Кіріспе

Гавайидегі атолл.

Француз фрегаты шолдары (гавай тілінде: Kānemilohai) – Солтүстік-Батыс Гавай аралдарындағы ең ірі атолл. Оның аты француз саяхатшысы Жан Франсуа де Галап, Лаперуз графының құрметіне берілген, ол осы аймақты басып өтуге тырысқанда екі фрегатын жоғалтуға жақын болған. Атолл 32 шақырымдық жарты ай пішіндес рифтен, он екі құмтөбеден және 37 метрлік (120 фут) Ла Перуз шыңынан тұрады, ол оның жанартаулық тегінің жалғыз қалдығы. Аралдардың жалпы жер ауданы – , ал шолдардың коралл рифтерінің жалпы ауданы – . Терн аралының ауданы – , онда қону алаңы және шағын топ адамдар тұратын тұрақты мекендер бар. АҚШ Балық және жануарлар дүниесі қызметі Гавай аралдарының ұлттық жануарлар қорығында оны ғылыми станция ретінде ұстап тұрады. Француз фрегаты шолдары Гонолулудан солтүстік-батысқа қарай шамамен орналасқан. Атоллдың ішінде әуежайы бар және теңіздік қабырғамен қоршалған Терн аралы, сондай-ақ шолдардың ортасында орналасқан биік және жартасты Ла Перуз шыңы бар. Терннен кейінгі ең ірі екі арал – Шығыс және Триг аралдары көбінесе суға шайылып кеткен, Шығыс аралының ауданы дауылдардан шамамен екі есе азайған, бірақ ол тасбақалар өсіру ортасы ретінде танымал. Шығыс аралы 20 ғасырдың соңында Жағалау күзетінің базасына да ие болды. Аралдар коралл рифтерімен қоршалған, ал аралдардың өзі тасбақалар, теңіз түлкілері және құстардың өсіру ортасы болып табылады. Аз өсімдіктер мен тұщы судың болмауына байланысты тұру қиын. 20 ғасырда Француз фрегаты шолдары «Лало» деп те аталды, өйткені олар теңіз табиғатының қорығының бір бөлігі болып табылады және басқа аралдармен бірге зерттеу мақсатымен мерзімік түрде зерттеледі. Атоллдың ең биік нүктесі Ла Перуз шыңында орналасқан, ол қоршаған лагунадан 37,19 метр биіктікте орналасқан жанартаулық тас. 20 ғасырда Жапон императорлық теңіз күштері Гавайиға шабуыл жасау үшін осы аймақты пайдаланды. Кейіннен оны қайта пайдаланбау үшін АҚШ-тың шағын теңіз базасы құрылды. Соғыстан кейін ол АҚШ Жағалау күзетінің LORAN радио навигациялық станциясы үшін пайдаланылды. 21 ғасырда ол негізінен табиғат қорығы ретінде океанографиялық және биологиялық зерттеулер үшін қолданылды. Аралдағы зерттеулер пластикалық ластанудың мәнін анықтауға көмектесті, ал 2020 жылы бір арал мұхиттан келген пластикалық ластанумен ластанған деп жарияланды. Рифтер Тынық мұхитының көптеген дауылдарына төтеп бергенімен белгілі, бірақ бұл дауылдар нысандарға, жануарларға зиян келтірді және кейбір аралдардың ауданын айтарлықтай азайтты.

Тарих

Арал 18 ғасырдың соңында француздар ашқан, ал 1859 жылы Гуано аралдары заңына сәйкес АҚШ ресми түрде иеленді. АҚШ-тың басты назары оны жабайы табиғатты қорғау орны ретінде басқаруға бағытталған, бірақ ол 2-ші дүниежүзілік соғыс кезінде әскери оқиғаларға тартылып, бір арал әуе базасына айналды. 2-ші дүниежүзілік соғыстан кейін арал Гавайиге берілді және түрлі мақсаттарда пайдаланылды. Жапон империясы Гавайи аралдарына жасаған шабуылдары үшін осы жағалауларды бастапқы нысан ретінде пайдаланған, бірақ кейін АҚШ күштері оны басып алды. Бірнеше айдан кейін ол Мидуэй шайқасының майдан желісіне жақын болды. Сол шайқастан кейін Терн аралы әуежай және базаға айналдырылды. Сонымен қатар, Шығыс аралында да база орналасқан. Соғыстан кейін жағалаулар радио-орналасу базасы ретінде, «Лорэн» деп аталды, ал әуежай балық аулау үшін қолданылды. 1979 жылға дейін аралда жағалау күзетінің базасы болды, содан кейін 2012 жылға дейін Балық және жабайы табиғат қызметі орналасты. Аралдарға әсер ететін үлкен Тынық мұхитының дауылдары да маңызды мәселе болды. 21-ші ғасырда Терн аралының құлаған теңіздік қабырғасы жартылай жөнделді, ал 2018 жылы Шығыс аралы суға батып кетті. 2020 жылдары жағалаулар танымал табиғи қорыққа айналды және зерттеу мақсатымен үнемі зерттеледі. Зерттелетін мәселелердің ішінде теңіз өмірі, соның ішінде маржандар, акулалар, балықтар, теңіз түлкілері, теңіз тасбақалары және көптеген түрлі құстар бар. Теңіздегі кемелердің құлау орындарында археологиялық зерттеулер жүргізілуде, және сирек кездесетін кит аулау кемесінің құлау оқиғасы осы жерде табылды.

