Кіріспе

Спорттық лига – бір-бірімен жарысатын жеке спортшылар, спорт командалары немесе клубтардың тобы. Ең қарапайым түрінде, бұл өздері арасында команда құрып, белгілі бір уақыт аралығында жарысатын әуесқой спортшылардың жергілікті тобы болуы мүмкін, ал ең күрделі түрінде – көптеген ақша табуға және ондаған командалар мен мыңдаған ойыншыларды қамтитын халықаралық кәсіби лига болуы мүмкін.

Терминді дұрыс қолданбау

Спортта және спорт ұйымдарында "лига" терминінің көптеген қолданылуы шатастырады, себебі "лига" термині нақты ұйымдастыру нысанына қатысты, ол адамдардың немесе ұйымдардың бірігіп әрекет етуін талап етеді. Ойыншылардың, командалардың немесе клубтардың өзіне тиесілі емес және олар басқармайтын спорт жарысы лига болып есептелмейді.

Синонимдер

Көп жағдайда лига ретінде қызмет ететін ұйымдар басқаша аталады, мысалы, қауымдастық, конференция, дивизион, көшбасшылар тізімі немесе серия. Бұл әсіресе жеке спорт түрлерінде кең таралған, бірақ "лига" термині кейде гольф сияқты әуесқой жеке спорт түрлерінде де қолданылады. "Лига" термині дәстүрлі түрде турнирлер деп аталатын жарыстарға да қатысты болуы мүмкін, мысалы, УЕФА Чемпиондар лигасы, ол бірнеше кіші дөңгелек турнирлерден және содан кейін жалпы жеңімпазды анықтау үшін жекелеген іріктеу турнирінен тұрады.

