңызды оқиға деп көрсетілген, себебі Таос халқы осы көлде пайда болған деген рухани сенімге ие. Олардың ата-бабалары сонда тұрады деп сендіріледі, ал Пуэбло халқы тек қана рәсімдік мақсаттар үшін ғана тауға шығады.

Сәулет

Испандықтардың алғашқы байланысы кезінде Эрнандо де Альварадо пуэблоны бір-біріне тым жақын салынған, биіктігі бес-алты қабатты саздан жасалған үйлермен сипаттады. Үйлер жоғары қарай көтерілген сайын тарлап, әр қабаттың шатыры жоғарыдағылар үшін еден және терраса қызметін атқарды. Таостағы ғимараттардың бастапқыда аз терезелері және стандартты есіктері болмаған. Олар бөлмелерге төбедегі шаршы тесіктер арқылы кірген, оған ұзын ағаш баспалдақпен көтерілген. Енглманн шыршасының бөреулері (немесе вигалар) шатырларды ұстап тұрды, олар бұтақтар, шөп, саз және әкпен жабылған. Бұл архитектура және құрылыс материалдары Таос аңғарының ауыр жағдайларына және халықтың қажеттіліктеріне өте жақсы сай келеді. Бұл әлі күнге дейін сақталған ең ірі көп қабатты Пуэбло құрылысы. Оның қабырғалары көбінесе бірнеше фут қалыңдықта. Оның негізгі мақсаты – қорғану.

Жерге қатысты дәстүрлер

Испания отарлауынан бері Таос халқы еуропалық идеялардың мәдени өзгерісі мен ықпалына қарсы тұрып келеді. Көптеген этнографтар Таос Пуэблосы мен оны қоршаған жер арасындағы "бір-бірімен байланыстылық және өзара тәуелділік" деңгейінің жоғары екенін атап көрсетеді, олардың көптеген мәдени дәстүрлері осы жерден бастау алады. Бұған қоса, Таос Пуэблосы өздерінің "жанды мәдениеті мен ауыл шаруашылығының тұрақтылығы" үшін Көк көлге ерекше мән береді.

Өлім дәстүрлері

Вудтың айтуынша, Таос Пуэбло халқы ешқашан бейтаныс адамдарды есігінен кері қайтармайды, себебі олар сыпайылық пен қонақжайлықты қадір тұтады. Дегенмен, Барлық Әруақтар күнінде Таос Пуэбло халқы күнін отбасыларымен өткізеді және ауылдарын басқа ұлт өкілдерінен жабады. Мысалы, жалғыз әйелдер өз шаруаларын өздері басқара алады, ал үйленген әйелдер өз қаржыларын өздері бақылайды, өйткені олар дәстүрлі түрде аспаз немесе үй қызметкері болып жұмыс істейді. Сонымен қатар, әйелдер айналасындағы ер адамдарға ықпал ету қабілеттерін пайдалана отырып, шешім қабылдауға бейресми түрде қатысады. Қор көбірек жұмысшыларды, әсіресе дәстүрлі құрылыс техникасында тәжірибелі маманды жұмысқа алуды көздейді, сондай-ақ дәстүрлі саз үйлерді күтіп-ұстауға көмектесетін шеберхана жұмыскерлерін де жұмысқа алу жоспарлануда. Басшылар үйдің 11 бөлігін қайта жаңарту барысында оқушыларға дәстүрлі құрылыс әдістерін үйретеді. Таос Пуэблоны сақтаудың бірінші кезеңі – оқу орталығын салу, 120-150 үйді қалпына келтіру, жергілікті халықты оқыту, кешеннің құрылымын толыққанды бағалау және мәдени орталық пен тайпа мұражайын құру. Екінші кезең Дүниежүзілік ескерткіштер қорының қаржыландыруымен жүзеге асырылды. Ол мәдени және құрылымдық тұрғыдан қауіпті жағдайда болғандықтан, оның тізіміне енгізілген. Сақтау жұмыстары аяқталған соң, жиырма бір саз үйдің қалпына келтірілуі күтілуде. Бұрынғы қор құрылыстардың лазерлік сканерлеу шығындарын да қамтыды. Таос Пуэблоны сақтаудың басты ерекшеліктері – қауымдастыққа негізделген тәсілді қолдауға бағытталған. Олар жергілікті халықты өз мүлкін басқаруға оқытуды, сондай-ақ мемлекеттік және мемлекеттік емес ұйымдармен серіктестік орнатуды қамтиды. Жобаның мақсаты – қауымдастықта дәстүрлі өмір салтын сақтау және мәдени дәстүрлерді дамыту. 2020 жылдың тамызында АҚШ Тұрғын үй және қала құрылысы департаменті COVID-19 жұқтыру қаупін азайту үшін бес тұрғын үйді жөндеуге Таос Пуэбло Тұрғын үй басқармасына 899 754 доллар көлемінде грант бергенін хабарлады. Грант сондай-ақ тұрғын үйді жалға алуға, азық-түлікке және коммуналдық төлемдерге жұмсалады.