Кіріспе
Волынь (/v//oʊ/'/lɪ//n//i//ə/ vohLINeeə; Воли́нь, Wołyń, Волы́нь, ) – Орталық және Шығыс Еуропадағы тарихи аймақ, Польшаның оңтүстік-шығысы, Беларусьтің оңтүстік-батысы және Украинаның батысы аралығында орналасқан. Аймақтың шекаралары нақты анықталмаған, бірақ қазіргі күні осы атауды сақтап қалған аумақ – Украинаның батысындағы Волын облысы. Волынь тарихы барысында көптеген рет қолы ауысып, әртүрлі елдердің билігінде болған. Ғасырлар бойы Польша-Литва Ұлттық Достастығының құрамында болды. Польшаның бөлінісі кезінде Ресейдің аннексиясынан кейін Волыньдің барлық аумағы Ресей империясының оңтүстік-батыс шекарасындағы Жудайлар қоныстану аймағының бір бөлігіне айналды. Маңызды қалаларына Житомир, Ровно, Луцк, Звяхель және Володимир жатады.
Volhynia (also spelled Volynia) (/v//oʊ/'/l//ɪ//n//i//ə/ vohLINeeə; Воли́нь, Wołyń, Волы́нь, ), is a historic region in Central and Eastern Europe, between southeastern Poland, southwestern Belarus, and western Ukraine. The borders of the region are not clearly defined, but the territory that still carries the name is Volyn Oblast, in western Ukraine. Volhynia has changed hands numerous times throughout history and been divided among competing powers. For centuries it was part of the Polish Lithuanian Commonwealth. After the Russian annexation during the Partitions of Poland, all of Volhynia was made part of the Pale of Settlement on the southwestern border of the Russian Empire. Important cities include Zhytomyr, Rivne, Lutsk, Zviahel, and Volodymyr.
География
Географиялық тұрғыдан алғанда, ол Волын-Подольск үстіртісінің солтүстік аймақтарын және Припять өзені аңғары бойындағы Полесье жазығының батыс бөлігін, батыстағы Батыс Буг және Уж және Тетерив өзендерінің жоғарғы ағысы арасындағы кең Шығыс Еуропа жазығының бір бөлігі ретінде орналасқан. Польшаның бөлінісіне дейін, шығыс шекарасы Слюх өзенінің оң жағалауымен немесе одан сәл шығысқа қарай созылған. Волынь аумағында Кіші Полесье орналасқан, ол Волын-Подольск үстіртісін жеке Волын үстіртісіне және Подольск үстіртісінің солтүстік шеттеріне, атақты Кременет тауларына бөлетін жазық. Волынь Батыс Буг және Припять бассейндерінде орналасқан, сондықтан көптеген өзендері солтүстікке немесе батысқа қарай ағады. Басқа тарихи аймақтармен салыстырғанда, ол Галициядан солтүстік-шығысқа, Кіші Польшадан шығысқа және Подолиядан солтүстік-батысқа қарай орналасқан. Аймақтың шекаралары нақты анықталмаған және ол көбінесе Полесье және Подлясье сияқты басқа аймақтармен қабаттасады. Тарихи Волынь территориясы қазір Украинаның Волын, Ровно және Житомир, Тернополь, Хмельницкий облыстарының бір бөлігі, сондай-ақ Польшаның (Хелм) аймағына кіреді. Ірі қалалар: Луцк, Ровно, Ковель, Владимир-Волынский, Кременец (Тернополь облысы) және Староконстантинов (Хмельницкий облысы). Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Трохенброд және Лозишт сияқты көптеген еврей штетлдары (шағын қалалар) аймақтың ажырамас бөлігі болды. Бір кезде Волыньдің барлық аумағы Империялық Ресейдің оңтүстік-батыс шекарасында белгіленген қоныс аудандарының бір бөлігі болды.