Лигалар мен лигалар жүйесі

"Лига" және оның синонимдері бір ғана жарысты немесе байланысты жарыстар тобын білдіру үшін қолданылуы мүмкін. Көптеген ұйымдар жоғарылау мен төмендеу жүйесін қолданады, онда төменгі дивизиондағы үздік командалар келесі маусымда жоғары дивизионға көтеріледі, ал жоғары дивизиондағы нашар нәтиже көрсеткен командалар келесі маусымда төменгі дивизионға түсіріледі. Осы жүйеде "лига" термині лига жүйесін, жоғарылау және төмендеу арқылы иерархиялық байланысқан лигалар тобын, сондай-ақ лига жүйесіндегі жеке лигаларды білдіруі мүмкін. Мысалы, ағылшын футболында Ағылшын футбол лигасы (EFL) – лига жүйесі, ал "Ұлттық лига" термині ағылшын футбол пирамидасындағы EFL-ден төменгі лиганы және оған байланысты лига жүйесін білдіреді. Лиганы ұйымдастырудың тағы бір жүйесі, негізінен Австралияда, Канадада және АҚШ-та қолданылады, ол жабық модель болып табылады, онда әрқашан бірдей командалар ойнайды, кейде жаңа командалар қабылданады және қолданыстағы командалар көшіріледі. Жоғары бас лига мен төменгі кіші лигалар арасында команда алмасу болмайды. Канада мен АҚШ-тағы көптеген жабық модель лигалары тарихи немесе географиялық принцип бойынша бөлімшелерге бөлінеді. Оларды конференциялар немесе дивизиондар деп атауға болады. Мысалы, Ұлттық футбол лигасы (NFL) Ұлттық футбол конференциясы мен Америка футбол конференциясына бөлінеді; соңғы конференция негізінен NFL-мен біріккеннен кейін Америка футбол лигасының қалдықтарынан құрылды, бірақ қазірде NFL-дің үш түпнұсқа командасы мен үш жаңа команданы қамтиды. Ұлттық баскетбол қауымдастығы (NBA) және Ұлттық хоккей лигасы (NHL) Шығыс және Батыс конференцияларына бөлінеді. NFL, NBA және NHL-дегі конференциялар тағы да кішірек дивизиондарға бөлінеді, олардың барлығы дивизиондар деп аталады. Бұл дивизиондар географиялық принципке негізделген, командалар өз дивизиондарындағы қарсыластарымен басқа командалардан көбірек ойын өткізеді, содан кейін өз конференцияларындағы клубтармен конференциядан тыс командалардан көбірек ойын өткізеді. Бейсболда ерекше номенклатура бар, "Major League Baseball" (MLB) – екі "үлкен лигадан" – Америка лигасы (AL) және ескі Ұлттық лига (NL) – тұратын 30 команданың жалпы тобының атауы. Олар бірнеше себептерге байланысты конференциялар емес, лигалар деп аталады. Ұлттық лига американдық лигадан 25 жыл бұрын құрылған және алғашқы қарсыластарымен салыстырғанда "үлкен" лига деп есептелген, және белгілі бір мағынада бұл танымалдылықты сондай-ақ қаржылық мүмкіндіктері ұқсас AL-ге берді. Сонымен қатар, лигалар 1995 жылға дейін ешқандай өзара кестеге қатыспады, содан кейін тек аз ғана мөлшерде лигааралық ойындар қосты, ал негізгі AL мен NL бәсекелестігі олардың чемпиондары арасында Дүниежүзілік серияда өтті. Осылайша екі лига MLB-ның кең шеңберіндегі дербес жарыстарды өткізді. Сонымен қатар, 2000 жылға дейін олар басқа лигалардың конференцияларынан айырмашылығы, жеке заңды тұлғалар болып табылды. Жапониядағы Nippon Professional Baseball-дың да осындай тарихы бар, Орталық лига мен Тынық мұхиты лигасы бірдей уақытта құрылмаған. Осы атау салтынан MLB туралы сөйлескенде сәл басқа терминдерді қолдану жиі кездеседі. Егер біреу "лигадағы ең жақсы квотербек" десе және бұл жалпы NFL дегенді білдірсе, "лигадағы ең жақсы аутфилдер" деген сөз әдетте Америка немесе Ұлттық лиганы білдіреді, ал "барлық бейсболда" немесе ұқсас сөздері жалпы мәртебені білдіру үшін қолданылады. Әр үлкен лиганың екі арасындағы айырманы көрсету үшін өз жүлделері бар, яғни екі MVP, екі Cy Young жүлдесінің иегері және т.б. Оның атауы бір лиганың атауын емес, екі лиганың мәртебесін сипаттау үшін жасалғандықтан, "MLB" сөзін "the" артық сөзімен қолданбай жиі естіуге болады, мысалы, "биылғы жылы MLB-дегі ең көп хоум-ран", өйткені "Major League Baseball" деп айтпайсыз.

Лиганың ұйымы

Барлық спорт лигаларының ортақ ерекшелігі – командалардың немесе жеке тұлғалардың белгілі бір кесте бойынша, әдетте маусым деп аталатын, кездейсоқ емес тәртіппен бір-бірімен жарысуына мүмкіндік беретін құрылым, ал жеке жарыстардың нәтижелері жалпы чемпионды анықтау үшін қолданылады. Лига чемпионаты түрлі жолдармен өте алады. Әр команда турнирде басқа командалармен бірнеше рет кездесуі мүмкін. Көбінесе командалар өз стадиондарында да, қарсыластарының стадиондарында да бірдей санда ойын өткізеді, себебі көптеген спорт түрлерінде өз алаңында ойнау үлкен артықшылық болып табылады. Егер турнирлік чемпионат үшін күресіп жатқан командалар бір-бірімен бірдей санда ойнамаса, онда бұл теңгерімсіз кесте деп аталады. Мұндай жағдайда, үздік көрсеткіштерді көрсеткен команда жеңіс-жеңіліс-теңдік жүйесі немесе жеңіс, жеңіліс немесе теңдік үшін ұпайлар берілетін жүйе бойынша чемпион атанды, сондай-ақ, әртүрлі талаптарға сәйкес келетін командаларға бонус ұпайлары да қосылуы мүмкін. Көптеген лигаларда плей-офф та қолданылады, онда командалар лига форматындағы тұрақты маусымда жарысқаннан кейін, үздік командалар (конференция немесе дивизион бойынша анықталатын) плей-оффқа өтеді. Кейбір лигаларда тұрақты маусымдағы үздік көрсеткіштерге ие болу аса маңызды емес, бірақ мысалы, NFL сияқты лигаларда, жоғары орналасқан командалар плей-оффтың келесі кезеңдеріне тікелей өту мүмкіндігіне ие, ал үздік көрсеткіштерді көрсеткен командалар әдетте плей-оффқа өткен ең нашар командалармен ойнау артықшылығына ие болады.

