Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Хмельницкий облысының қаласы және әкімшілік орталығы, Украина.
City and administrative center of Khmelnytskyi Oblast, Ukraine
Алғаш рет 1431 жылы польшалық әскери бекет ретінде танымал болды, польша билігі тұсында Плоскиров деп аталды. Хмельницкий көтерілісі кезінде казактар басып алды, кейін 1699 жылға дейін Османдық империя билік етті. 1793 жылы Польшаның екінші бөлінісі нәтижесінде Ресейге өткізіліп, жаңа құрылған Подолия губерниясының құрамына енді, онда Проскуров немесе Проскуров деп аталды. 1917 жылдан 1920 жылға дейін қысқа ғасырлық Украина Халық Республикасының бақылауында болды, содан кейін Совет Украинасының бір бөлігіне айналды. Украинадағы Холокост салдарынан қаланың еврей халқы 1939 жылы 42 пайыздан 1959 жылы 10 пайызға дейін азайды. 1954 жылы казак көшбасшысы Богдан Хмельницкийдің құрметіне Хмельницкий деп қайта аталды. Хмельницкий – теміржол торабының және маңызды өнеркәсіптік орталықтың орналасқан жері, сондай-ақ Хмельницкий ұлттық университеті және Хмельницкий облыстық украин музыка және драма театры сияқты жоғары білім беру орталықтары да осында орналасқан.
The city was first mentioned in 1431 as a Polish military post, where it was known as Płoskirów under Polish rule. It was seized by Cossacks during the Khmelnytsky Uprising and later ruled by the Ottomans until 1699. It was passed to Russia in 1793, as a result of the Second Partition of Poland, and became part of the newly formed Podolia Governorate, where it became known as Proskuriv or Proskurov. From 1917 to 1920, it was controlled by the short lived Ukrainian People's Republic before becoming part of Soviet Ukraine. The city's Jewish population fell from 42 per cent in 1939 to 10 per cent in 1959 as a result of the Holocaust in Ukraine. In 1954, it was renamed Khmelnytskyi in honor of the Cossack leader Bohdan Khmelnytsky. Khmelnytskyi is the location of a rail junction and an important industrial centre, as well as a centre for higher education such as the Khmelnytskyi National University and the Khmelnytskyi Oblast Ukrainian Music and Drama Theater.
Аттар
Хмельницкий тарихында бірнеше есім болған. Бұл елді мекен туралы ең көне жазба деректерде қаланың аты Плоскировце деп тіркелсе, кейінгі құжаттарда оның аты Плоскиров деп аталды, бұл, әдетте, Плоска өзенінің атымен байланысты болуы мүмкін. 1793 жылы қала Проскуров деп өзгертілді, бұл Подолия облысын құру туралы жарлықта көрсетілген. Бұл топоним діни қызметте қолданылатын нан – "проскура" атауымен өте ұқсас. 1954 жылдың 16 қаңтарында Проскурив, Польша-Литва одағына қарсы көтерілген казак гетманы Богдан Хмельницкийдің құрметіне Хмельницкий деп аталды.
Khmelnytskyi had several names throughout history. In the oldest written evidence about this settlement, the name of the city was mentioned as Ploskirowce, while later documents mentioned its name as Płoskirów, which probably comes from the name of the Ploska River. In 1793, the city was renamed Proskurov, which appeared on the decree to create Podolia Governorate. This toponym is very similar to the name "proskura", which is a bread in the liturgical service. On 16 January 1954, Proskuriv was renamed to Khmelnytskyi in honor of Bohdan Khmelnytsky, the Cossack hetman who rebelled against the Polish–Lithuanian Commonwealth.