Жалпы түсінік және ерте тарихы

Бұл аймақта кеңінен таралған адам қызметі немесе болуының куәлігі жоқ болса да, француз фрегаттары шолдарына алғаш келген адамдар, шамасы, 1100 және 1300 жылдары Полинезиялықтар қоныстанған Гавай аралдарынан келген. Гавай аралдары тізбегі ертедегі еуропалық зерттеушілердің бағыттарынан тыс жатты, және осы шұңқырлар сыртқы әлемге белгілі болуына Жан Франсуа де Галап, Лаперуз графының дерлік апатқа ұшыраған ашылуы себеп болды. Лаперуз, «Буссоль» фрегатымен Монтерейден Макаоға қарай батысқа қарай сапар шегуде еді. 1786 жылғы 6 қараша күні түні теңізшілер өздерінің жолында, шамамен үш жүз метр алдында кедергілерді байқады. «Буссоль» және оның серігі «Астролаб» фрегаты дереу бұрылып, кедергілерден бірнеше жүз метр қашықтықта өтті. Таң атқанда кемелер қайта оралып, атоллдың оңтүстік-шығыс бөлігін картаға түсірді, сондай-ақ кейін Лаперуз атымен аталатын тасты тапты. Лаперуз осы шұңқырды Basse des Frégates Françaises деп атады, яғни «Француз фрегаттарының шұңқыры». Оның кемелері «Астролаб» (Флеурио де Лангельдің басқаруымен) және «Буссоль» болды. Лаперуз француз Ғылым академиясының тапсырысымен саяхат жасады және Тынық мұхитында көптеген жаңалықтар ашты. Экспедиция 1788 жылы теңізде жоғалып кетті, бірақ олар өз күнделіктерін үйге жібере алды. Бұл қирау 21-ші ғасырдың басында табылған. 1841 жылы француз фрегаттары шолына АҚШ президенті Эндрю Джексонның санкциясымен Америка Құрама Штаттарының зерттеу экспедициясы келді. Сол жылы «South Seaman» кит аулау кемесі осы шұңқырда апатқа ұшырады. 12 адамнан тұратын экипаж аман қалды. 1937 жылы АҚШ Әскери-теңіз күштеріне қарасты гидросамолет экипажының бір мүшесі француз фрегаттары шолында, PK 1 гидросамолеті тоқтағанда қаза тапты.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1942 жылдың наурыз айында Жапон императорлық әскери-теңіз флотының жоспарлаушылары аралдың оқшаулануын пайдаланып, оның қорғалған суларын Перл-Харборға жасалған шабуылдан кейін құтқару және жөндеу жұмыстарын бұзуға бағытталған "К" операциясындағы ұзын қашықтықтағы ұшақтар үшін бекініс және жанармай құю пункті ретінде пайдаланды. Операцияға IJN-нің үш су асты кемесі және екі Kawanishi H8K ұшақ кемесі қатысты. H8K ұшақтары екі су асты кемесінен жанармай құю үшін тоқтады. Операциядан кейін АҚШ Тынық мұхиты флотының қолбасшысы Честер В. Нимиц аралда АҚШ әскери-теңіз күштерінің тұрақты болуын бұйырды. Бұл H8K-ның жауынгерлік дебюті болды. 1942 жылы аралда орналасқан АҚШ әскери-теңіз кемелерінің арасында Торнтон су ұшағы және Пребл кемелері болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде француз фрегаттарынан жиырмадан астам ұшақ аралдан ұшырылды, көбінесе барлау миссияларын орындады. Мидуэй шайқасынан кейін АҚШ әскери-теңіз күштері Терн аралында әскери-теңіз әуе базасын салды, аралды 3300 фут (1006 м) ұшу-қону жолағын қолдауға жеткілікті деңгейде кеңейтті, осылайша оның құрлық аумағы артты. Базаның негізгі функциясы Гавай және Мидуэй аралы арасындағы ұшақтар үшін авариялық қону алаңы болды. French Frigate Shoals әуежайы – бұл әскери-теңіз әуе базасының қалдықтары. YHB 10 кемесі 1942 жылдың тамызында француз фрегаттарына келді, ол жерде әскери-теңіз базасын құруға көмектесетін қызметкерлерді тасымалдады. Ол Терн аралының солтүстік жағында орналастырылып, су үстіндегі казарма ретінде пайдаланылды.

