Кіріспе
Солтүстік-батыс Гавай аралдары немесе Левардтық Гавай аралдары – Гавай аралдары тізбегіндегі аралдар мен атоллдар, Кауаи және Ниихау аралдарының солтүстік-батысында орналасқан. Саяси тұрғыдан алғанда, олардың барлығы АҚШ-тың Гавайи штатындағы Гонолулу округінің бөлігі, Гавайи штатынан бөлек аумақ болып табылатын Мидуэй атолын қоспағанда, АҚШ-тың Кіші шеткі аралдарының бірі ретінде топтастырылған. АҚШ-тың халық санағы бюросы бұл аймақты, Мидуэйді қоспағанда, Гонолулу округінің 114.98 санақ учаскесі деп анықтайды. Оның жалпы жер көлемі 8 км². Нихоадан басқа барлық аралдар Рахтер тропигінің солтүстігінде орналасқан, бұл оларды Гавайидегі тропиктерден тыс жатқан жалғыз аралдарға айналдырады. Солтүстік-батыс немесе Левард Гавай аралдарына мыналар жатады:
Нихоа (Моку Ману)
Некер (Мокуманамана)
Француз фрегаты шолдары (Канемилохай)
Гарднер шыңдары (Пухахону)
Маро рифі (Налукакала)
Лайсан (Кауо)
Лисиански (Папаапохо)
Перл және Гермес атоллдары (Холоикауауа)
Мидуэй атолы (Пигеману) – Гавай штатының бөлігі емес
Куре атолы (Мокупапапа)
The Northwestern Hawaiian Islands or Leeward Hawaiian Islands are a series of islands and atolls in the Hawaiian island chain located northwest of the islands of Kauai and Niihau. Politically, they are all part of Honolulu County in the U. S. state of Hawaii, except Midway Atoll, which is a territory distinct from the State of Hawaii, and grouped as one of the United States Minor Outlying Islands. The United States Census Bureau defines this area, except Midway, as Census Tract 114.98 of Honolulu County. Its total land area is 3.1075 square miles (8 km2). All the islands except Nihoa are north of the Tropic of Cancer, making them the only islands in Hawaii that lie outside the tropics. The Northwestern or Leeward Hawaiian Islands include:
Nihoa (Moku Manu) at
Necker (Mokumanamana) at
French Frigate Shoals (Kānemilohai) at
Gardner Pinnacles (Pūhāhonu) at
Maro Reef (Nalukākala) at
Laysan (Kauō) at
Lisianski (Papaāpoho) at
Pearl and Hermes Atoll (Holoikauaua) at
Midway Atoll (Pihemanu) at not part of the State of Hawaii
Kure Atoll (Mokupāpapa) at
Геология
Солтүстік-батыс Гавай аралдары шамамен 7-30 миллион жыл бұрын, солтүстікке қарай Император теңіз тауларын және оңтүстікке қарай Гавай аралдарын құраған сол жанартаулық нүктедегі қалқандық жанартаулар ретінде пайда болды. Тынық мұхиты тақтасы солтүстікке, содан кейін солтүстік-батысқа қарай ыстық нүктеден жылғанда, жанартау шығарулары сызықтық тізбектей аралдарды құрды. Оқшауланған құрлық массалары біртіндеп эрозияланып, шөгіп, оңтүстіктегі биік аралдардан – Гавайидің негізгі аралдары сияқты – Дарвин нүктесінің солтүстігіндегі атолдарға (немесе теңіз асты тауларына) айналды. Солтүстік-батыс Гавай аралдарының әрқайсысы эрозияның әртүрлі сатысында. Нихоа, Некер және Гарднер шыңдары – тасты, базальтты аралдар, олар атоллға айналу үшін жеткілікті эрозияға ұшырамаған немесе маңызды коралл рифіне ие емес. Лейсан мен Лисиански – ұзақ уақыт эрозияға ұшыраған төменгі, құмды аралдар. Француз фрегаттары, Перл және Гермес, Мидуэй және Куре – атолдар. Дарвин нүктесінің солтүстігінде коралл рифі аралдың шөгуінен баяу өседі, ал Тынық мұхиты тақтасы солтүстік-батысқа жылғанда, арал осы сызықты кесіп өткенде теңіз асты тауына айналады. Куре атолы Дарвин нүктесіне дейін созылады және оның коралл рифі шөгу жылдамдығына жете алмай қалғанда мұхиттың түбіне шөгіп кетеді – бұл тағдыр әрбір Гавай аралын күтіп тұр.