Тарих
Қаланың негізі қашан қаланғандығы белгісіз. Хмельницкий қаласы орналасқан аумақта адамдар өте ұзақ уақыттан бері қоныстанған. Қала шеткерлерінде көптеген археологиялық жаңалықтар табылды. Мысалы, Лезнев ауданының шығысында б.з. 2000 жылға дейінгі қола дәуірінен және б.з. 7-3 ғасырларына дейінгі скифтер дәуірінен қоныстар болған. Қала туралы алғашқы жазба кириллицамен жасалған. Тарихи деректердегі ең ерте кездесетін мәлімет 1431 жылға жатады, ол кезде қала Плоскиров (Ploskirów) деп аталған және Польша Корольдігінің құрамына кірген. Бұл патшалық қала болған. Польша үкімдігі 1672 және 1699 жылдар аралығында Осман империясымен қысқа мерзімге үзіліске ұшырады. Осы кезеңде ол Подолиядағы Межибуж санджағында Полоскируф ретінде нахия орталығы болды. 1793 жылы Польшаның екінші бөлінісінен кейін қала Ресей империясына қосылып, Проскуров (Проскуров) деп аталды. 1897 жылғы Ресей халық санағына сәйкес, халқы 22 855 адамды құрайтын Проскуров, Каменец-Подилский, Умань, Винница және Балтадан кейін Подолияның бесінші ірі қаласы болды. 1920 жылы ол Совет Украинасының құрамына кірді. 1954 жылы қала Богдан Хмельницкий жасасқан келісімнің 300 жылдығына орай Хмельницкий (Хмельницький) деп атауға ие болды. 2006 жылы өткен «Украина тарихы контекстінде Хмельницкий қаласы» конференциясында ұсынылған жаңа архивтік деректер қала туралы ең алғашқы мәліметті 1493 жылдан 1431 жылға түзетуге мүмкіндік берді, соның нәтижесінде қаланың ресми мерекелік 513 жылдығы 575 жылдыққа өзгертілді.
The city foundation date is uncertain. The territory where Khmelnytskyi is situated has been inhabited for a very long time. Many archaeological discoveries have been made in the city suburbs. For example, to the East of Lezneve district, there was a settlement from the Bronze Age 2000 B. C., and from Scythian times from 7–3 century B. C. The first mention of the city was written with Cyrillic alphabet. The earliest known mention in historical sources was in 1431, when it was known as Płoskirów (Ploskirov, Плоскиров) and was part of the Kingdom of Poland. It was a royal city. Polish rule was briefly interrupted by the Ottomans between 1672 and 1699. During this period, it was nahiya centre in Mejibuji sanjak in Podolia Eyalet as Poloskiruf. After the Second Partition of Poland in 1793, the city was annexed by the Russian Empire and was renamed Proskurov (Проскурoв). According to the Russian census of 1897, Proskurov with a population of 22,855 was the fifth largest city of Podolia after Kamianets Podilskyi, Uman, Vinnytsia and Balta. In 1920 it became part of Soviet Ukraine. In 1954 the city was finally renamed Khmelnytskyi (Хмельницький) in the honor of the 300th anniversary of a treaty negotiated by Bohdan Khmelnytsky. After new archival sources presented at the 2006 conference City of Khmelnytskyi in the Context of Ukrainian History post dated the city’s earliest mention from 1493 to 1431, it changed its official 513th anniversary commemoration to its 575th.
Қазалаулар
Облыста еврейлерге қарсы бірқатар погромдар жасалды, олар жиынтығында Проскуров погромы деп белгілі. Винница қалалық мұрағаты мәліметтері бойынша, погром 1919 жылдың 15 ақпанында, жұма күні түні Украина Халық Армиясының отамандарының (генералдардың) бірі – Отаман Семисенко (кейде Семесенко деп те жазылады) жасаған. Құрбандар санына қатысты бағалаулар әртүрлі, бірінің пікірінше, тек Проскуровта 1500 еврей, ал жақын орналасқан Фильштейнде 600-ға жуық адам қаза тапқан. Отаман Петлюра трагедияға екі күн бұрын, 13 ақпанда мемлекет басшысы болып тағайындалған еді. Петлюра 131-ші бұйрыққа қол қойды, онда Украинадағы көптеген еврей партияларының (Бунд, Поале Сион, Фолькс Партия, Біріктірушілер) Украина Республикасының тәуелсіздігін қорғауға аттанғаны және Украина үкіметімен ынтымақтасқандығы айтылды. Ол мұндай қырғынды айыптап, оны ұйымдастырушыларды мемлекетке опасыздық жасаған жаулар деп атады және оларды жою қажеттігін мәлімдеді. Бұйрыққа Штаб бастығы Отаман Юнакив де қол қойды. Бұйрық 20 ақпанда (ескі стиль бойынша 4 наурызда) «Украина» газетінде жарияланды. Кейін Петлюра Семисенконы погромды бастағандықтан өлтіру туралы арнайы бұйрық шығарды. Көздердің мәліметінше, бұйрық орындалды.