АҚШ-тың жағалау күзет станциясы

АҚШ Жағалау күзеті 1952 жылға дейін Шығыс аралында және 1979 жылға дейін Терн аралында LORAN навигациялық станциясын пайдаланды. Кез келген уақытта француз фрегаттары атолдарына 15-20 әскери қызметкер орналастырылды. Жағалау күзетінің барлық шалқыма бекеттеріндегідей, қызмет бос лауазымдарды еріктілермен толтыруға тырысты. Егер маңызды лауазымдарға еріктілер болмаса, Жағалау күзеті кейде бос орындарды тәртіптік шара ретінде толтыратын. LORAN станциясының командирі әдетте кіші лейтенант, ал штаб бастығы – бас сержант болды. Станцияда радист, электрондық техникалық маман, от сөндіруші, боцмандық серіктес және теңізші немесе теңізші шәкірті дәрежесі жоқ қызметкерлер (жөндеу және басқа да жалпы жұмыстарды орындауға тағайындалған) сияқты АҚШ Жағалау күзетінің мамандары жұмыс істеді. Жағалау күзеті француз фрегаттары атолдарындағы лауазымды "шалқыма бекет" деп белгіледі, осылайша станцияда қызмет ететін Жағалау күзетінің мүшелеріне қосымша айлық "шалқыма бекет төлемақысы" берілді. Лауазымның қашықтығына байланысты, қызмет мерзімі бір жылмен шектелді. 1969 жылдың желтоқсан айында цунами аралдарды қиратты, Терн аралындағы экипаж станцияны эвакуациялауға мәжбүр болды, ол қирады. Станция 1-6 желтоқсан аралығында жұмысын тоқтатты. USCGC Kukui (WAK 186) жөндеу жұмыстарына көмектесу үшін жіберілді. Whale Skate аралы 1990 жылдары суға батты.

