Кіріспе

Яһуди шатырының ішкі киелі орны

Ең киелі орын (קֹדֶשׁ הַקֳּדָשִׁים немесе Kodesh HaKodashim; сондай-ақ, הַדְּבִיר had Dəḇir, 'Киелі орын') – еврей Киелі кітабында Шехинаның (Құдайдың құдіретінің) пайда болған шатырдың ішкі киелі орнына қатысты термин. Еврей дәстүрі бойынша, бұл аймақ төрт бағанамен белгіленген, олар жамылғының пердесін ұстап тұрған, ал оның астында Келісім сандығы еденнен жоғары орналасқан. Еврей Киелі кітабында айтылғандай, сандықта Құдайдың Мұсаға Синай тауында берген Он қазынасы сақталған. Иерусалимдегі алғашқы ғибадатхана, Сүлейменнің ғибадатханасы деп аталады, оны Сүлеймен патша сандықты сақтау үшін салған. Ежелгі яһуди дәстүрлері Ең киелі орынды Көк пен Жердің рухани байланыс нүктесі, "axis mundi" деп қарастырған. Иерусалимдегі яһуди ғибадатханасының бір бөлігі ретінде Ең киелі орын ғибадатхана тауында орналасқан; оның тау үстіндегі нақты орны даулы, кейбір классикалық яһуди деректері оның орнын Қорғау тасымен байланыстырады, ол Қаба тауының (Dome of the Rock) астында жатыр. Басқа яһуди ғалымдары бұл кездегі мәліметтерге сүйене отырып, ғибадатхананың Қаба тауының солтүстігіне немесе шығысына орналасқандығын айтады.

Еврей тіліндегі терминология және аударма

"Ең қасиетті орын" термині еврей тілінен аударма болып табылады, және оның мақсаты – жоғары дәрежелі сипаттаманы білдіру. Осыған ұқсас құрылымдардың мысалдары: "құлдардың құлы" (Текжаратылыс 9:25), "демалыстардың демалысы" (Шығу 31:15), "құдайлардың Құдайы" (Заңды қайталау 10:17), "бос сөздердің бос сөзі" (Нақыл сөздер 1:2), "Әндер әні" (Әндер әні 1:1), "патшалардың патшасы" (Езра 7:12) және т.б. Рұхсат етілген Джеймс кітабында "Ең қасиетті орын" әрқашан "Ең қасиетті орын" деп аударылады. Бұл еврей тіліндегі тіркестің қасиеттіліктің ең жоғары дәрежесін білдіру ниетімен сәйкес келеді. Осылайша, "Ең қасиетті орын" атауы көптеген ағылшын тіліндегі құжаттарда "Ең қасиетті орынға" сілтеме жасау үшін қолданылды. Бұған байланысты термин – дебир, ол Септуагинтада транслитерацияланған, бұл киелі орынның артқы (яғни батыс) бөлігін білдіреді, немесе "сөйлеу" етістігінен туындайды, бұл Вульгатадағы оракулум аудармасын негіздеп, дәстүрлі ағылшын аудармасы "оракул" (KJV, 1611) одан шыққан.

Сүлейменнің ғибадатханасы

Киелілердің Киелісі – Иерусалимдегі Шатыр мен Ғибадатхананың ішкі қасиетті бөлмесі, Сүлейменнің Ғибадатханасы мен Екінші Ғибадатхана тұрғанда болған. Парохет – матадан тікелей тоқылған керабим бейнелері бар брокаттан жасалған мата, Киелілердің Киелісін қарапайым Киелі орыннан бөліп тұрды. Киелілердің Киелісі Ғибадатхана ғимаратының батыс жағында орналасқан, 20 шағымнан 20 шағымға, 20 шағым биіктіктегі куб тәрізді болған. Ішкі жағы қараңғы болған және іші мен сырты алтынмен қапталған Келісім сандығы мен Тас тақталар сақталған. Яһуди және христиан дәстүрлеріне сәйкес, Ааронның таяғы мен манна салынған құмыра да сандықта болған. Сандықтың үсті жағы таза алтыннан жасалған қақпақпен жабылған, ол "Кешірім орны" деп аталады, ал оның үстінде соғылған алтыннан жасалған керабим қанаттары Шехина орналасуы үшін кеңістік жасаған.

