Кіріспе

Аризона штаты, Пима округіндегі қала Марана (/m//ə/'/ɹ//æ//.//n//ə/) – АҚШ-тың Аризона штатында, негізгі бөлігі Пима округінде, шағын бөлігі Пинал округінде орналасқан қала. Ол Аризона штатының Тусон қаласының солтүстік-батысында жатыр. 2020 жылғы халық санауы бойынша қаланың халқы 51 908 адамды құрады.

Тарих

Археологтар Марананың маңында және Санта-Крус аңғарының ортасында 4200 жылға жуық адам қонысының үздірілмей келгенін көрсететін дәлелдер тапты. Марананың жанында көптеген маңызды археологиялық орындар табылды. Лас-Капас, үлкен, ерте шаруашылық орны, қазіргі Инна жолы мен 10-шы тас жолының қиылысына жақын орналасқан Костелло Кинг орнымен байланысты. Бұл жер 4200–2500 жылдары мекенделген. Американың оңтүстік-батысындағы ең көне зират және Солтүстік Америкадағы ең көне арналар осы жерде орналасқан. Әлемдегі ең көне темекі түтікшелері де осы жерден табылды. 1150–1300 жылдар аралығында салынған Марана үйіндісі – Хохокам қауымының орталығы болған үлкен платформа үйіндісінің қалдығы. Бұл халық Санта-Крус өзені мен Тортолита таулары арасында өмір сүрген. Үйіндінің айналасында кірпіштен салынған қоршау бар. Қоршауға қарсы бірнеше бөлмелер салынған және олар 30–35 жақын тұрғын үй кешендерімен байланысты. Қоршаудың ішінде де, сыртында да көптеген үйлердің іздері, қабырға бөліктері мен қоқыс үйінділері табылды. Барлық кешеннің ауданы шамамен бір шаршы шақырымды құрайды. Линда Виста төбесі, 1200–1350 жылдар аралығында Тусон тауларында Тринчера мәдениетіне жататын орын. Адамдар өзендер мен суға жақын жатқан егістік жерлерге көз тіккен. Тау беткейінде 150-ден астам терраса және 75-ке жуық жер үйлер қазылған. Таудың ең жоғары нүктесінде үлкен, кірпіштен салынған қоршау орналасқан. Лос-Мортерос, Хохокам доп алаңының қиратылысы, Санта-Крус өзенінің жайылмасында, Таудың нүктесіне жақын, Тусон тауларының солтүстік шетінде орналасқан. Лос-Мортерос 1775 жылы Хуан Баутиста де Анза экспедициясы қолданған Ллано-дель-Азотадо лагерінің болуы мүмкін екені де анықталды. Бұл жерде қазіргі Аризона Портленд цемент зауыты Марана қаласының жанында орналасқан. 1775 жылы Тубак бекінісінің капитаны Хуан Баутиста де Анза Сан-Франциско қаласын табу үшін Санта-Крус өзені бойымен солтүстікке экспедиция ұйымдастырды. Оның тобында 30 сарбазы мен олардың отбасыларынан басқа, шамамен 200 адам және бірнеше сүйемелдеушілер болды. Олар 1000-нан астам мал әкелді. Олардың лагері 20 ғасырда Марана маңындағы Калпортленд цемент зауыты болып салынды. Марана арқылы экспедиция өткен маршруттың 24 шақырымдық бөлігі Хуан Баутиста де Анза ұлттық тарихи жолының бір бөлігі ретінде белгіленген. 1858 жылдан бері пайдаланылып келген Баттерфилд жерүсті поштасының Пойнтер тау станциясы Лос-Мортерос зерттеуі кезінде, жақын орналасқан Пуэрта-дель-Норте тіркемелік алаңының шегінде табылды. Испан отарлаушылары бұл аймақты 17 және 18 ғасырларда мекендеуді бастады. Уақыт өте келе олар жергілікті халықпен араласып, метис қоныс салушылардың тобы пайда болды. Бастапқы жылдары кен өндіру және мал шаруашылығы негізгі экономикалық қызметтер болды. Бұл аймақ 1821 жылы құрылған тәуелсіз Мексика империясының бір бөлігі болды (кейіннен Мексика Республикасымен алмастырылды).

