Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Аспарага тұқымдасына жататын гүлді өсімдік.
Species of flowering plant in the family Asparagaceae
Сисал ( /s//aɪ//s//əl/, siˈsal; Agave sisalana) – Мексиканың оңтүстігінде өсетін, бірақ көптеген елдерде кеңінен өсіріліп, табиғи жағдайда тараған гүлді өсімдік түрі. Одан арқан және түрлі өнімдер жасауға қолданылатын берік талшық алынады. Сисал талшығы дәстүрлі түрде арқан мен жіпке қолданылады, сондай-ақ қағаз, мата, аяқ киім, бас киім, сөмкелер, кілемдер, геотекстиль және дартс тақталары сияқты көптеген мақсаттарда пайдаланылады. Ол шыны талшық, резеңке және бетоннан жасалған композиттік материалдарды күшейту үшін де қолданылады. Сисалдан ашыту және дистилляциялау арқылы мескаль дайындауға болады. Сисалдың нақты тегі белгісіз, бірақ ол Мексиканың Чиапас штатында пайда болған деп саналады. Сисал өсімдіктері 7–10 жыл өмір сүреді, әр түрлі қолданыстарда пайдаланылатын талшықтары бар 200–250 жапырақ шығарады. Сисал тропикалық және субтропикалық өсімдік, ол 25°C-тан жоғары температурада және күн сәулесінде жақсы өседі. Тарихи тұрғыдан алғанда, ацтектер мен майялар сисалды мата және қағаз жасау үшін қолданған. 19 ғасырда бұл өсімдік әлемнің басқа бөліктеріне тарады, ал Бразилия оның ірі өндірушісіне айналды. Сисал көшендер немесе сорғылар арқылы көбейтіледі және тінді мәдениет арқылы генетикалық тұрғыдан жақсартылуы мүмкін. Талшықтар қабықтан алынып, кептіріледі, тазартылады және экспортқа дайындалады. Сисал шаруашылығы бастапқыда қоршаған ортаның нашарлауына әкелді, бірақ қазір басқа шаруашылық түрлеріне қарағанда аз зиянды деп есептеледі. Гавайи және Флоридада бұл инвазивті түр. 2020 жылы әлемдік сисал өндірісі 210 000 тоннаны құрады, Бразилия ең ірі өндіруші, одан кейін Танзания, Кения, Мадагаскар, Қытай және Мексика.
Sisal ('/s//aɪ//s//əl/, siˈsal; Agave sisalana) is a species of flowering plant native to southern Mexico, but widely cultivated and naturalized in many other countries. It yields a stiff fibre used in making rope and various other products. The sisal fibre is traditionally used for rope and twine, and has many other uses, including paper, cloth, footwear, hats, bags, carpets, geotextiles, and dartboards. It is also used as fibre reinforcements for composite fibreglass, rubber, and concrete products. It can also be fermented and distilled to make mezcal. Sisal has an uncertain native origin, but is thought to have originated in the Mexican state of Chiapas. Sisal plants have a lifespan of 7–10 years, producing 200–250 usable leaves containing fibers used in various applications. Sisal is a tropical and subtropical plant, thriving in temperatures above 25 °C and sunshine. Historically, sisal was used by the Aztecs and Mayans for fabric and paper. It spread to other parts of the world in the 19th century, with Brazil becoming the major producer. Sisal is propagated using bulbils or suckers and can be improved genetically through tissue culture. Fibers are extracted through decortication and then dried, brushed, and baled for export. Sisal farming initially led to environmental degradation, but it is now considered less damaging than other farming types. It is an invasive species in Hawaii and Florida. Global sisal production in 2020 was 210,000 tonnes, with Brazil being the largest producer, followed by Tanzania, Kenya, Madagascar, China, and Mexico.