A series of anti Jewish pogroms have been carried out in the region, known together as the Proskurov pogrom. According to Vinnytsia's city archives, the pogrom was conducted on the Friday night of February 15, 1919, by one of the otamans (generals) of the Ukrainian People's Army, Otaman Semysenko (also rendered as Semesenko). Estimates vary as to the number of victims, some putting the death toll at 1,500 Jews in Proskurov alone, with 600 more killed in nearby Filshtein. The Chief Otaman Petliura had been appointed head of state just two days prior to the tragedy, on February the 13th. Petliura issued Order 131 in which he mentioned the fact that numerous Jewish parties in Ukraine (Bund, Poale Zion, Folks Partei, Unificationists) rose to defend the sovereignty of the Ukrainian Republic and were cooperating with the Ukrainian government. He condemned such pogroms, calling those initiating them deserters and enemies of the State that must be liquidated. The order was co signed by the Chief of Staff, Otaman Yunakiv. The order was published in the Ukraina newspaper on February 20 (March 4, old style). Later, Petliura issued a special order to execute Semysenko for being the pogrom initiator. According to sources the order was carried out
Шварцбардтың соты барысында, соңында Петлюраның кісі өлтірушісі өзінің әрекетін өшпенділік (құдайдың жазасы) деп дәлелдеп кешірілді. Қорғау тарапының басты аргументі Шварцбардтың Петлюра билігі кезінде қаза тапқан еврейлердің кектеушісі ретінде әрекет еткендігі болды.
During the Schwartzbard trial, at the end of which Petliura's assassin was pardoned on the grounds of self trail (revenge), the main argument of the defense was that Schwartzbard had acted as an avenger of the Jews killed in pogroms perpetrated during Petliura's rule.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Қала 1941 жылдың 8 шілдесінен 1944 жылдың 25 наурызына дейін неміс әскері басып алды. 1941 жылдың 4 қарашасында Эйнзацгрупп қала мен айналасындағы ауылдардың 5300 еврей тұрғынын атқылап өлтірді. 1941 жылдың 14 желтоқсанында гетто құрылып, барлық аман қалған еврейлер сол жерге көшіріліп, мәжбүрлі еңбекке тартылды. Олар 1942 жылдың күзінде толығымен жойылды. Барлығы қалада 9500-ден астам еврей қаза тапты.
The town was occupied by the German Army from July 8, 1941 to March 25, 1944. On November 4, 1941, 5300 Jewish inhabitants of the town and surrounding villages were shot by an Einsatzgruppe. A ghetto was formed on December 14, 1941, where all surviving Jewish inhabitants had to resettle and were subjected to forced labor. They were subsequently killed in the fall of 1942. More than 9500 Jews were killed in the town in total.
Қырғи қабақ соғыс
Хмельницкийде Кеңес стратегиялық зымыран күштерінің 43-ші зымыран армиясының 19-шы дивизиясы орналасқан. Суық соғыс кезеңінде дивизияның онда орналасқан құрлық аралық баллистикалық зымырандар шахталары 1990 жылдары, ішіралық бөлігі АҚШ-тың Қауіпті азайту жөніндегі ынтымақтастық бағдарламасынан қаржыландырылып, алынып тасталды және жойылды.
Khmelnytskyi was home to the 19th Division of the 43rd Rocket Army of the Soviet Strategic Rocket Forces during the Cold War. The intercontinental ballistic missile silos of the division that were housed there were removed and destroyed, partially with U. S. Cooperative Threat Reduction funding, during the 1990s.
