Кіріспе
Лаки немесе Лакагигар (Лаки кратерлері) – Исландияның Ватнайёкюдль ұлттық паркінің батыс бөлігіндегі жанартаулық жарылыс, Элдгья жанартаулық жарылысынан және Кіркюбэйярклаустур шағын ауылынан алыс емес. Бұл жарылыс Лакагигар деп аталады, ал Лаки – жарылысты екіге бөліп тұратын тау. Лакагигар – Гримсветн жанартауының орталығындағы жанартау жүйесінің бір бөлігі, соның ішінде Тьордархирна да бар. Ол Мёрдальсйокюдль және Ватнайокюдль мұздықтары арасында, оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай созылатын жарылыстар аймағында орналасқан. Жүйе 1783 жылдың маусымынан 1784 жылдың ақпанына дейін сегіз ай бойы Лаки жарылысынан және оған іргелес Grímsvötn жанартауынан күшті жарылыс жасады. Ол шамамен 42 миллиард тонна базальт лавасын, сондай-ақ улы фторсутек қышқылы мен күкірт диоксидінің бұлттарын шығарды, бұл топырақты ластады, нәтижесінде Исландия малдарының 50%-дан астамы қырылды және егістіктердің көп бөлігі жойылды. Бұл ашаршылыққа алып келді, одан кем дегенде бесіден бірі қаза болды.
Laki or Lakagígar (, Craters of Laki) is a volcanic fissure in the western part of Vatnajökull National Park, Iceland, not far from the volcanic fissure of Eldgjá and the small village of Kirkjubæjarklaustur. The fissure is properly referred to as Lakagígar, while Laki is a mountain that the fissure bisects. Lakagígar is part of a volcanic system centered on the volcano Grímsvötn and including the volcano Þórðarhyrna. It lies between the glaciers of Mýrdalsjökull and Vatnajökull, in an area of fissures that run in a southwest to northeast direction. The system erupted violently over an eight month period between June 1783 and February 1784 from the Laki fissure and the adjoining volcano Grímsvötn. It poured out an estimated 42 billion tonnes or of basalt lava as well as clouds of poisonous hydrofluoric acid and sulfur dioxide compounds that contaminated the soil, leading to the death of over 50% of Iceland's livestock population, and the destruction of the vast majority of all crops. This led to a famine which then killed at least a fifth
The Laki eruption and its aftermath caused a drop in global temperatures, as 120 million tonnes of sulfur dioxide was spewed into the Northern Hemisphere. This caused crop failures in Europe and may have caused droughts in North Africa and India.
Лаки жарылысы мен оның салдарынан жаһандық температура төмендеді, себебі Солтүстік жарты шарға 120 миллион тонна күкірт диоксиді тарады. Бұл Еуропадағы егін жинаудың нашарлауына, ал Солтүстік Африка мен Үндістанда құрғақшылыққа себеп болуы мүмкін.
Laki or Lakagígar (, Craters of Laki) is a volcanic fissure in the western part of Vatnajökull National Park, Iceland, not far from the volcanic fissure of Eldgjá and the small village of Kirkjubæjarklaustur. The fissure is properly referred to as Lakagígar, while Laki is a mountain that the fissure bisects. Lakagígar is part of a volcanic system centered on the volcano Grímsvötn and including the volcano Þórðarhyrna. It lies between the glaciers of Mýrdalsjökull and Vatnajökull, in an area of fissures that run in a southwest to northeast direction. The system erupted violently over an eight month period between June 1783 and February 1784 from the Laki fissure and the adjoining volcano Grímsvötn. It poured out an estimated 42 billion tonnes or of basalt lava as well as clouds of poisonous hydrofluoric acid and sulfur dioxide compounds that contaminated the soil, leading to the death of over 50% of Iceland's livestock population, and the destruction of the vast majority of all crops. This led to a famine which then killed at least a fifth
The Laki eruption and its aftermath caused a drop in global temperatures, as 120 million tonnes of sulfur dioxide was spewed into the Northern Hemisphere. This caused crop failures in Europe and may have caused droughts in North Africa and India.
1783 жылғы атылу
1783 жылғы 8 маусымда жер асты суларының базальтты магмамен әрекеттесуі салдарынан кем дегенде 130 жарықтан тұратын жарылыс, фреатомагниттік жарылыстармен болды. Бірақ сегіз ай бойы күкірттік аэрозольдердің шығарылуы соңғы мыңжылдықтың ең маңызды климаттық және әлеуметтік жағдайлардың біріне әкеп соқты. Бұл жарылыс, сондай-ақ Skaftáreldar ("Skaftá өрттері") немесе Síðueldur деп аталады, шамамен базальт лавасын және тефраның жалпы көлемін құрады. Лава фонтандарының биіктігі шамамен 17 000 метрге жеткен деп есептеледі. Газдар конвективті жарылыс бағанасымен шамамен 17 000 метр биіктікке дейін жеткізілді. Бір зерттеуде бұл оқиға "құбылып тұрған жарылыс фазасын ұстанып, одан кейін ұзаққа созылған оттың ағынымен жалғасқан, он рет қайталанып отырған" делінген. Лаки жарығынан бастау алған Гримсветн жанартауы да 1783 жылдан 1785 жылға дейін атқылады. Шамамен 8 миллион тонна фтор және шамамен 120 миллион тонна күкірт диоксидін қамтитын газдардың шығарылуы бүкіл Еуропа бойынша "Лаки тұмандығы" деп белгілі болған жағдайға әкелді. Жарылыстан кейін болған аштықтан халықтың 20-25 пайызы қаза тапты. (Кейбір деректерде 9000 адамның қаза болғаны айтылады.) 8 миллион тонна фтордың шығарылуынан туындаған тіс флюорозы мен қаңқа флюорозынан шамамен 80% қой, 50% ірі қара және 50% жылқы өлді. Малдың өліміне негізінен ластанған шөпті жеу себеп болды, ал адамдардың өліміне негізінен одан кейінгі аштық себеп болды.
