Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Еврей халқы көптеп қоныстанған қалаша
документалды фильм
Town with a predominantly Jewish population
a documentary
Штетль немесе штетл (/lang/'/ʃ//t//ɛ//t//əl/; שטעטלעך, поляк тілінде: sztetl, sztetle; неміс тіліндегі Stadt сөзінің кішіртпесі) – Холокостқа дейін Шығыс Еуропада болған, негізінен ашкенази еврейлері тұратын шағын қалаларды білдіретін идиш тіліндегі термин. Бұл термин бұрынғы Шығыс Еуропалық еврей қоғамдарының ерекшеліктерін, айналасындағы еврей емес халықтан оқшауланған, белгілі бір әлеуметтік-экономикалық және мәдени ерекшеліктері бар "аралдар" ретінде сипаттау үшін қолданылады. Штетльдер (немесе штетльдер, штетлах, штетлах немесе штетлекх) көбінесе Ресей империясының 19 ғасырдағы қоныс аумағын құраған жерлерде, сондай-ақ Польша Конгресінде, Австриялық Галицияда, Румыния Корольдігі мен Венгрия Корольдігінде кездесетін. Shtetl – "шағын қала" мағынасын беретін shtot сөзінің кішіртпе түрі. Еврейлердің өздерін-өздері басқару жүйесі ([[кехилла (қазіргі заманғы)/[[Кахал]]) болғанына қарамастан, ресми түрде бөлек еврей муниципалитеттері болған жоқ, ал штетль миастечко (немесе местечко, орыс бюрократиясында) деп аталды – бұл бұрынғы Польша-Литва одағында пайда болған және Ресей империясында да ресми мойындалған елді мекендердің бір түрі. Нақтырақ айтқанда, "еврей миастечко" деген сөз жиі қолданылды. Шығыс Еуропадағы ашкенази еврейлерінің құбылысы ретінде штетль нацистер Холокост кезінде жойды. Ол салыстырмалы түрде бейбіт және гүлденген кезеңдерді де, сонымен қатар 19 ғасырдағы Ресей империясындағы погромдар сияқты, өте кедейлік пен қиындықтарды да бастан өткерді. Марк Зборовски мен Элизабет Герцогтың (1962) сөзінше:
Shtetl or shtetel (/lang/'/ʃ//t//ɛ//t//əl/; ; שטעטלעך, romanized: shtetlekh ; Polish: sztetl , sztetle ; diminutive of , derived from German Stadt) is a Yiddish term for the small towns with predominantly Ashkenazi Jewish populations which existed in Eastern Europe before the Holocaust. The term is used in the contexts of peculiarities of former East European Jewish societies as islands within the surrounding non Jewish populace, and bears certain socio economic and cultural connotations. Shtetls (or shtetels, shtetlach, shtetelach or shtetlekh) were mainly found in the areas that constituted the 19th century Pale of Settlement in the Russian Empire, as well as in Congress Poland, Austrian Galicia, the Kingdom of Romania and the Kingdom of Hungary. Shtetl is a diminutive of shtot with the meaning 'little town'. Despite the existence of Jewish self administration ([[kehilla (modern)/[[Qahal), officially there were no separate Jewish municipalities, and the shtetl was referred to as a miasteczko (or mestechko, in Russian bureaucracy), a type of settlement which originated in the former Polish–Lithuanian Commonwealth and was formally recognized in the Russian Empire as well. For clarification, the expression "Jewish miasteczko" was often used. The shtetl as a phenomenon of Ashkenazi Jews in Eastern Europe was destroyed by the Nazis during the Holocaust. and saw long periods of relative tolerance and prosperity as well as times of extreme poverty and hardships, including pogroms in the 19th century Russian Empire. According to Mark Zborowski and Elizabeth Herzog (1962):