АҚШ аумағы

Екі он жылдан астам соң, Америка Құрама Штаттары бұл аумақты Гадсден сатып алу арқылы иеленді; ол 1848 жылы аяқталған Мексика-Америка соғысының нәтижесінде Мексикадан алынған аумақтардың құрамына кірмеді.

ХХ ғасырдың ізашарлары

Тарихшы Дэвид Лейтонның айтуынша, Чарльз Б. Энвей Тусон аймағындағы Энвей отбасының алғашқы мүшесі болды; ол АҚШ-тың шығысынан келді, себебі құрғақ тау ауасы туберкулезбен ауыратын адамдарға емдік деп есептелді, өйткені ол да осы ауруға шалдыққан еді. Осы кезде антибиотиктер бұл ауруды емдеу үшін кеңінен қолданылмаған, ол өте жоғары өлім-жітіммен және белгілі бір ем жолы болмаған ауру еді. 1919 жылы оның інісі Уильям және оның екі баласы Луис пен Ила қалаға келді, бірақ олар Тусонның солтүстік-батысындағы Поствейл (Аризона) деп аталатын аймаққа қоныстанды. 1920 жылы ұзақ жылдар жесірлік көрген Уильям Энвей Орфа Ралстонға үйленді. Ол көп жыл бойы Поствейл әйелдер кооперативтік клубының мүшесі болды. Бұл клуб жергілікті пошта бөлімшесінің атын Поствейлден Маранаға өзгерту үшін күш-жігер жұмсады; уақыт өте келе, қала да Марана деп аталды. Марана Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін ғана негізінен ауыл шаруашылығы орталығы ретінде дамыды. Онда мақта, бидай, арпа, люцерна және пекан сияқты өнімдер өндірілді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде армия Маранада әскери күштерді қолдау үшін нысандар салды, соның ішінде Марана әуежайы (1942–1945, қазіргі Пинал әуежайы). Бұл әлемдегі ең ірі ұшқыштарды даярлау орталығына айналды, онда шамамен 10 000 ұшқыш даярланды. Суық соғыс жылдарында Тусон маңындағы баллистикалық зымырандар кешенінің бір бөлігі ретінде аймақта бес "Титан" зымыран орны салынды. 1954 жылы "Браун против Білім беру кеңесі" шешімінен кейін, интеграцияға қарсы болған фермерлер қара нәсілді фермерлерді Маранадан Аризона штатының Риллито қаласына көшіруге мәжбүр етті. 1977 жылдың наурыз айында қала шамамен 10 шаршы миль (26 км²) аумақты қосты, ал сол жылдың тамызында 1500 тұрғын алғашқы қалалық кеңесін сайлады. 1979 жылдың басында қала белгілі бір аумақтарды қосып алу саясаты арқылы өсуді бастады. Қазіргі уақытта оның ауданы 311 шаршы километрден асады.

Қоса берілу

Марананың оңтүстік бөлігі 1990 жылдардың басынан бері бизнестер мен бірқатар тұрғын үйлердің қосылуы арқасында едәуір өсті. Бұл, негізінен, бұрынғы бекітілмеген аумақтарды аннексиялаудың нәтижесі болды. 1992 жылы Марана қалалық кеңесі қала шекарасының оңтүстік-шығысында орналасқан, бекітілмеген Пима округінің аумағын аннексиялауға дауыс берді. Таңдалған аймақ – 10-шы тас жол бойындағы, шығысында Инна жолы бойындағы және оңтүстігінде Торнидейл жолы бойындағы тар жер жолағы болды. Бұл аудандар негізінен жоғары тығыздықпен сауда кәсіпорындары мен сауда орталықтары ретінде дамыды, оның ішінде ірі сауда желілері немесе «үлкен дүкендер» де бар. Марана осы аумақтарды сатудан түсетін салық түсімдерін арттыру мақсатымен аннексиялады. Осы саудалық аудандардың артында орналасқан, тұрғындарға мектептер мен жолдар сияқты инфрақұрылымдық қолдауды қажет ететін үлкен тұрғын үй аудандары аннексияланбады. Осының салдарынан, Тусон қаласы Аризона штатының Жоғарғы сотына Пима округі бойынша (Тусон қаласы Марана қаласына қарсы) сотқа шағым түсірді, Марананың қолданыстағы штат заңдарын бұза отырып, бекітілмеген аумақтарды заңсыз аннексиялағанын мәлімдеді. Алайда, 1994 жылдың 4 сәуірінде судья Лина Родригес Марананың пайдасына шешім шығарды, бұл аннексияның күшінде қалуына мүмкіндік берді. Осы сот процесінен кейін Аризона штатының аннексия заңдары өзгертілді, муниципалитеттерге үлкен жер учаскелерін қоса аннексияламастан, шағын жер жолақтарын аннексиялауға тыйым салынды. Мұндай «жолақты аннексиялау» Аризона заңы бойынша енді рұқсат етілмейді.