Таксономия
Агава сисалананың тегі белгісіз. Дәстүрлі түрде ол Юкатан түбегінің тумасы саналған, бірақ ондағы ботаникалық коллекциялар туралы ешқандай мәлімет жоқ. Олар бастапқыда испан отарлық порты Сисалдан (содан аталған) Юкатанға тасымалданған. Қазір Юкатан плантацияларында хенекен (Agave fourcroydes) өсіріледі. Гентри жергілікті дәстүрлі қолданысқа сүйене отырып, Чиапас түбін болжаған. Ондағы халықтық қолөнердің болуы оны бастапқы өсетін орны ретінде көрсетеді, мүмкін, Agave angustifolia және Agave kewensis араласуынан пайда болған. Қазір бұл түр Мексиканың басқа аймақтарында, Испанияда, Канар аралдарында, Кабо-Вердеде, Мадагаскарда, Реюньонда, Сейшель аралдарында, Африканың көптеген бөліктерінде, Қытайда, Үндістанда, Пәкістанда, Непалда, Бирмада, Камбоджада, Таиландта, Соломон аралдарында, Квинслендте, Фиджиде, Гавайиде, Флоридада, Орталық Америкада, Эквадорда және Батыс Индияда таралған.
The native origin of Agave sisalana is uncertain. Traditionally, it was deemed to be a native of the Yucatán Peninsula, but no records exist of botanical collections from there. They were originally shipped from the Spanish colonial port of Sisal in Yucatán (thus the name). The Yucatán plantations now cultivate henequen (Agave fourcroydes). H. S. Gentry hypothesized a Chiapas origin, on the strength of traditional local usage. Evidence of an indigenous cottage industry there suggests it as the original habitat location, possibly as a cross of Agave angustifolia and Agave kewensis. The species is now naturalized in other parts of Mexico, as well as in Spain, the Canary Islands, Cape Verde, Madagascar, Réunion, Seychelles, many parts of Africa, China, India, Pakistan, Nepal, Burma, Cambodia, Thailand, the Solomon Islands, Queensland, Fiji, Hawaii, Florida, Central America, Ecuador, and the West Indies.
Өсімдіктің сипаттамасы
Сисаль өсімдіктері шамамен биіктігінде, қылыш тәрізді жапырақтардың розеткасынан тұрады. Жас жапырақтардың шетінде ұсақ тістер болуы мүмкін, бірақ олар жетілген сайын жоғалады. Сисаль өсімдігінің өмір сүру мерзімі 7 жылдан 10 жылға дейін созылады және әдетте 200–250 коммерциялық қолданылатын жапырақтар шығарады. Әр жапырақта шамамен 1000 талшық болады. Бұл талшықтар өсімдіктің салмағының шамамен 4% құрайды. Сисал тропикалық және субтропикалық аймақтардың өсімдігі саналады, өйткені өндіріс жоғары температураның және күн сәулесінің болуынан пайда көреді. 19 ғасырда сисаль өсіру Флоридаға, Кариб теңізіндегі аралдарға, Бразилияға (Параиба және Баия штаттарына), Африка елдеріне, әсіресе Танзания мен Кенияға, сондай-ақ Азияға тарады. Сисалдың "Флоридадан Хиндорф есімді көрнекті неміс ботанигі арқылы Африкаға келгені" айтылады. Кубада оны өсіруді 1880 жылы Матансаста Фернандо Хайдрих енгізді. Бразилияда алғашқы коммерциялық егістер 1930 жылдардың соңында жасалды, ал одан алғашқы сизаль талшығы экспорты 1948 жылы жүзеге асты. Бразилиядағы өндіріс 1960 жылдарға дейін үдемеді, және көптеген иіру фабрикаларының біріншісі салынды. Бүгінде Бразилия сизалды өндіруде әлемдегі жетекші ел болып табылады. Сисаль өсірудің қоршаған ортаға оң және теріс әсерлері бар.
Sisal plants consist of a rosette of sword shaped leaves about tall. Young leaves may have a few minute teeth along their margins, but lose them as they mature. The sisal plant has a 7 to 10 year lifespan and typically produces 200–250 commercially usable leaves. Each leaf contains around 1000 fibres. The fibres account for only about 4% of the plant by weight. Sisal is considered a plant of the tropics and subtropics, since production benefits from temperatures above and sunshine. In the 19th century, sisal cultivation spread to Florida, the Caribbean islands, and Brazil (Paraiba and Bahia), as well as to countries in Africa, notably Tanzania and Kenya, and Asia. Sisal reportedly "came to Africa from Florida, through the mechanism of a remarkable German botanist, by the name of Hindorf." In Cuba, its cultivation was introduced in 1880, by Fernando Heydrich in Matanzas. The first commercial plantings in Brazil were made in the late 1930s, and the first sisal fibre exports from there were made in 1948. Brazilian production did not accelerate until the 1960s, and the first of many spinning mills was established. Today, Brazil is the major world producer of sisal. Both positive and negative environmental impacts arise from sisal growing.
