Кіріспе
Норвегияның саясаты парламенттік, өкілдік демократиялық конституциялық монархия шеңберінде жүзеге асырылады. Атқару билігі Норвегияның премьер-министрі басқаратын Мемлекеттік кеңес, яғни үкімет тарапынан іске асырылады. Заң шығару билігі көп партиялық жүйеде сайланатын үкіметке де, Storting – заң шығарушы органға да тиесілі. Сот билігі атқару және заң шығару биліктерінен тәуелсіз. V-Dem демократия индексі бойынша 2023 жылы Норвегия әлемдегі ең демократиялық сайлау жүйесі бойынша екінші орынды иеленді. "Шекарасыз журналистер" ұйымы 2019 жылғы баспасөз бостандығы индексінде Норвегияны әлемде бірінші орынға қойды. Freedom House ұйымының 2020 жылғы "Әлемдегі еркіндік" есебінде Норвегия "еркін" ел ретінде танылды және "саяси құқықтар" мен "азаматтық бостандықтар" санаттарында максималды ұпай жинады.
The politics of Norway take place in the framework of a parliamentary, representative democratic constitutional monarchy. Executive power is exercised by the Council of State, the cabinet, led by the prime minister of Norway. Legislative power is vested in both the government and the legislature, the Storting, elected within a multi party system. The judiciary is independent of the executive branch and the legislature. According to the V Dem Democracy indices Norway was 2023 the second most electoral democratic country in the world. Reporters Without Borders ranked Norway 1st in the world in the 2019 Press Freedom Index. Freedom House's 2020 Freedom in the World report classified Norway as "free", scoring maximum points in the categories of "political rights" and "civil liberties".
Үкіметтер 1935-1981
Еңбек партиясы 1927 жылғы сайлаудан бастап 2017 жылғы сайлауға дейін парламенттегі ең ірі партия болып келді. 1928 жылы лейбористер алғашқы, қысқа мерзімді азшылық үкіметін құрды, ол бар болғаны 18 күнге созылды. 1936 жылғы сайлаудан кейін Еңбек партиясы жаңа азшылық үкіметін құрды, ол 1940–1945 жылдары Норвегияның неміс оккупациясы салдарынан елден кетуге мәжбүр болды. 1945 жылы Германия капитуляциялағаннан кейін, қысқа мерзімді кезеңдік үкіметтен кейін, лейбористер 1945 жылғы соғыстан кейінгі алғашқы сайлауда парламенттегі орындардың көпшілігін жеңіп алды. Норвегия 1945 жылдан 1981 жылға дейін үш кезеңді қоспағанда, Еңбек партиясы үкіметтерімен басқарылды (1963, 1965–1971 және 1972–1973 жылдар). 1945 жылдан 1961 жылға дейін Стортингтегі бір партиялық көпшілік Еңбек партиясына тиесілі болды. Содан бері ешбір партия жеке өз күшімен көпшілік үкімет құраған жоқ, сондықтан азшылық және коалициялық үкіметтер қалыпты жағдайға айналды. 1985 жылғы сайлауда оңшыл-орталық Виллох үкіметі парламенттік көпшілігін жоғалтқаннан кейін, 2005 жылғы сайлаудан кейін екінші Столтенберг үкіметі құрылғанға дейін Норвегияда көпшілік үкімет болған жоқ.