Дәстүрлі лига ұйымдарына балама

Раунд-робин және өзгертілген раунд-робин жарыстары лига ұйымдастырудың ең көп таралған түрі болғанымен, спорттық жарысты ұйымдастырудың көптеген тәсілдері бар, олардың барлығы дерлік "лига" деп аталуы мүмкін. Көптеген спорт ұйымдары, кездейсоқ ойын сияқты ұйымдастырудың толық болмауынан бастап, кәсіби командалық спорттың жоғары деңгейіндегі ресми лигаларға дейінгі аралықта орналасады.

Лигалық емес спорт түрлері

Жарыстың ең қарапайым түрі – командаларға қалауынша бір-бірімен ойнауға рұқсат беру болып табылады. Кейбір спорт түрлерінде, мысалы, ат жарыстарында, қатысушылардың басты мақсаты жеке жүлделерді жеңу болып табылады, ал белгілі бір маңызды жарыстарда жеңіске жетуден басқа рейтинг немесе бәсекелестік көбінесе болмайды немесе өте аз болады. Лигалық емес спорт түрлеріне лигалық ұйымның шағын бөлігі бірнеше жеке турнирлерді біріктіретін серия немесе турнир арқылы жүктелуі мүмкін, мысалы, Үштік тәж сияқты. Тіпті дәстүрлі лига форматын қолданатын командалық спорт түрлерінде де кейбір командалар кез келген лигадан тыс болуы мүмкін; мұндай командалар көбінесе «жарғылық командалар» деп аталады және олар жергілікті кәсіби немесе әуесқой командалармен ойындарды жоспарлайды немесе Гарлем Глобтроттерс Вашингтон Генералдармен гастрольде болғандағыдай, өздерінің қарсыластарын әкеледі. Глобтроттерс сияқты, жарғылық командалар кейде спорттық бәсекеден гөрі көріктілікке басымдық береді. Еуропада «кубок жарысы» термині жеке жою немесе нокаут турнирлерін сипаттау үшін қолданылады, онда командалардың жұптасуы әр кезеңде «тартыс» арқылы анықталады (мысалы, Англиядағы ФА кубогын қараңыз), бұл оны лигалық жарыстан ажырату үшін қолданылады, онда лигадағы немесе дивизиондағы әрбір клуб маусым ішінде басқа командалармен алдын ала белгіленген санымен, әдетте өз алаңында және қарсыласының алаңында ойнайды. Сонымен қатар, Англияда «лигалық емес футбол» термині тарихи себептермен ұйымдастырылған лигаларда ойнайтын, бірақ Англия футбол лигасына немесе Премьер-лигасына кірмейтін футбол командаларын сипаттау үшін қолданылады, бұл елдегі осы спорттың ең жоғары екі деңгейі. АҚШ-та «тәуелсіз бейсбол» термині Бейсбол лигасы санкцияламайтын лигаларда ойнайтын бейсбол командаларын сипаттау үшін ұқсас қолданылады. Бұл командалар лигаларда ойнайды және оларды шын мәнінде лигаға жатпайтын кестеде ойнайтын жарғылық командалармен шатастыруға болмайды.

Жетекшілердің рейтингісі

Жеке спорт түрлері көбінесе бәсекелестер бір-бірімен шайқасқан лига ұйымдастыруының басқаша түрін пайдаланады. Мысалы, бокс сияқты жағдайларда, рейтингтердің маңызы шамалы, ал негізгі бәсеке – титулдық жекпе-жекте чемпионды анықтауға бағытталған. Басқа спорт түрлерінде турнирлерге қатысушыларды іріктеу үшін рейтингтер мен көшбасшылар тізімі маңызды рөл атқарады. Кейбір спорт түрлерінде жеке жарыстардың нәтижелеріне ұпайлар беріледі, ал жиналған ұпайлар маусымдық рейтинг жасау және маусым чемпионын анықтау үшін қолданылады. Бұл жарыстарды әдетте "лигалар" деп емес, "турлар" немесе "сериялар" деп атайды, бірақ олар маусым бойында өтетін және белгілі бір іс-шаралардан тұратын командалық спорттағы лига құрылымына ұқсас. Мұндай мысалдарға автоспорт, теннис, гольф, шаңғы спорты, пляж волейболы және регби-7 жатады.