Екінші ғибадатхана

Бабыл тұтқындығынан кейін ғибадатхана қайта салынғанда, сандық Киелі үйдің ең қасиетті бөлмесінде болған жоқ; оның орнына, ол тұрған жерін көрсету үшін еденнің бір бөлігі сәл көтерілген. Яһуди дәстүрінде, Екінші ғибадатхана кезеңінде ең қасиетті орынды кішігірім киелі орыннан екі қысқа перде бөлген. Бұл перделер тігілмеген, керісінше, тоқымадан тікелей өрнектермен тоқылған, әр перде шамамен 9 см. (3½ дюйм) жуық қол енінің қалыңдығында болған. Иосиф Флавийдің мәліметі бойынша, Помпей б.з.д. 63 жылы Киелілердің киелісіне кіруге талап ету арқылы ғибадатхананы пұсаттаған. Бірінші яһуди-рим соғысы кезінде Тит қаланы басып алғанда, римдік сарбаздар пердені алып тастап, оны ғибадатханадан алынған алтын ыдыстарды орау үшін пайдаланған.

Йом Кипур

Киелілердің киелісіне Жоғарғы діни қызметкер Йом Кипур күні жылына бір рет кірген, құрбандыққа шалынған малдың қанын шашыратып (бір бұқа діни қызметкер мен оның үйінің күнәсын кешіру үшін, ал бір ешкі халықтың күнәсын кешіру үшін) және Келісім сандығына және бірінші ғибадатханадағы сандықтың үстіндегі мейірімділік орындығына құрбандық шашқан. (Екінші ғибадатханада сандық болмаған, сондықтан қан сандық тұрған жерге шашырылып, құрбандық иісі қоладан жасалған құрбандық тұғырына қойылған). Мал құрбандыққа шалынып, қаны ең қасиетті орынға апарылған. Алтын да ең қасиетті бөлмеден табылған.

Ежелгі иудаизм

Магдала тасы ғибадатхана 70 жылы қиратылғанға дейін қашалған Киелі орынның бейнесі саналады.

Раббилер дінінде

Дәстүрлі иудаизм ішкі қасиетті орынның бастапқыда орналасқан жерін, ғибадатхана тауында (Мория тауында), болашақ үшінші ғибадатханада пайдалану үшін бастапқы қасиеттілігін толығымен немесе жартылай сақтап қалды деп есептейді. Киелілердің киелісінің нақты орны туралы пікір талас тудырады. Дәстүрлі яһуди діні Киелілердің киелісін Құдайдың мекені деп санайды. Талмуд ғибадатхананың архитектурасы мен жоспары туралы толыққанды сипаттама береді. Вавилондық Талмудтың Йома трактатында айтылғандай, Кодеш Хакодашим (Киелілердің киелісі) солтүстік-оңтүстік бағытта эспланаданың ортасында, ал шығыс-батыс бағытта батысқа қарай орналасқан, ал барлық маңызды аулалар мен функционалдық аймақтар оның шығысында жатыр. Талмудта қосымша мәліметтер келтіріледі және Бас діни қызметкердің атқаратын рәсімі сипатталады. Жыл сайынғы рәсім кезінде Бас діни қызметкер тетраграмматонды айтатын, дәстүрлі яһуди діні бойынша оның дауыстап айтылған жалғыз сәті. Яһуди дәстүріне сәйкес, осы сөз айтылғанда халық толығымен жерге жығылып, құрмет көрсеткен. Талмудта айтылғандай, Бас діни қызметкер Киелілердің киелісінен шыққанда, беті жарқырап тұратын. Әдетте Киелілердің киелісіне кіруге тек Бас діни қызметкерге ғана, және тек Йом Кипур күні ғана рұқсат етілетін. Алайда, Талмудта жөндеу жұмыстарымен айналысатын жұмысшылардың қажет болған жағдайда ішке кіруге рұқсат етілгені, бірақ олар бөлменің жоғарғы жағынан төмен түсіріліп, тек жұмыс істеуге тиіс аймақты ғана көретіні айтылады.