1882 жылы Ресей императоры Александр III қабылдаған мамыр заңдары еврейлердің ауылдық жерлерге және он мыңнан аз халқы бар қалаларға қоныстануына тыйым салды. 20 ғасырдағы революциялар, азаматтық соғыстар, индустриализация және Холокост штетльдің дәстүрлі өмір салтын жойды. Штетльдің құлдырауы шамамен 1840 жылдардан басталды. Мұның себептеріне экономикалық жағдайдың өзгеруіне байланысты кедейлік (индустриализацияның дәстүрлі еврей қолөнершілеріне тигізген зияны және сауданың ірі қалаларға көшуі), ағаш үйлерді жайлаған өрттердің қайталануы және халық санының артуы жатты. Сонымен қатар, Ресей империясының әкімшілері мен поляк жер иелерінің антисемитизмі, ал 1880 жылдардан бастап погромдар штетльдегі еврейлердің өмірін қиындатты. 1880 жылдан 1915 жылға дейін 2 миллионға жуық еврей Шығыс Еуропадан көшіп кетті. Ол кезде оның еврей халқының шамамен үштен екі бөлігі штетльде тұрды. Холокост штетльдің толық жойылуына әкелді. Штетльдің барлық еврей халқы жиналып, жақын жердегі орманда өлтірілуі немесе түрлі концлагерлерге жіберілуі жиі кездесетін жағдай еді. Штетль тұрғындарының кейбірі Холокостқа дейін және кейін көшіп кетті, көбінесе АҚШ-қа, онда кейбір дәстүрлер сақталды. Бірақ штетль, Шығыс Еуропадағы ашкенази еврейлерінің құбылысы ретінде нацистер тарапынан жойылды. Еуропада, Бельгияның Антверпен қаласындағы православие қауымы шамамен 12 000 адамнан тұрады және ол соңғы штетль деп кеңінен танылады. Чехияның Брно қаласының бай еврей тарихы бар және идиш сөздері қазір жойылып бара жатқан хантек жаргонының құрамына кіреді. "Штеттл" сөзінің өзі Брно қаласын білдіреді. Әзірбайжандағы Qırmızı Qəsəbə, Израильде немесе АҚШ-та емес, 100% еврей қауымы болып саналады және ол штетль ретінде сипатталды.
The May Laws introduced by Tsar Alexander III of Russia in 1882 banned Jews from rural areas and towns of fewer than ten thousand people. In the 20th century, revolutions, civil wars, industrialisation and the Holocaust destroyed traditional shtetl existence. The decline of the shtetl started from about the 1840s. Contributing factors included poverty as a result of changes in economic climate (including industrialisation which hurt the traditional Jewish artisan and the movement of trade to the larger towns), repeated fires destroying the wooden homes, and overpopulation. Also, the anti Semitism of the Russian Imperial administrators and the Polish landlords, and later, from the 1880s, pogroms, made life difficult for Jews in the shtetl. From the 1880s until 1915 up to 2 million Jews left Eastern Europe. At the time about three quarters of its Jewish population lived in a shtetl. The Holocaust resulted in the total extermination of shtetl. It was not uncommon for the entire Jewish population of a shtetl to be rounded up and murdered in a nearby forest or taken to the various concentration camps. Some shtetl inhabitants did emigrate before and after the Holocaust, mostly to the United States, where some of the traditions were carried on. But, the shtetl as a phenomenon of Ashkenazi Jews in Eastern Europe was eradicated by the Nazis. In Europe, the Orthodox community in Antwerp, Belgium, is widely described as the last shtetl, composed of about 12,000 people. Brno, Czech Republic, has a significant Jewish history and Yiddish words are part of the now dying out Hantec slang. The word "štetl" (pronounced shtetl) refers to Brno itself. Qırmızı Qəsəbə, in Azerbaijan, thought to be the only 100% Jewish community not in Israel or the United States, has been described as a shtetl.