География

Марана (32.386539, 111.125437) координаталарында орналасқан. АҚШ Халық санағы бюросы мәліметтері бойынша, қаланың жалпы ауданы 313,6 шаршы километрді құрайды, оның ішінде 312,3 шаршы километрі құрлық және 1,9 шаршы километрі (1,22%) су. Қала 10-шы тас жол бойымен Пинал және Пима округтері арасындағы шекарадан Тусон қаласының шекарасына дейін созылады, Риллито бейресми қауымдастығының аймағын қоспағанда. Марананың тарихы егіншілік және мал шаруашылығымен байланысты. Марана Сонора шөлінде орналасқан және Тортолита таулары, Санта-Каталина таулары және Тусон тауларымен қоршалған. Оған Dove Mountain аймағы да кіреді. Тусон таулары мен Сагуаро ұлттық паркінің батыс жартысы оңтүстісте орналасқан. Финикс қаласына 10-шы тас жол арқылы солтүстік-батысқа қарай шамамен 90 минуттық сапарда жетесіз.

Климат

Марананың ыстық, жартылай құрғақ климаты бар (Кёппен климаттық жіктелімі BSh). Оған ыстық жаздар және салыстырмалы түрде жұмсақ қыстар тән. Аймақтағы жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері 310 мм-ді құрайды. Құрғақ әрі ашық қыс айларында күндізгі температура көбінесе 16°C және 21°C аралығында болады, ал түнгі температура 10°C-тан төмен, кейде 4°C-қа дейін түседі. Осы кезеңде температураның нөлден төмен түсуі де жиі кездеседі. Жазда температура 35°C және 41°C аралығында өзгереді, ал түнгі температура шамамен 21°C-қа дейін төмендейді. Ыстық толқындар ыстық жаз айларында бірнеше күн бойы температураның 43°C-тан асуына себеп болуы мүмкін. Солтүстік Америка муссонының әсерінен жаз айларында жаңбыр жиі жауады, сонымен қатар қатты жел мен найзағайлар да болады.

Демография

2010 жылғы халық санауы бойынша қалада 34 961 адам, 11 759 үй шаруашылығы және 8 871 отбасы тұратын болды. 13 706 тұрғын үй болды және қала тұрғындарының нәсілдік құрамы: 81,9% ақ нәсілді, 4,6% қара немесе афроамерикалық, 0,7% жергілікті американдықтар, 5,2% азиялық, 0,1% Тынық мұхиты аралдарынан, 9,7% басқа нәсілдерден және 2,2% екі немесе одан көп нәсілді. Халықтың 21,7% испаниялық немесе латын американдықтарды құрады. 11 759 үй шаруашылығының ішінде 32,5% 18 жасқа дейінгі балаларымен бірге тұрады, 63,2% бірге тұратын некедегі жұбайлар, 8,2% күйеуі жоқ әйелдер басқарады, ал 24,6% отбасы емес. Барлық үй шаруашылықтарының 19,3% жеке адамдардан тұрады, ал 5,1% 65 жасқа толған немесе одан асып кеткен жалғыз адамдар тұрады. Үй шаруашылығының орташа мөлшері 2,81 адамды, ал отбасының орташа мөлшері 3,17 адамды құрады. Қала тұрғындарының жас ерекшеліктері: 26,7% 18 жасқа дейінгілер, 7,4% 18-24 жас аралығындағылар, 34,3% 25-44 жас аралығындағылар, 22,1% 45-64 жас аралығындағылар және 9,5% 65 жасқа толған немесе одан асып кеткендер. Орташа жас 37 жасқа тең. Қаланың 50,1% әйелдер, ал 49,9% ерлерді құрайды. Үй шаруашылығының орташа жылдық табысы 68 361 доллар, ал отбасының орташа жылдық табысы 75 281 долларды құрады. Ер адамдардың орташа табысы 58 932 доллар, ал әйелдердің орташа табысы 37 388 долларға тең. Қаланың жан басына шаққандағы орташа табысы 28 468 долларды құрады. Отбасылардың 6,1% және халықтың 8,1% кедейлік шегінен төмен тұрады, оның ішінде 18 жасқа дейінгілердің 15,0% және 65 жастан асқандардың 2,3% кіреді.