Синагоганың сәулеті

Яһуди діні Тора кітаптары сақталатын синагогтағы Тораның сандығын – ғибадатхананың кішігірім нұсқасы деп есептейді.

Қазіргі заманғы орналасқан жері

Киелілердің киелі жерінің нақты орналасуы даулы мәселе болып табылады, себебі ғибадатхананың нақты орналасуына күмән келтіру элементтері көбінесе ғибадатхананы жоққа шығарумен байланысты. Тау үстінде ғибадатхананың қай жерде тұрғаны туралы үш негізгі теория бар: қазіргі Қалқа күмбезі орналасқан жерде; Қалқа күмбезінің солтүстігінде (профессор Ашер Кауфман); немесе Қалқа күмбезінің шығысында (Еврей университетінің профессоры Джозеф Патрич). Киелілердің киелі жерінің орналасқан жері яһуди ғибадатханасының орналасқан жерімен байланысты. Алайда, Екінші ғибадатхананың қиратылғаннан кейін 150 жылдан аспайтын уақыт ішінде, Талмудта егжей-тегжейлі баяндалғандай, ғибадатхананың орналасқан жері белгісіз болып қалды. "Берахот" трактатының 54-тарауында Киелілердің киелі жері Алтын қақпамен тікелей сызықта болғаны айтылады, бұл Кауфман болжағандай, Киелілердің киелі жерін Қалқа күмбезінің солтүстігіне жақын орналастырған болар еді. "Йома" трактатының 54-тарауы мен "Санхедрин" трактатының 26-тарауы, керісінше, Киелілердің киелі жері Тірек тастың үстінде тұрғанын мәлімдейді. Орта ғасырлық ғалым Маймонидтің пікірін ұстанған бірқатар ортодоксал яһудилер, яһудилерге ғибадатхана тауының қасиетті аймақтарына жақын емес бөліктеріне баруға рұқсат береді. Ғибадатхана институтымен және оның ғибадатхананы қайта құруға бағытталған күш-жігерімен байланысты топтардан келген ортодоксал яһудилер, ғибадатханаға жақындау үшін қажетті ең төменгі талаптарды орындауға тырысады, мысалы, микваға шому ("су жинау"; тазару рәсімі), етеккір кезінде немесе одан кейін бармау, шәһуат шығарғаннан кейін дереу бармау, оның болжамдалатын орнына арқасын бұрмау және т.б. Діни қақтығыстарды болдырмау үшін, дұға оқып немесе діни заттар әкелген яһудилер полиция қызметкерлерімен әдетте аумақтан шығарылады.

Апокрифтік әдебиетте

Пайғамбарлардың ежелгі апокрифтік өмірбаяндарына сәйкес, Зәкәрия ибн Еходайдың қайтысынан кейін, ғибадатхананың рухани қызметкерлері бұрынғыдай Иеміздің періштелерінің көрінісін көре алмай, Ефод арқылы болжам айта алмай, Дебирден жауап ала алмады.

Жаңа Келісім

Грек Жаңа Келісімі христиандыққа дейінгі Септуагинтадағы "Киелілердің Киелісі" (hágion tōn hagíōn - ἅγιον τῶν ἁγίων) сөз тіркесін анықталмаған артикльмен "Киелілердің Киелісі" (hágia hagíōn - ἅγια ἁγίων) түрінде Еврейлерге 9:3-те сақтайды. Әйеттің латын тіліне жасалған "Вулгата" аудармасында бұл тіркестер "sanctum sanctorum" және "sancta sanctorum" деп берілген. Грек тілі Александр Македонскийдің өлімінен және оның империясының төрт генерал арасында бөлінуінен кейін Таяу Шығыстың көп бөлігінің эллинизациялануы кезінде кең таралған тіл болды. Диаспорадағы яһудилер осы тілде сөйледі, ал "Вулгата" христиандық Рим үшін адал аударма болды.