The eruption continued until 7 February 1784, but most of the lava was ejected in the first five months. One study states that the event "occurred as ten pulses of activity, each starting with a short lived explosive phase followed by a long lived period of fire fountaining". Grímsvötn volcano, from which the Laki fissure extends, also erupted at the time, from 1783 until 1785. The outpouring of gases, including an estimated 8 million tonnes of fluorine and an estimated 120 million tonnes of sulfur dioxide, gave rise to what has since become known as the "Laki haze" across Europe. An estimated 20–25% of the population died in the famine after the fissure eruptions ensued. (Some sources specify a death toll of 9,000 people.) Approximately 80% of sheep, 50% of cattle and 50% of horses died because of dental fluorosis and skeletal fluorosis from the 8 million tons of fluorine that were released. The livestock deaths were primarily caused by eating the contaminated grass, while humans deaths were mostly from the subsequent famine.
Монсонды аймақтардағы әсері
Лаки жанартаудың атқылауы Африка және Үндістан муссондық айналысын әлсіреткенін көрсететін дәлелдер бар, бұл Африканың Сахель аймағындағы қалыптыдан кем жауын-шашынға алып келді, соның салдарынан Нил өзеніндегі су ағыны төмендеді. Бұл атқылау Оңтүстік Арабияға және Үндістандағы жалғасып жатқан Чалиса ашаршылығына да әсер еткені анықталды.
Шығыс Азиядағы салдары
Жапониядағы 1782–1788 жылдардағы Ұлы Тенмей ашаршылығы Лаки жанартауының атқылауынан нашарлаған болуы мүмкін. Сол жылы Жапонияда Асама тауы атқылады (Тенмей атқылауы). Бұл атқылау Шығыс Қытайдағы құрғақшылыққа әсер еткен болуы мүмкін.
Еуропадағы салдары
Шамамен 120 000 000 тонна күкірт диоксиді шығарылды, бұл 2006 жылы Еуропаның жылдық өнеркәсіптік өндірісінің шамамен үш есесі (бірақ жоғарырақ биіктікке жеткізілді, сондықтан оның ұзақ сақталуына себеп болды) және 1991 жылғы Пинатубо тауының жалпы жарылысынан алты есе көп. Шартр қаласында тамыз және қыркүйек айларында жергілікті халықтың өлім-жітім көрсеткіші 5 пайызға өсті, нәтижесінде 40-тан астам адам қаза тапты. Ұлыбританияда Англияның шығыс бөлігі ең көп зардап шекті. Мәліметтерге сәйкес, қосымша өлімдер көбінесе сыртқы жұмыстармен айналысатын адамдар арасында болды; Бедфордшир, Линкольншир және шығыс жағалаудағы өлім көрсеткіші қалыпты деңгейден екі-үш есе жоғары болды. Шамамен 23 000 британдық адам уланудан көз жұмды деп есептеледі. Ауа райы өте ыстық болды, осыған байланысты ірі қара малын өлтірген деген хабарламалар түскен үлкен бұрқасынмен бірге қатты дауылдар болды, күзде тұман тарағанға дейін бұл жағдай сақталды. 1783–1784 жылдардың қысы өте суық болды; Гэмпширдегі Селборн қаласындағы табиғатты зерттеуші Гилберт Уайт 28 күн бойы үздіксіз мұзды күйді тіркеді. Осы суық қыстың салдарынан Ұлыбританияда 8 000-ға жуық адамның өліміне себеп болды деп есептеледі. Көктемгі еріген кезде Германия мен Орталық Еуропа аумағында су тасқынынан қиын жағдай туды. Лаки тауының метеорологиялық әсері жалғасып, Еуропада бірнеше жыл бойы ауа райының қалыптан тыс болуына елеулі үлес қосты. Франциядағы ауа райының қалыптан тыс құбылыстарының тізіміне 1785 жылы сәтсіз астық жинау кірді, бұл ауылдық жұмысшылардың кедейлігіне әкелді, сондай-ақ құрғақшылық, суық қыстар мен ыстық жаздар да болды. Бұл оқиғалар кедейлік пен ашаршылықтың өсуіне ықпал етті, бұл 1789 жылғы Француз революциясына себеп болуы мүмкін.
Солтүстік Америкадағы салдары
Солтүстік Америкада 1784 жылғы қыс ең ұзақ және тіркелген ең суық қыс болды. Бұл Нью-Англиядағы нөл градустан төмен температураның ең ұзақ мерзімі, Нью-Джерсидегі ең көп қар жиналуы және Чесапик шығанағының ең ұзақ мұздануы болды. Сол кезде АҚШ-тың астанасы Мэриленд штатындағы Аннаполис қаласында, Чесапик шығанағының жанында орналасқан еді; ауа райы Америка Тәуелсіздік соғысын ресми түрде аяқтаған Париж шарты бойынша дауыс беру үшін сол жаққа баруға тырысқан конгрессмендердің жолын кешіктірді. Оңтүстікке қатты қарлы боран соқты. Нью-Орлеанда Миссисипи өзені мұз қатып, Мексика шығанағында мұз кесінділерінің пайда болуы туралы хабарлар тарады.