Экономика

Асарконың Сильвер Белл кені Марананың жанында орналасқан.

Көлік

Марана қаласына Тусон қаласына Sun Shuttle қызметі жүзеге асырылады.

Қала туралы мәліметтер

Марана деген атау 19 ғасырда осы аймақтан темір жол желісін өткізу үшін тазалаған теміржол жұмысшылары берген, испан тіліндегі "маранья" ("жидеге толы ормандар") деген сөзден шыққан. 2007 жылы Марана PGA Tour-дың WGC Accenture Match Play Чемпионатын (кейін WGC Cadillac Match Play Чемпионаты деп аталды) қабылдай бастады. Ақпан айының соңында өткізілетін бұл жарысқа әлемнің үздік 64 кәсіби гольфшісі қатысты. Хенрик Стенсон турнирдің бірінші жеңімпазы болды, ал Тайгер Вудс 2008 жылы жеңіске жетті. 2009 жылы Жефф Огилви, 2010 жылы Иан Полтер, ал 2011 жылы Люк Дональд жеңімпаз атанды. Турнир 2014 жылға дейін Маранада өтті. (2014 жылдың қыркүйегінде Cadillac 2015 жылғы жаңа титулдық демеуші ретінде жарияланды, ал жарыс Сан-Францискодағы TPC Harding Park гольф алаңына көшірілді.) Пинал әуежайы (Evergreen International Aviation) Марананың солтүстігінде, Пинал округінде орналасқан. Көптеген коммерциялық әуекомпаниялар ұшақтарын сақтау үшін осы жерге жібереді. 1970-1980 жылдары бұл жерде ЦРУ-дың әуе базасы болғаны мәлім. Әуежай АҚШ Орман шаруашылығы қызметінің әуе танкерлерінің базасы ретінде танымал болған, бірақ 1970 жылдардың басында Тусонды қоршаған тауларда бірнеше орман өрттері болғанда, әуежай қызметкерлері бұл орындардың Орман шаруашылығы қызметіне тиесілі емес екенін мойындауға мәжбүр болды. Жергілікті тұрғындар өртті сөндіруге көмектесуді сұраған. Әуежай қызметкерлері бұл жаққа жарымәскери жүк ұшақтары келгенін мәлімдеді. Әуежайға кіру қатаң түрде бақыланады. Марана аймақтық әуежайы 1999 жылы Пима округінен сатып алынды. Ол коммерциялық рейстерді қабылдамайды. Тұрғындар басқа қалалар мен аймақтарға коммерциялық рейстер үшін Тусон халықаралық әуежайын пайдаланады.

Ардагерлер қорымы

Маранада Аризона штатының төрт ардагерлер мемориалдық бейіштерінің бірі орналасқан. 2016 жылы Аризона Ардагерлерді қызмет көрсету департаменті құрғаннан бері 2450-ден астам жерлеу рәсімі өткізілді.

Білім

Маранада 16 мектептен тұратын мемлекеттік мектеп жүйесі бар, оларды Марана біріктірілген мектеп ауданы үйлестіреді. Флоуинг Уэллс біріктірілген мектеп ауданы муниципалитеттің ең оңтүстік-шығыс бөлігіндегі білім беруді үйлестіреді. Сонымен қатар, Пинал округіне кіретін қаланың бөлігі Ред-Рок бастауыш мектебі және Санта-Крус аңғары біріктірілген жоғары мектебімен қамтамасыз етіледі.