Биологиялық әртүрлілік және эндемизм
Гавай аралдары Солтүстік Америкадан шамамен 2500 миль (4023 км) және Азиядан 3800 миль (6115 км) қашықтықта орналасқан. Осы оқшаулаудың арқасында Гавай аралдарында ерекше түрлердің саны көп. Архипелагқа тек ұшып немесе жүзіп ұзақ қашықтықтарға жете алатын түрлер ғана жете алады. Бірақ полинезиялықтар, содан кейін еуропалықтар Гавай аралдарының негізгі аралдарының экожүйесін бөтен түрлерді әкелу арқылы өзгертіп алғанмен, NWHI экожүйесі көбінесе сақталған. Папаханаумокуакеадағы кең коралл рифтерінде 7000-нан астам теңіз түрі мекендейді. Мұнда тіршілік ететін көптеген түрлердің ішінде 1700-ден астам түрі Гавай аралдарына ғана тән (яғни, басқа еш жерде кездеспейді). Осы себепті бұл аймақ "Американың Галапагос аралдары" деп аталды. Негізгі аралдардағыдай көп емес болса да, Leeward аралдарында да зиян келтірілді. 19 ғасырдың соңынан 20 ғасырдың басына дейін балықшылар, гуано өндірушілер және қауырсын аулаушылар NWHI-де өмір сүретін көптеген құстар мен теңіз жануарларын өлтірді. Қояндар Лейсан мен Лизианскиге әкелінді, онда олар көбейіп, өсімдіктердің көп бөлігін жеп, бірнеше түрді жоқ етті. Алайда, көптеген зияндар қалпына келтірілді және аралдар көбінесе пайдаланудан бұрынғы күйіне қайта келтірілді.
Құстардың маңызды аймағы
NWHI теңіз құстары мен эндемикалық құстарының болуына байланысты BirdLife International халықаралық ұйымы тарапынан Маңызды құс аймағы (IBA) ретінде танылды. IBA-дағы теңіз құстарының колониялары әлемдегі тропикалық теңіз құстарының ең ірі жиынтықтарының бірін құрайды, онда 21 түрге жататын 14 миллионнан астам құс бар. NWHI-нің эндемикалық түрлеріне Нихоа және Лейсан қарғасы, Лейсан үйрек (АҚШ-тағы "ең сирек кездесетін жергілікті су құсы") және Нихоа желкенді пальмасы жатады. Басқа да ерекше түрлер – Лейсан альбатросы, өте жойылып кету қаупі төнген Гавай монах-төкесі және жасыл теңіз тасбақасы. Гавай архипелагындағы жалғыз жергілікті тұзақ құрлыштар (Nihoa spp.), жақында ғана ашылған, осы жерде кездеседі. Көптеген эндемикалық түрлер жойылып кетуге өте осал, себебі бір ғана үлкен апатты оқиға әрбір кішкентай аралдағы барлық өсімдіктерді жойып жіберуі мүмкін. Сонымен қатар, АҚШ-тағы барлық коралл рифтерінің жетпіс пайызы осы жерде шоғырланған.