Көбейту
Сисалды көбейту әдетте гүл сабағында пайда болатын түйіршіктерді немесе өсімдіктің тамырының түбінде өсетін жаңа шығару арқылы жүзеге асырылады. Олар балабақшаларда жеткілікті өлшемге жеткенше өсіріледі, содан кейін соңғы орнына ауыстырылады. Бұл әдістер генетикалық жақсартуға ешқандай мүмкіндік бермейді. Іріктелген генетикалық материалды меристемалық тінді культурасын қолдану арқылы in vitro көбейту, жақсартылған генетикалық материалды дамыту үшін зор мүмкіндіктер ұсынады.
Propagation of sisal is generally by using bulbils produced from buds in the flower stalk or by suckers growing around the base of the plant, which are grown in nursery fields until large enough to be transplanted to their final positions. These methods offer no potential for genetic improvement. In vitro multiplication of selected genetic material using meristematic tissue culture offers considerable potential for the development of improved genetic material.
Талшықты алу
Талшық декортикация деп аталатын процесте алынады, онда жапырақтар ұсатылып, соғылып, тікенекті дөңгелекпен щеткаланып тазартылады, нәтижесінде тек талшықтар ғана қалады. Басқаша айтқанда, Шығыс Африкада, өндіріс көбінесе ірі шаруашылықтарда жүргізілетін болса, жапырақтар орталық декортикация зауытына тасымалданады, онда жапырақтардың қалдықтарын жуу үшін су қолданылады. Содан кейін талшық кептіріліп, щеткаланып, экспортқа дайындалып, бағаланады. Талшықтың сапасы ылғалдылық деңгейіне байланысты болғандықтан, дұрыс кептіру маңызды. Жасанды кептіру күнде кептіруге қарағанда, әдетте, жоғары сапалы талшық береді, бірақ сисаль өндірілетін кейбір дамып келе жатқан елдерде бұл әрқашан мүмкін болмайды. Солтүстік-шығыс Бразилияның құрғақ климатында сисалды көбінесе шағын фермерлер өсіреді және талшық суды пайдаланбайтын жылжымалы распадаторлармен жұмыс істейтін топтар арқылы алынады. Сисал Гавайи және Флоридада жаулап алушы түр деп есептеледі.
Fibre is extracted by a process known as decortication, where leaves are crushed, beaten, and brushed away by a rotating wheel set with blunt knives, so that only fibres remain. Alternatively, in East Africa, where production is typically on large estates, the leaves are transported to a central decortication plant, where water is used to wash away the waste parts of the leaves. The fibre is then dried, brushed, and baled for export. Proper drying is important, as fibre quality depends largely on moisture content. Artificial drying has been found to result in generally better grades of fibre than sun drying, but is not always feasible in the less industrialised countries where sisal is produced. In the drier climate of north east Brazil, sisal is mainly grown by smallholders and the fibre is extracted by teams using portable raspadors, which do not use water. Sisal is considered to be an invasive species in Hawaii and Florida.
Қолданылуы
Салт бойынша сисаль ауыл шаруашылығы бауларының (байлау баулары және шөп жинау баулары) негізгі материалы болып келді, себебі оның мықтылығы, ұзақ өмірге беріктігі, созылу қабілеті, кейбір бояу заттарымен үйлесуі және тұзды суда тозуға төзімділігі бар. Полипропиленмен бәсекелесу және басқа шөп жинау технологияларының дамуымен осы дәстүрлі қолданылудың маңызы азайып келеді, ал жаңа, құны жоғары сисаль өнімдері жасалған. Арқандардан, жіптерден және жалпы арқандардан басқа, сисаль төмен бағалы және арнайы қағаз, тиршілік тақталары, жылтырату матасы, сүзгілер, геотекстиль, матрастар, кілемдер, қолөнер бұйымдары, сым арқанның ішкі қабаты және макраме жасауға қолданылады. 1985 және 2010 жылдар аралығында салынған мормон ғибадатханаларының құрылысында сисаль қабырғалары жиі қолданылды. Оның жиі қолданылуы мормон мәдениетінде мемге айналды. Талшық алу үшін өсімдіктің аз бөлігі ғана қолданылатындықтан, экономикалық тиімділікті арттыруға бағытталған кейбір әрекеттер қалдық материалдарды биогаз өндіруге, мал азығы ретінде немесе фармацевтикалық материалдарды алуға пайдалануға қатысты. Сисаль ұзақ гүлдеу кезеңіне байланысты бал аралары үшін құнды азық болып табылады. Гүлденудің жетіспеушілік кезеңінде олар үшін ерекше тартымды. Дегенмен, одан алынатын балдың түсі қараңғы, күшті және жағымсыз дәмі бар. Сисаль – агава туысына жататындықтан, оны ашытып, дистилляциялап мескаль жасауға болады. Үндістанда одан кейбір көше тағамдарын дайындауға қолданылады.