Тарих
Алғашқы жазбалар Русь жылнамаларына, мысалы, Дулеб, Бужан және Волын тайпаларын атаған Ілгі жылнамаға дейін жетеді. Бұл жер туралы Әл-Масуди мен Абрахам бен Якобтың еңбектерінде ежелгі заманда Валитаба және патша Маджик, кейбіреулер оны Валиана деп оқиды және волындықтармен байланыстырды, «түпнұсқа, таза қанды Сакалиба, ең жоғары құрметке ие» және қалған славян тайпаларына үстемдік еткені айтылады, бірақ «келіспеушілік» салдарынан олардың «алғашқы ұйымы жойылды» және «халық фракцияларға бөлінді, олардың әрқайсысын өздерінің патшалары басқарды», бұл паннониялық аварлардың шабуылынан кейін құлаған славян федерациясының болғанын көрсетеді. Волынь 10 ғасырда Киев (Рутень) ұлы княздығының құрамына (немесе оның ықпал аймағына) кірген болуы мүмкін. Сол кезде княгиня Ольга күйеуі, ұлы князь Игорьдың (Ингвар Рёриксон) өлімінен кек алу үшін древляндарға қарсы жазалау экспедициясын ұйымдастырды; кейін ол Луха өзені бойында погостар құрды. Украина тарихшысы Юрий Дыбаның пікірінше, жылнамадағы «и оустави по мьстѣ. погосты и дань. и по лузѣ погосты и дань и ѡброкы» (және погостар мен салықтарды орнатты, Луха бойында погостар мен салықтар мен оброктар) деген сөз тіркесі, погостар мен салықтардың жолы Ольганың древляндарға қарсы шабуылының бағытын батысқа қарай, Батыс Бугтың оң саласы Луха өзеніне дейін көрсетеді. 983 жылы Ұлы Владимир өзінің ұлы Всеволодты Волын княздығының билеушісі етіп тағайындады. 988 жылы ол Володимир (Володимир) қаласын құрды. Волыньнің ерте тарихы Галич және Волынь княздықтарының тарихымен үйлеседі. Киев Русінің бұл екі мұрагер мемлекеті 12-14 ғасырларда Галич-Волыньді құрады. 1340 жылы Галич-Волынь ұлы княздығы ыдырағаннан кейін Польша Корольдігі мен Литва ұлы княздығы аймақты бөлісті, Польша Батыс Волыньді, ал Литва Шығыс Волыньді (1352–1366) алды. 1569 жылдан бастап Волынь Польша-Литва одағының провинциясы ретінде ұйымдастырылды. Осы кезеңде көптеген поляктар мен еврейлер осы аймаққа қоныс аударды. Рим және грек католик шіркеулері провинцияда орнатылды. 1375 жылы Лодомерияның Рим-католик діоцезі құрылды, бірақ ол 1425 жылы таратылды. Көптеген православие шіркеулері жақсырақ құқықтық мәртебеге ие болу үшін соңғы ұйымға қосылды. Германиядан келген протестант меннониттердің алғашқы шаруашылық колониялары туралы жазбалар 1783 жылға дейін сақталады. 1795 жылы Польша-Литва одағының үшінші бөлінісінен кейін Волынь Ресей империясының Волынь губерниясы ретінде қосылды. Оның ауданы 71 852,7 шаршы километрді құрады. Осы аннексиядан кейін Ресей үкіметі аймақтың діни құрамын күрт өзгертті: ол украин грек-католик шіркеуін күшпен таратып, оның барлық ғимараттарын Ресей православие шіркеуінің меншігіне және басқаруына берді. Көптеген Рим-католик шіркеу ғимараттары да Ресей шіркеуіне берілді. Рим-католик Луцк діоцезі императрица Екатерина II бұйрығымен таратылды. 1897 жылы халық саны 2 989 482 адамды құрады (бір шаршы километрге 41,7 адам). Оның құрамында 73,7 пайыз шығыс славяндары (көбінесе украиндықтар), 13,2 пайыз 400 000 еврей, 6,2 пайыз поляктар және 5,7 пайыз немістер болды. Неміс қоныс аударушыларының көпшілігі Конгресс Польшасынан көшіп келген. Бұл жерге аз ғана чех қоныс аударушылары да көшіп келді. Экономикалық жағынан аймақ тез дамығанымен, Бірінші дүниежүзілік соғыс алдында ол әлі де Батыс Ресейдегі ең ауылдық провинция болып қала берді.
Украина Халық Республикасы
Ақпан революциясынан кейін және Ресейдің Уақытша үкіметі құрылғаннан соң, украин ұлтшылдары автономиялы Украина Халық Республикасын жариялады. Волынь аймағы Луцк қаласының батысынан өтетін май желісімен екіге бөлінді. Большевиктердің шапқыны салдарынан Украина үкіметі Киевті тонаудан кейін Волыньға қайта шегінуге мәжбүр болды. Брест-Литовск шартының нәтижесінде Орталық державалардан алынған әскери көмек аймаққа бейбітшілік пен біршама тұрақтылық әкелді. Соғыс аяқталғанға дейін, бұл аймақта жылдар бойына созылған ресейлік қысым мен украиндық дәстүрлерді жоққа шығарудан кейін украин мәдениеті қайта жанданды. Неміс әскерлері шығарылғаннан кейін, бүкіл аймақ поляктар мен ресейліктердің аумаққа бақылау үшін күрескен жаңа әскери қимылдардың толқынына ұшырады. Украина Халық Армиясы үш майданда: большевиктермен, поляктармен және Ресей Империясының ерікті армиясымен күресуге мәжбүр болды.
