Кіріспе

Құс түрлері

Африкалық күмісқұс (Euodice cantans) – бұрын Азиялық күмісқұс (Euodice malabarica) түрімен бір түр деп есептелген кішкентай сайрақ. Бұл экстрильдид финк Сахара шөлінің оңтүстігіндегі құрғақ саваннада қоныстанып, көбейетін кең таралған құс. Бұл түр сондай-ақ Португалия, Катар және АҚШ сияқты басқа елдерге де әкелінген.

Таксономия

Африкалық күмісқұс 1789 жылы неміс натуралисі Иоганн Фридрих Гмелин Loxia cantans деген екі атаумен ресми түрде сипаттады. Бұл атау латын тілінен алынған және "ән салушы" дегенді білдіреді. Гмелин бұл құстың мекендеу орнын Африка деп көрсеткен, бірақ 1918 жылы Уильям Латли Склейтер мен Сирил Макворт Прайд оны Сенегалдағы Дакармен шектеді. Қазір ол 1862 жылы неміс натуралисі Людвиг Райхенбах енгізген Euodice туысына жатқызылды. Алғашқы әдебиеттерде африкалық күмісқұс пен үнді күмісқұсы (E. malabarica) бір түр деп есептелген. 1943 жылы Жан Теодор Делакур Estrildinae-ді қайта қарастырғанда екі түрді де біріктірді. Дегенмен, 1964 жылы Колин Харрисон оларды мұқият салыстырып зерттеді және олардың екі бөлек түр екеніне қорытынды жасады. Ол екі түрдің дауыс үндері ұқсас болғанымен, әндерінің формасы ерекшеленетінін, бірақ олардың ортақ үлгісі бар екенін анықтады. Олар Арабия түбегінің оңтүстігінде бірге таралған (симпатриялық) және табиғи будандасу туралы ешқандай мәлімет жоқ. Харрисонның тұтқындықтағы құстарды бақылауынан, әр түр өзінің түріне бейімділігін көрсетті. 2020 жылы жарияланған Estrildidae отбасының молекулалық филогенетикалық зерттеуі африкалық және үнді күмісқұстарының шамамен бір миллион жыл бұрын бөлініп кеткен туыс түрлер екенін көрсетті. Екі түр Lonchura туысының мүшелеріне жақын болатын кладаны құрады.

Сипаттама

Африкалық күмісқұйрық шамамен 12-13 см ұзындықтығы келеді және ұзын, қара, үшкір құйрығы болады. Ересегінің қысқа, күміс көк түсті мүсілі, жоғары жағы жіңішке тарамдармен көмкерілген ақшыл қоңыр, төменгі жағы ақшыл, арқасы және қанаттары қара болады. Екі жыныс та бірдей, бірақ жас құстарда тарамдар жоқ. Бұл түрдің "тсип" деген дауысы және дірілдеген әні бар. Аталықтың байланыс дауысы – жалғыз "тсип", ал аналықтың дауысы – екі буынды "тсип-тсип". Ұшып бара жатқан құстар үнемі "тсип-тсип-тсип" деп дауыстайды. E. c. orientalis түршесінің беті мен жоғарғы жағы басқа түршелерге қарағанда қараңғырақ.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Бұл түр саванналарда, тікенді бұталы құрғақ ландшафттарда және акациялы немесе құрғақ шалғынды далаларда кең таралған. Оны егістік жерлерде де, құрғақ шалғынды далаларда да кездестіруге болады. Бұл құс табиғатынан құрғақ жерлерде мекендейді. Негізінен жазық жерлерде кездеседі, бірақ белгілі бір биіктікке дейін таралған.

Мінез-құлық

Африкалық күмісқұйрық тыныш және әлеуметтес, көбінесе тығыз үйірлерде ағаштарда қонақтап, бір-біріне жанасып отырады. Дегенмен, бұл құс өте жайсыз, ұзақ уақыт бойы жиылып отырады. Олар жыл бойы үйір-үйір болып тіршілік етеді және көбінесе шашыраңқы колонияларда көбейеді.

Тамақтандыру

Африкалық күмісқұс көбінесе жерден жинаған шөп тұқымдарымен қоректенеді, бірақ мүмкіндігі болса, өсіп жатқан өсімдіктерден де алады. Ол гүлшоғырларынан тұқым алу үшін шөп сабақтарына жабысып тұрады. Ол негізінен өсімдік заттарымен қоректенеді және балаларын да тұқыммен бағады. Дегенмен, суминттен (Meinertzhagen 1954) шырыштарды жегені де тіркелген.

Сүйісу

Аталық бір шөп сабағының бір жағынан ұстап, аналыққа секіріп немесе қанат қағып ұшып жақындасады. Бірден қауырсындарын тегістеп, құйрығын тік түсіріп, басын бірнеше рет жоғары көтереді. Сосын алға еңкейіп, құйрығын аналыққа бұрып, қабырғасы мен қарнының қауырсындарын көтеріп, жазады. Осы кезде ол көбінесе шөп сабағын тастап, ән салып, билеуге кіріседі. Қабырға және қарнының қауырсындары әрқашан көтерілмейді, ал көрсетудің қарқындылығы екі құстың арақатынасына байланысты болады. Егер аналық құстың ынталы екені байқалса, аталық жұптасуға тырысады. Дегенмен, көптеген көрсетулер осы соңғы сатыға жетпей аяқталады. Сәтті жұптасудан кейін әдетте жұқа мүңкіден қоршау және бір-бірін тазалау жасалады (Baptista and Horblit 1990).

Өсіру

Африкалық күмісқұйрықтың ұясы көбінесе дөңгелек пішіндес шөптерден тұрады. Ол жұмсақ талшықтармен және кейде қауырсынмен төселген, қалың бұталарға, тікұшақтарға немесе үйдің өрмелегіш өсімдіктерінің арасына орналасады. Еркек құс ұя салуға қажетті барлық материалды жинайды (Meinertzhagen 1954), ал аналық құс құрылысқа ғана қатысады. Бір ұяда үштен алтыға дейін, тегіс, ақ түсті жұмыртқа болады. Аналық күндіз жұмыртқаларды күтеді, ал еркек тамақтанатын кезде оны алмастыруы мүмкін. Еркек құс ұяламауы мүмкін деген болжам бар (Soderberg 1956). Олар түні бойы ұяда болады. Жұмыртқадан шығу мерзімі шамамен он бірден он үш күнге дейін созылады, ал жас құстар жиырма бір күнде ұшып, ұшқаннан кейін бір ай ішінде өздігімен тіршілік ете бастайды. Жаңадан туған балапандар қара түсті болып келеді және сары, балауыз тәрізді кеңейген ауыз жиегіне ие. Ақ ауыз жиегінің ішінде ауыздың жоғарғы және төменгі бөліктерін қамтитын бір қара шеңбер орналасқан.

Қауіптер

Африканың күмісқұсы қазіргі уақытта әсемдік үшін ұсталып, саудаға түсірілуде. Дегенмен, олардың саны көптігі және кең таралған аймағының арқасында, бұл түрдің жоғалу қаупіне әсер етпейді.