Ресей-Украина соғысы
2020 жылдың 18 шілдесіне дейін Хмельницкий облыстық маңызы бар қала ретінде есептелді және Хмельницкий ауданының әкімшілік орталығы болып табылды, бірақ аудан құрамына кірмейтін. 2020 жылдың шілдесінде Украинаның әкімшілік реформасы аясында Хмельницкий облысының аудандарының саны үшке дейін азайтылып, Хмельницкий қаласы Хмельницкий ауданымен біріктірілді.
Until 18 July 2020, Khmelnytskyi was incorporated as a city of oblast significance and served as the administrative center of Khmelnytskyi Raion though it did not belong to the raion. In July 2020, as part of the administrative reform of Ukraine, which reduced the number of raions of Khmelnytskyi Oblast to three, the city of Khmelnytskyi was merged into Khmelnytskyi Raion.
Ресейдің Украинаға басып кіруі
2022 жылдың 10 қазанында Ресейдің Украинаға басып кіруі кезінде қала, Қырым көпірінің жарылысына жауап ретінде жасалған ірі шабуылдың бөлігі ретінде ресейлік қанатты зымырандармен нысанаға алынды, нәтижесінде қалада қараңғылыққа түсіп, сумен жабдықтау шектелді. 31 желтоқсандағы зымырандық шабуылда қаладағы жанармай құю станциясы мен әскери нысан екі ресейлік қанатты зымыранға түсті, салдарынан кем дегенде бір азамат қаза тауып, тоғыз адам жарақат алды. Шабуылдан соң жарық ішінара өшіріліп, оннан астам автомобиль және бірнеше тұрғын үй, оның ішінде балабақша да зақымданды. 2023 жылдың 23 ақпанында Ресей күштері Хмельницкийді 3 ирандық "Шахед" типті дронмен шабуылдап, бір адамды өлтіріп, төртеуін жарақаттады. Бұдан өзге, шабуыл өртке және бірнеше ғимараттың зақымдануына әкелді.
On 10 October 2022, during the Russian invasion of Ukraine, the city was targeted by Russian cruise missiles as part of a major retaliation strike for the Crimean Bridge explosion, causing a blackout in the city and limiting water supply. During a missile attack on 31 December, a gas station and a military facility inside the city was hit by two Russian cruise missiles, killing at least one civilian and wounding nine. The attack also caused a partial blackout and damaged more than a dozen cars and several residential buildings, including a kindergarten. On 23, February 2023, Russian forces hit Khmelnytskyi with 3 Iranian made UAVs of the "Shahed type", killing one person and wounding four. Additionally, the attack caused a fire and damaged multiple buildings.
География
Хмельницкий – Украинаның батыс бөлігінде, Подиллінің ортасында орналасқан Хмельницкий облысының әкімшілік орталығы, оның жалпы ауданы Хмельницкийдің географиялық жағдайы тиімді. Хмельницкий арқылы Украинаның ең ұзын өзендерінің бірі – Оңтүстік Буг өтеді. Қызықтай, қаланың батыс жағынан кішкентай Плоска өзені ағып өтеді. Хмельницкий ауданының топырағын құрайтын негізгі қабаттар: лесс және лесс тәрізді тау жыныстары. Хмельницкийдің жер-климаттық жағдайы қысқы бидай, қара бидай, қант қызылшасы, картоп және басқа да егістерді өсіруге қолайлы. Хмельницкий бау-шаруашылығы мен көкөніс өсіруді дамытуға да өте ыңғайлы. Хмельницкий аумағында Украинаның екі геоботаникалық аймағының өсімдіктері өседі: Полесье және орманды дала. Хмельницкий және оның аймағы көптеген кен байлықтарын, әсіресе құрылыс материалдарын – әк тас, гипс, бор, триполи ұнтағы, кристалдық қабаттар (гранит, гнейс), құм, құмтас, сондай-ақ графит, сапонит, каолин, фосфорит, литографиялық тас және шатыр материалдарын қамтамасыз етеді. Бұдан басқа, мұнда торф, битум, тақтатас және мұнай кен орындары да бар.