Соғыс аралық кезең
1921 жылы Польша-КСРО соғысы аяқталғаннан кейін Рига шартымен Волын облысы Польша мен Кеңес Одағы арасында бөлінді. Польша үлкен бөлігін алып, Волын воеводствосын құрды. Волын облысының көп бөлігі Украина КСР-інің құрамына кірді және кейін кішігірім аудандарға бөлінді. Осы кезеңде Кеңес Украинасында мәдени либерализацияның бір бөлігі ретінде бірнеше ұлттық аудандар құрылды. Польшадағы поляктандыру саясаты Батыс Украина және Батыс Белоруссияда, оның ішінде Волыньде түрлі қарсылық қозғалыстарының пайда болуына себеп болды. 1931 жылы Рим-католик шіркеуінің Ватиканы Волынь, Полесье және Пидляшья (неміс тілінде Wolhynien, Polissia und Pidliashia) аймақтары үшін украин католик апостолдық экзархатын құрды, онда дін өкілдері украин тілінде Византия обрядарын орындады. 1935 жылдан 1938 жылға дейін Кеңес Одағы үкіметі Волыньден көптеген азаматтарды Сибір мен Орталық Азияға күштеп көшірді, бұл аймақтағы шаруаларды басып тастау мақсатындағы декулакизацияның бір бөлігі болды. Көшірілгендердің арасында Шығыс Волыньдегі поляктар да болды (Кеңес Одағындағы халықты көшіру туралы қараңыз).
Екінші дүниежүзілік соғыс
1939 жылы Молотов-Риббентроп келісіміне қол қойылғаннан кейін, Рейх пен КСРО арасындағы Польша аумақтарының басып алуы мен бөлінісінен соң, Кеңес Одағы Польшаның Волынь облысын басып алып, оккупациялады. Осы (уақытша) неміс-совет одағынан кейін болған нацистік-советтік халықтарды көшіру кезеңінде, Волыньдегі этникалық неміс азшылықтың көп бөлігі нацистік Германия аннексиялаған Польша аумақтарына көшірілді. НКВД жүргізген жаппай депортациялар мен тұтқындаулардан, сондай-ақ Германияның поляктарға қарсы репрессивті шараларынан – Рейхке мәжбүрлеу еңбек лагерлеріне депортациялау, тұтқындау, лагерьлерде ұстау және жаппай өлім жазаларынан кейін, 1943 жылы Волынь халқының этникалық поляктары тек 10-12% құрады. Неміс басқыншылығы кезінде Волыньдегі еврей халқының саны шамамен 460 000 адамды құрады. Волыньдегі 400 000-ға жуық еврей мен 100 000 поляк (ерлер, әйелдер және балалар) Украиналық көтерісшілер армиясы және Украинаның одақтастары тарапынан қырғынға ұшырады. Еврейлер атылып, мыңдаған адамдар үлкен шұңқырларға көмілді. Ең көп қырғын 1942 жылдың тамыз және қазан айлары аралығында болды. Холокосттан шамамен 1,5% аман қалды деп есептеледі. 1945 жылдың көктеміне дейін Волыньдегі поляктардың қарсы шабуылынан украиндықтардың шамамен 2 000-3 000 құрбан болды. 1945 жылы, соғыс аяқталғаннан кейін, Совет Украинасы Волыньдегі этникалық немістерді қуды, оның себебі Германияның Шығыс Еуропадағы этникалық немістерді өздерінің Generalplan Ost жоспарының бір бөлігі ретінде пайдаланғаны болды. Шығыс Еуропадан немістерді қуу, соғыстан кейінгі жаппай халықтарды көшірудің бір бөлігі болды. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Совет Одағы Волыньді Украинаға қосып алды. 1944 жылы Волыньдегі коммунистер Украина католик апостолдық экзархатын жойды. 1945 жылы қалған поляк халқының көп бөлігі Польшаға депортацияланды. 1990 жылдары Кеңес Одағы тарағаннан бері Волынь Украинаның негізгі бөлігі болып табылады.