Барлау
Археологиялық деректерге сәйкес, ежелгі гавайиліктер Мокуманамана (Некер) және Француз фрегаттарының сайына сапар шеккен, бірақ онда тұрмаған, ал 18 ғасырда еуропалықтар келген кезде аралдар қараусыз қалған. Егістік террасалары гавайиліктердің Нихоада ұзақ уақыт бойы тұрғанын көрсетеді. Мокуманаманада өсімдіктер жоқ және ол егіс шаруашылығына жарамсыз, археологиялық зерттеулер ертедегі гавайиліктер аралға тек діни мақсаттармен келгенін және пайдаланғанын көрсетеді. Еуропалықтардың алғашқы ашқан аралы Нихоа болды. Оны 1786 жылы Джеймс Колнетт ашқан, бірақ тарихи тұрғыдан бұл құрмет Уильям Дугласқа тиесілі. Сол жылы Ла Перуз Некерді ашып, оны Францияның қаржы министрі Жак Некердің құрметіне атады. Содан кейін Ла Перуз француз фрегаттарының сайын ашты. Соңғы ашылған Солтүстік-Батыс Гавайи аралдарының аралы – 1859 жылы Н.К. Миддлбрукс тапқан Мидуэй атолы болды. 1925 жылы «Танагер» экспедициясы көптеген Солтүстік-Батыс Гавайи аралдарына сапар шекті. Аралдар картаға түсірілді, жаңа түрлер ашылып, сипатталды, сондай-ақ Нихоа мен Некердегі археологиялық ескерткіштер табылды.
Атау жүйесі
Аралдардың көпшілігі бірнеше атауға ие: біреуі ағылшын тілінде, ал бірі немесе бірнешесі гавай тілінде (жоғарыда жақшада көрсетілген). Ағылшын тіліндегі атаулардың орнына қолданылатын гавай тіліндегі атаулардың көп бөлігі заманауи кезеңде жасалған; ежелгі гавайлықтар батыстықтармен қарым-қатынас жасау алдында кездескен барлық аралдарға берген бастапқы атаулары түрлі оли (ән-жырлар) мен моʻолело (әңгімелерде) сақталған.
Ұлттық ескерткіш
2006 жылғы 15 маусымда АҚШ президенті Джордж Буш 1906 жылғы көнеліктер туралы заңға сәйкес Папаханаумокуакеа теңіз ұлттық ескерткішін құру туралы жариялады. Монумент аралдарды және айналадағы суларды қамтиды, бұл әлемдегі ең үлкен теңіз жануарлары қорығын құрайды. Президент Теодор Рузвельт 1909 жылы Солтүстік-Батыс Гавай тізбегін құстар қорығы деп жариялаған болатын, ал аралдар 2000 жылдан бері президент Билл Клинтонның «экожүйелік қорық» ретінде белгілеуімен қорғалған болатын, бірақ оны ұлттық ескерткіш мәртебесіне көтеру бұрын-соңды болмаған бақылау мүмкіндігін берді. Сол кезде мұхиттың 360 009 км² (139 000 шаршы миль) аумағы қорғауға бөлінді, бұл АҚШ-тың Калифорния штатының шамамен мөлшерімен тең. 2016 жылдың тамызында президент Барак Обама ескерткіш аумағын шамамен төрт есеге кеңейтті. Кеңейтілген ескерткіш сол кезде әлемдегі ең үлкен теңіз қорғалған аймағы болды. Монументке кіру рұқсаттар жүйесі арқылы шектеледі, оны NOAA, FWS және Гавайи штаты бірлесіп басқарады. Аралдарға келген кез келген адам кез келген жат түрлердің экожүйеге еніп, бұзылуын болдырмау үшін жасалған қатаң процедураларды орындауы керек. Барлық киімдер жаңадан сатып алынуы тиіс және келуден бұрын оралған күйінде сақталуы керек. Барлық «жұмсақ» заттар (камера таспасы, көрпе) жаңадан сатып алынуы тиіс, ал барлық «қатты» заттар (камера, бинокль) мұқият тазалануы керек. Содан кейін әр затты 48 сағатқа мұздату керек. Әрбір аралға баратын адам үшін жаңа жабдықтар жиынтығы дайындалуы керек, аралдар арасында түрлердің таралуын болдырмау үшін. Алайда, French Frigate Shoals және Midway Atoll осы ережелерден босатылған, өйткені олар адамның әсерінен тым көп өзгергендіктен жаңа түрлерді енгізу туралы уайымдаудың қажеті жоқ деп есептеледі.