Traditionally, sisal has been the leading material for agricultural twine (binder twine and baler twine) because of its strength, durability, ability to stretch, affinity for certain dyestuffs, and resistance to deterioration in saltwater. The importance of this traditional use is diminishing with competition from polypropylene and the development of other haymaking techniques, while new higher valued sisal products have been developed. Apart from ropes, twines, and general cordage, sisal is used in low cost and specialty paper, dartboards, buffing cloth, filters, geotextiles, mattresses, carpets, handicrafts, wire rope cores, and macramé. Sisal walls were used very frequently in the construction of Mormon meetinghouses built between 1985 and 2010. Because of its frequent use, it has become a meme in Mormon culture. As extraction of fibre uses only a small percentage of the plant, some attempts to improve economic viability have focused on using the waste material for production of biogas, for stockfeed, or the extraction of pharmaceutical materials. Sisal is a valuable forage for honeybees because of its long flowering period. It is particularly attractive to them during pollen shortage. The honey produced, however, is dark and has a strong and unpleasant flavour. Because sisal is an agave, it can be fermented and distilled to make mezcal. In India, it may be an ingredient in some street snacks.
Кілемдер
Сисальдың беріктігіне қарамастан, жоғары қозғалыс болатын жерлерде сисаль кілемдерінің беті сәл тегістелуі мүмкін.
Despite the yarn durability for which sisal is known, slight matting of sisal carpeting may occur in high traffic areas.
Әлемдік өндіріс пен сауда үлгілері
2020 жылы сисаль талшығының әлемдік өндірісі 210 мың тоннаны құрады, оның ішінде Бразилия, ең ірі өндіруші ел, 86 061 тонна өндірді.
+ Major sisal producers—2020(thousands of tonnes) 86.1 36.4 22.8 17.6 14.0 13.1 12.0World total 209.9
Негізгі сисаль өндірушілер – 2020 жыл (мың тонна) 86.1 36.4 22.8 17.6 14.0 13.1 12.0 Әлемдік жалпы өндіріс 209.9
Global production of sisal fibre in 2020 amounted to 210 thousand tonnes, of which Brazil, the largest producing country, produced 86,061 tonnes.
Геральдика
Сисаль өсімдігі Венесуэланың Баркисимето қаласының елтаңбасында бейнеленген. Мексиканың Юкатан штатының ресми емес гербінде сисаль өсімдігінің үстінен секіріп өтетін сусар суреті бар.
The sisal plant appears in the coat of arms of Barquisimeto, Venezuela. An unofficial coat of arms for the Mexican state of Yucatán features a deer bounding over a sisal plant.
Әдебиетте
Журналист Джон Гунтер 1953 жылы сисаль туралы былай деп жазды: "Егер сисаль өсіру қиын болмағанда, 1939 жылы Мюнхен оқиғасы болмас еді. Невилл Чемберлен өмірін Багам аралдарында сисаль плантаторы ретінде бастады және бұл жантайып өспейтін өсімдікті өсірудің тым қиын екенін түсінгеннен кейін ғана Ұлыбританияға оралып, саясатқа қадам басты".
Journalist John Gunther wrote of sisal in 1953, "if it had not been for the fact that sisal is a difficult crop, there might not have been a Munich in 1939. Neville Chamberlain started out life as a sisal planter in the Bahamas, and only returned to Britain and entered politics when he found that this obdurate vegetable was too hard to grow."