Khmelnytskyi is the regional center of the Khmelnytskyi region which is located in the western part of Ukraine in the middle of Podillia, its total area makes up Khmelnytskyi has a favorable geographical position. Khmelnytskyi is crossed by one of the longest rivers of Ukraine – the Southern Bug. Coincidentally, through the western portion of the city flows the small river Ploska. The most abundant make up for the ground in Khmelnytskyi are layers of the following overburden: loess and loess type rocks. The ground climatic conditions of Khmelnytskyi are favorable for the cultivation of winter wheat and rye, sugar beet, potato and other crops. Khmelnytskyi is also ideal for the development of gardening and vegetable growing. In the territory of Khmelnytskyi there are the vegetations of two geobotanical zones of Ukraine: Polissya and forest steppe. Khmelnytskyi and its greater region supplies many rock products, particularly building materials such as limestone, plaster, chalk, tripoli powder, crystal layers (granites, gneisses), sand, sandstones, and also graphite, saponite, kaolin, phosphorite, lithographic stone, and roofing slate. There are also deposits of peat, bitumen, shale, and oil.
Климат
Хмельницкийдің климаты орташа континенталды. Хмельницкийдің ең жылы айында (шілдеде) орташа температурасы , ал ең суық айда (қаңтарда) орташа температурасы . Жазда орташа ең жоғары температураға дейін жетеді, ал қыста орташа ең төменгі температураға дейін төмендейді. Хмельницкийдің орташа жылдық температурасы . Хмельницкийдің орташа жылдық жауын-шашын мөлшері .
The climate of Khmelnytskyi is moderately continental. The average temperature of Khmelnytskyi in its warmest month (July) is , and the average temperature in the coldest month (January) is The maximum temperatures in the summer on average reaches , and the minimum temperatures in the winter on average is Khmelnytskyi's average annual temperature is Khmelnytskyi's average annual precipitation is .
Демография
2017 жылғы сауалнама бойынша, халықтың 94% этникалық украиндықтар, ал 3% -ы орыстар.
According to a 2017 survey, 94% of the population are ethnic Ukrainians and 3% are Russians.
Білім
Хмельницкийде 6 университет, 2 академия, 3 институт, 12 колледж, 4 техникалық училище және басқа украин жоғары оқу орындарының 15 өкілдігі бар.
Khmelnytskyi hosts 6 universities, 2 academies, 3 institutes, 12 colleges, 4 technical schools and 15 representative offices of other Ukrainian HEIs.
Көлік
Хмельницкийде Мәскеумен, Прагамен, Братиславамен, Варшавамен, Будапештпен, Белградпен және Украинаның барлық ірі қалаларымен көлік байланыстары бар. Хмельницкийден Киевке дейін темір жолмен арақашықтық шамамен [арақашықтық енгізіңіз] км, автомобиль жолымен шамамен [арақашықтық енгізіңіз] км. Киев-Львов, Одесса-Львов және Черновцы-Киев тас жолдары Хмельницкийден өтеді. Қала Хмельницкий Ружична әуежайымен қамтамасыз етілген. Хмельницкий әуежайында бетонды ұшу-қону жолағы бар; әуежайда Украина мемлекеттік шекарасын кесіп өтуге арналған бақылау-өткізу пункті бар.
Khmelnytskyi has infrastructure for transportation connections with Moscow, Prague, Bratislava, Warsaw, Budapest, Belgrade and all major Ukrainian cities. The distance from Khmelnytskyi to Kyiv by railway is estimated to be , by highway it is estimated to be The highways Kyiv Lviv, Odesa Lviv and Chernivtsi Kyiv pass through Khmelnytskyi. The city is served by the Khmelnytskyi Ruzhychna Airport. Khmelnytskyi's airport has a concrete runway; at the airport there is a check point for crossing the state border of Ukraine.
Спорт
Хмельницкийде "Подилля Хмельницкий" бәсекелестік футбол клубы бар.
Khmelnytskyi is home to the competitive football team FC Podillya Khmelnytskyi.