Әдебиеттік сілтемелер
Хельм еврей юморында ақымақтардың аңыздық қаласы ретінде маңызды орын алады: Хельмнің даналары. Шолем Алейхемнің көптеген әңгімелерінің оқиғасы орын алған Кастрилевке және Шолем Алейхемнің басқа да әңгімелеріне негізделген «Қолыстағы скрипкашы» мюзиклінің оқиғасы өткен Анатевка да танымал ойдан шығарылған штетлдер. Девора Барон 1910 жылы Минск маңындағы штетліне жасалған шабуылдан кейін Осман Палестинасына көшті. Бірақ ол Палестинаға келген соң да штетл өмірі туралы жазуын жалғастырды. Джозеф Роттың көптеген кітаптары Австро-Венгрия империясының шығыс шебіндегі штетлдерге, әсіресе оның туған қаласы Бродиге негізделген. Исаак Башевис Сингердің көптеген әңгімелері мен романдары штетлдерде орын алады. Сингердің анасы Польшаның оңтүстік-шығысындағы Бильгорай қаласының раввинінің қызы болған. Сингер бала кезінде отбасымен бірге Бильгорайда тұрып, кішкентай қаладағы өмір оған терең әсер еткенін жазды. Джонатан Сафран Фоердің 2002 жылғы «Барлығы жарық» романы украиналық штетл Трахимбродта (Трохенброд) орын алған ойдан шығарылған оқиғаны баяндайды. 1992 жылы жарық көрген «Ештеңеден бір нәрсе» балалар кітабы Фиби Гилманның суреттерімен бірге, ойдан шығарылған штетльде орын алған дәстүрлі еврей халық ертегісінің бейімделуі болып табылады. 1996 жылы «Штетл» атты «Фронтлайн» бағдарламасы эфирге шықты, ол поляк христиандары мен еврейлердің қарым-қатынасы туралы болды. Гарри Тертлдоувтың 2011 жылғы «Штетл күндері» әңгімесі Алехайм, Рот сияқты авторлардың туындыларын еске түсіретін әдеттегі штетльде басталады, бірақ жақын арада жанрды өзгертетін сюжеттік бұрылысты ашады. 2014 жылы Ольга Токарчуктың «Якобтың кітаптары» романы Польша-Литва одағындағы көптеген штетл қауымдастықтарын көрсетеді.
Chełm figures prominently in the Jewish humor as the legendary town of fools: the Wise Men of Chelm. Kasrilevke, the setting of many of Sholem Aleichem's stories, and Anatevka, the setting of the musical Fiddler on the Roof (based on other stories of Sholem Aleichem), are other notable fictional shtetls. Devorah Baron made aliyah to Ottoman Palestine in 1910, after a pogrom destroyed her shtetl near Minsk. But she continued writing about shtetl life long after she had arrived in Palestine. Many of Joseph Roth's books are based on shtetls on the Eastern fringes of the Austro Hungarian Empire and most notably on his hometown Brody. Many of Isaac Bashevis Singer's short stories and novels are set in shtetls. Singer's mother was the daughter of the rabbi of Biłgoraj, a town in south eastern Poland. As a child, Singer lived in Biłgoraj for periods with his family, and he wrote that life in the small town made a deep impression on him. The 2002 novel Everything Is Illuminated, by Jonathan Safran Foer, tells a fictional story set in the Ukrainian shtetl Trachimbrod (Trochenbrod). The 1992 children's book Something from Nothing, written and illustrated by Phoebe Gilman, is an adaptation of a traditional Jewish folk tale set in a fictional shtetl. In 1996 the Frontline programme "Shtetl" broadcast; it was about Polish Christian and Jewish relations. Harry Turtledove's 2011 short story "Shtetl Days", begins in a typical shtetl reminiscent of the works of Alecheim, Roth, et al., but soon reveals a plot twist which subverts the genre. The award winning 2014 novel The Books of Jacob by Olga Tokarczuk features many shtetl communities across the Polish–Lithuanian Commonwealth.
Сурет
Шығыс Еуропадағы көптеген еврей суретшілері өнер жолының үлкен бөлігін штетль бейнелеуге арнады. Олардың ішінде Марк Шагалл, Хайм Голдберг және Мане Кац бар. Олардың еңбегі – әдебиетте баяндалған өмірді түсті түрінде мәңгі сақтап қалуда: клезмерлер, тойлар, базарлар және мәдениеттің діни ерекшеліктері.
Many Jewish artists in Eastern Europe dedicated much of their artistic careers to depictions of the shtetl. These include Marc Chagall, Chaim Goldberg, and Mané Katz. Their contribution is in making a permanent record in color of the life that is described in literature—the klezmers, the weddings, the marketplaces and the religious aspects of the culture.
Фотография
Альтер Кацизне (1885–1941), еврей жазушысы (идиш тіліндегі проза және поэзия) және фотограф; 1920-1930 жылдары Польшадағы еврей өмірін бейнеледі. Роман Вишняк (1897–1990), орыс, кейін американдық еврей биологы және фотограф; 1935–39 жылдары Шығыс Еуропадағы дәстүрлі еврей өмірін фотоға түсірді.
Alter Kacyzne (1885–1941), Jewish writer (Yiddish language prose and poetry) and photographer; immortalized Jewish life in Poland in the 1920s and 1930s. Roman Vishniac (1897–1990), Russian , later American Jewish biologist and photographer; photographed traditional Jewish life in Eastern Europe in 1935–39.