21 ғасыр

1979 жылдан 2012 жылға дейін аралда АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметінің өкілдігі жұмыс істеді. 2000 жылы атолл Солтүстік-Батыс Гавай аралдарының Коралдық рифтерінің экожүйелік қорығының құрамына кірді, ал 2006 жылы Солтүстік-Батыс Гавай аралдары ұлттық ескерткішінің бөлігі атанды. 2009 жылы «Неки» дауылы жақындағанда аралдар эвакуацияланды, Tern аралының коралдық аэродромына USCG C-130 ұшағы қонды. 2000/2001 жылдары АҚШ Конгресі аралдарды жөндеуге 10 миллион доллар бекітті. Басты мәселелердің бірі – Tern аралының айналасындағы қос қабатты болат теңіз қабырғасының тозуы және мөрлер сияқты теңіз жануарларын тұтқындауы болды. 2004 жылы Армия инженерлік корпусы, Балық және жабайы табиғат қызметінен қосымша қаржымен 12 миллион долларлық жобаны жүзеге асырып, теңіз қабырғасын жөндеді және басқа да жөндеу жұмыстарын жүргізді. 2008 жылы Shark аралының жанында 19 ғасырға жататын кит аулау кемесінің құлаған қалдықтары табылды. Капитан Поллардтың «Эссекс» кемесі китпен соқтығысқан кездегі оқиғасы «Моби Дик» романына шабыттандырғаны мәлім. Бұл жайт теңіз археологиясы саласында маңызды болды, себебі осы кезеңнен сақталған бір ғана кит аулау кемесі бар, ал «Екі бауыр» кемесі шамамен екі ғасыр бойы жоғалып кеткен. Олар Tern аралынан қайықпен шығып, Гонолулуға оралды. Содан бері аралға тек уақыт-уақыт сапар жасалады. 2016 жылы Ұлттық мұхит және атмосфера басқармасы кемесі француз фрегаттарының рифтерінің жағдайын бағалап, 33 күндік зерттеу экспедициясын жүргізді. 2018 жылдың қазан айында «Уалака» дауылы француз фрегаттарының екінші үлкен аралы – Шығыс аралының көп бөлігін жойды. Бұл құбылысқа дауылдың салдарынан туған үлкен су тасқыны себеп болды деп саналады. Дауыл аралдардың көп бөлігіне зиян келтірді және су астындағы коралдық рифтердегі теңіз тіршілігін жойды. Шығыс аралының қирауынан кейін зерттеушілер француз фрегаттарында далалық жұмыстар жүргізген кезде кішігірім Tern аралында лагерь құруға мәжбүр болды. 2020 жылы Papahanaumokuakea теңіз қоқысы жобасы, мемлекеттік органдармен бірлесіп жұмыс істеп, аймақтан ондаған тонна қоқысты шығарды. 2020 жылдары Tern аралындағы тозуға ұшыраған теңіз қабырғасының тасбақалар мен мөрлерді тұтқындауы туралы алаңдаушылықтар айқындалды. Аралдағы қос болатты қабырға күтімсіз қалды, нәтижесінде тот басып, тесіктер пайда болды. 2023 жылы NOAA зерттеу экспедициясымен аралға және тізбектегі басқа аралдарға сапар жасады. Зерттеушілер Tern аралында лагерь құрды және көптеген тасбақалар көбейетін Шығыс аралына барып қайтты. Whale Skate аралы француз фрегаттарындағы су астындағы арал. Бұл аралдар 1960 жылдардан бастап эрозиядан қатты зардап шекті, ал 1990 жылдардың соңында Whale Skate аралы толығымен суға батты. Француз фрегаттары рифтерінің жүйесінде 41 түрлі тас маржан өседі, оның ішінде Гавай аралдарында кездеспейтін бірнеше түрлері бар. Мұнда 600-дан астам теңіз омыртқасыз жануарлары, олардың көпшілігі эндемиктер, табылған. Рифтер арасында 150-ден астам түрлі балдырлар өседі. Ла Перуз шыңының жанында әртүрлі балдырлардың қауымдастықтары ерекше бай. Бұл осы ортадағы балдырлардың әртүрлілігі мен өнімділігіне гиано түріндегі қосымша қоректік заттардың әсері болуы мүмкін деген болжамға әкелді. Ғылыми талдаудан басқа, National Geographic фотографы да экспедицияға қатысты. Whale Skate және Trig аралдары эрозияға ұшырамай тұрып, монах мөрлерінің балапандарының өсірілуіне қолайлы орын болған.

Коралл

Брейнард және басқалардың 2011 жылғы мақаласында баяндалғандай, 1907 және 2006 жылдар аралығында француз фрегаттары аймағында табылған коралл түрлері халық санағы ауданында тізімдемелген жоқ. 1971 жылғы жарияланымда Баре аралының ауданы 4) көрсетілген. 2018 жылдың қазан айына дейін Шығыс аралдың көп бөлігі суға батқан.

Ла Перуз шыңы

Ла Перуз шыңы – Гавайидің Шығыс аралының оңтүстік-батысына қарай шамамен 5 километрде орналасқан жанартаулық шың. Бұл Гавай аралдарындағы ең көне және ең шалқар жанартаулық тау жынысы. Ла Перуз шыңының биіктігі 37 метр (122 фут). Оның төңірегін коралл рифтері мен қысқа, тасты арал қоршап тұр. Өзінің ерекше пішініне байланысты, қашықтықтан қарағанда шың кемеге ұқсап көрінуі мүмкін. Оны "жанартаулық тауша арал" деп атайды және атоллдың солтүстік және оңтүстік бөліктері арасындағы француз фрегаттарының сайының орталық орны ретінде танымал. Шың теңізден шамамен 12,8 километр қашықтықтан көрінеді. Оның құрамы негізінен өте қатты базальт тау жыныстарынан тұрады, ал арал миллиондаған жылдар бұрын пайда болған жанартаудың қалдығы деп саналады. 19 ғасырда "Ребекка" кемесі осы шыңға ұшырауға шамалы болған. Кит аулау кемесі "Ребекка" қараңғыда шыңды көріп, оны желкенді кеме деп жаңылыстырып, оған сигнал беруге тырысқан.