Конференциялар мен бейресми лигалар

Америкалық колледж спорты дәстүрлі түрде командалардың топтарына, конференциялар деп аталатын топтарға ұйымдастырылған. Бұл конференциялар, басқа спорт лигалары сияқты, әдетте лига кестелерін жүргізеді және конференция ішінде чемпиондарды анықтайды, бірақ жекелеген оқу орындары әртүрлі конференциялардағы екі оқу орны арасында немесе конференция командасы мен конференцияға қатыспайтын команда арасында тәуелсіз ұйымдастырылған белгілі бір "конференциядан тыс" ойындарды да жоспарлайды. Сонымен қатар, кейбір колледж спорт түрлеріндегі ұлттық чемпионаттар жеке конференциялардан тәуелсіз рейтинг немесе плей-офф жүйесі арқылы анықталады.

Спорттық лигалар

Көптеген ірі командалық спорт түрлерінде командалардың бірімен-бірі теңгерімді түрде кездесуін қамтамасыз ететін, раунд-робин жүйесі қолданылады. Бұл жүйеде лигадағы немесе лиганың бөлімшесіндегі әр командамен ойнау мақсаты көзделеді. Мұндай жүйеде лигалар арасында елеулі айырмашылықтар бар, олардың бірнешеуі төменде сипатталған.

Бір үстелге теңгерімсіз кестеге қарсы

Спорт лигасын ұйымдастырудың ең қарапайым жолы, және әлі де кең таралған әдісі – екі рет айналымдық форматта ұйымдастыру, онда әр команда басқа командамен екі рет ойнайды: бір рет өз алаңында, бір рет қарсылас алаңында. Бұл әр команданың шамамен бірдей қиындық деңгейіндегі кестеде ойнауын және ешбір команданың өз алаңындағы артықшылығын пайдаланбауын қамтамасыз етеді. Осындай ұйымдастыру әлемдегі көптеген командалық спорт түрлерінде қолданылады. Бұл қарапайым екі рет айналымдық форматтың бір кемшілігі – лигадағы командалардың саны кесте құруға әсер етеді. Ірі лигалар мұндай жүйеге сәйкес көп ойын өткізе алмайды, ал кіші лигалар көбірек ойын өткізуге ниеттенуі мүмкін. Сонымен қатар, командалары кең аумаққа тараған лигалар (әсіресе Солтүстік Америка лигаларында жиі кездесетін жағдай) айтарлықтай жол шығындарына тап болуы мүмкін. Мұның бір шешімі – теңгерімсіз кестеде ойнау, яғни кейбір командалар басқа командалармен қосымша ойындар өткізеді. Мысалы, АҚШ-тың жоғары футбол лигасы дәстүрлі түрде осылай жоспарланады, қосымша ойындар жергілікті қарсыластармен өткізіледі. Кейбір лигалар лиганы бөлімдерге және конференцияларға бөледі, олардың әрқайсысы өз кезегінде теңгерімді немесе теңгерімсіз кестеде ойнауы мүмкін.

Кубоктар, турнирлер және плей-оффтар

Көптеген спорт лигалары жыл сайын жекелей турнирлерге қатысады. АҚШ, Мексика және басқа да бірқатар елдерде мұндай турнирлерді көбінесе "плей-офф" деп атайды және олар маусым соңында өткізіледі, командалар маусым барысындағы өнер көрсетулеріне сүйене отырып плей-оффқа ілікпейді. Еуропада "кубок" жарыстары кең таралған, онда барлық командалар тұрақты маусыммен бірге және оның барысында жекелей турнирде өнер көрсетеді.