Христиандық дәстүрлер

Христиан дінінің кейбір тармақтары, оның ішінде Шығыс православие шіркеуі және Эфиопия православие Тевахедо шіркеуі, ең қасиетті орын деп есептейтін Киелілердің Киелісі дәстүрін сақтап келеді. Кейбір шіркеулердегі алтарь үстіндегі кибориум – тұрақты шатыр, ол бір кезде литургия кезінде перделермен оралып тұрған, Киелілердің Киелісін символдайды. Көптеген христиан шіркеулері, әсіресе католик шіркеуі, шіркеудегі табернакулумды немесе оның орналасқан жерін (көбінесе ғибадатхананың арт жағында) киелі хостиялар сақталынатындықтан, Киелілердің Киелісінің символдық баламасы деп санайды.

Католик шіркеуі

Латын тіліндегі "Вулгата" Киелі кітабында Qṓḏeš HaqQŏḏāšîm "Sanctum sanctorum" деп аударылған (Ex 26:34). Еврей тіліндегі құрылымды латын тілінде қайталап, бұл тіркес "қасиетті" деген бейтарап сөйлеудің жоғары бағасын білдіріп, "өте қасиетті нәрсе" деген мағынаны береді. Рим католиктері оны Мәсіхтің қатысуын көрсететін киелі шатырдағы Евхаристияға сілтеме жасау үшін қолданады. "Вулгата" "Құдайдың ең қасиетті орны" дегенді "Sancta sanctorum" (2 Хр 5:7) деп те атайды, бұл ондағы қасиетті заттарға сілтеме жасайтын синекдоха болуы мүмкін. Бұл форма католик дәстүрінде Иерусалим ғибадатханасынан басқа киелі орындарға қатысты да кеңінен қолданылады. Мысалы, Римдегі Әулие Иоанн Латеран кешеніндегі Чиеса ди Сан Лоренцо капелласы – Палатио ад Санкта Санкторум.

Шығыс православие шіркеуі

Бұл грек тіркесі Шатырды немесе Ғибадатхананы көрсетеді. Грек тілінде шіркеудің қасиетті орны Ἱερόν Βῆμα (Hieron Vema, Bema#Christianity бөлімін қараңыз), орыс тілінде Святой Алтарь (Svyatoy Altar – сөзбе-сөз: "Киелі Алтарь"), ал румын тілінде Sfântul Altar деп аталады.

Эфиопиялық православие Тевахедо шіркеуі

Гезе тіліндегі ұқсас термин Эфиопия православиелік Тевахедо шіркеуінде кездеседі: Киддусе Киддусан (немесе Бете Мекдес) – православие христиан шіркеуінің ең ішкі қасиетті бөлігі, онда табыт сақталады және тек дін қызметкерлері ғана кіре алады. Әр эфиопиялық православие шіркеуінде мұндай бөлік болады және ол пердемен жабылады. Көбінесе үш кіреберіс болады, олар Қасиетті Үштік символы болып табылады. Ортасында әрқашан табыт сақталынатын құрбандық тақтасы орналасқан. Шіркеуде табыттар санына сай құрбандық тақталары болуы мүмкін.

Малабар Насрани дәстүрі

Оңтүстік Үндістанның Керала штатындағы Сент-Томас христиандары (Насарани немесе Сирия христиандары деп те аталады) әлі де көптеген яһуди-христиан дәстүрлерін сақтайды. Насарани дәстүрінде Киелілердің Киелісі көбінесе жамылғымен жабылады. Қызыл жамылғы ішкі немесе бас алтарьды жабады. Ол тек Насаранидың басты айынының орталық бөлігінде ашылады. Сент-Томас христиандарының басты айыны – Құрбан. Бұл көзқарас басқа христиан тармақтарында да кездеседі. Өйткені Еврейлер кітабында Құдай Мұсаға: «Синай тауында саған көрсетілген үлгі бойынша барлық нәрсені жаса» деп бұйрық береді (Еврейлерге 8:2, 5). «Ұлы көңілі қалудан» кейін уағызшы О. Р. Л. Крозиер, Хирам Эдсон және Ф. Б. Хан Исаның көтерілгеннен кейін аспан киелі орнында қызмет ете бастаған киелі орнындағы қызметі туралы жаңа түсініктерді жариялады (Еврейлерге 9:24).