Үкіметтер 1981-2005
1981 жылдан 1997 жылға дейін үкіметтер азшылықтағы Лейбористік үкіметтер мен консервативтік бағытты оң орталық үкіметтер арасында алмасып тұрды. Оң орталық үкіметтер осы кезеңде өткен төрт сайлаудың үшеуінде (1981, 1985, 1989) жеңіске жетті, ал Лейбористер сайлау аралығында екі рет (1986, 1990) осы үкіметтерді құлатты және бір сайлаудан кейін (1993) билікте қалды. Сайлаулар қыркүйек айында өтеді, ал үкіметтер сайлау жылының қазан айында ауысады. Консерваторлар партиясының лидері Каре Виллох 1981 жылғы сайлаудан кейін азшылық үкімет құрды. 1983 жылы, сайлаулар арасында, бұл үкімет Консерваторлар, Орталық партия және Христиан-демократтардан құралған көпшілік үш партиялық коалицияға дейін кеңейтілді. 1985 жылғы сайлауда коалиция көпшілігін жоғалтты, бірақ 1986 жылға дейін билікте қалды, содан кейін бензинге салынатын салықтар бойынша парламенттегі дауыс беруден кейін отставкаға кетті. Лейбористер партиясының лидері Гро Харлем Брунтланд үш рет премьер-министр болып қызмет етті. Біріншіден, 1981 жылдың ақпанынан сол жылғы сайлауға дейін, екіншіден, 1986 жылдың мамырынан 1989 жылғы сайлауға дейін, және соңғы рет 1990 жылдың қарашасынан 1996 жылдың қазанына дейін, ол ішкі саясаттан шығуға шешім қабылдады. Брунтланд осы кезеңде Норвегия саясаты мен қоғамына зор ықпал етті және «ұлттық ана» атанды. 1989 жылғы сайлаудан кейін оң орталық коалиция 1983-1986 жылдардағыдай үш партиядан құрылды, оны консерваторлар партиясының лидері Ян П. Сисе басқарды. Бұл коалиция 1989 жылдан 1990 жылдың қарашасына дейін билікте болды, ол кезде Норвегияның Еуропалық экономикалық аймаққа мүшелігі мәселесіне байланысты іштен дағдарысқа ұшырады. Брунтланд 1996 жылы отставкаға кеткеннен кейін Лейбористер партиясының лидері Торбьёрн Ягланд 1997 жылдың қазанына дейін билікте болған жаңа Лейбористер үкіметін құрды, бірақ 1997 жылдың қыркүйек айында өткен сайлаудан кейін өзінің үкіметінің отставкаға кететінін мәлімдеді, себебі Лейбористер партиясы 1993 жылғы сайлауда алған 36,9% ұлттық дауысқа жете алмады. 1997 жылдың қазан айында Христиан-демократ премьер-министрі Кьелл Магне Бондевик басқаратын Орталық, Христиан-демократ және Либерал партияларының үш партиялық азшылық коалициясы билікке келді. Бұл үкімет 2000 жылдың наурыз айында Бондевик қарсы болған жаңа табиғи газ өндіріс орналастырулары мәселесіне байланысты құлады, себебі олардың климатқа тигізер әсерінен қауіптенді. Лейбористер партиясының Йенс Столтенберг, Брунтландтың шәкірті, азшылық Лейбористер үкіметін басқарды, бірақ 2001 жылдың қыркүйек айында өткен сайлауда Лейбористер партиясы Бірінші дүниежүзілік соғыстан бері ең нашар нәтиже көрсеткендіктен билікті жоғалтты. Бондевик 2001 жылы тағы да премьер-министр болды, бұл жолы Консерваторлар, Христиан-демократтар және Либералдардан құралған азшылық коалициясын басқарды, бұл коалиция Прогресс партиясының қолдауына тәуелді болды. Бұл коалициялық үкімет 1965-1969 жылдардағы Пер Бортеннің коалициялық үкіметінен бері толық төрт жылдық сайлау кезеңі бойы билікте тұрған алғашқы үкімет болды.
Bondevik once again became Prime Minister in 2001, this time as head of a minority coalition of the Conservatives, Christian Democrats and Liberals, a coalition dependent on support from the Progress Party. This coalition government was the first to stay in office for a complete four year election period since Per Borten's coalition government of 1965–1969.
Министрлер кабинеті 2005-2013
Еңбек партиясы, Социалистік солшыл партия және Орталық партия арасындағы коалиция 2005 жылғы жалпы сайлаудан кейін 2005 жылдың 17 қазанынан бастап билікті иеленді, осы коалиция Стортингтегі 169 орынның 87-сін жеңіп, көпшілікке қол жеткізді. Йенс Столтенберг премьер-министр болып, Столтенбергтің екінші кабинеті деп аталған үкімет құрды. Бұл бірнеше жағынан тарихи коалиция болды. Социалистік солшыл партияның алғаш рет үкімет құрамына кіргені, Еңбек партиясының 1945 жылғы соғыстан кейінгі төрт айлық кезеңдік үкіметтен бері алғаш рет коалициялық үкіметте отырғаны (әйтпесе, үкіметте жеке өзі болған), және Орталық партиясының социалистік партиялармен бірге үкіметте отырғаны (әйтпесе консервативтік және басқа орталық партиялармен коалиция құрған) – бәрі алғашқы рет болып жатыр. 2009 жылғы жалпы сайлауда коалициялық партиялар 169 орынның 86-сын жеңіп, Стортингтегі көпшілігін сақтап қалды. Осылайша Столтенбергтің екінші кабинеті жұмысын жалғастырды. Кабинет өмір сүрген кезеңде бірнеше рет қайта құрылды.
Министрлер кабинеті 20132021
2013 жылғы сайлауда биліктегі қызыл-жасыл коалициялық үкімет 72 орын алып, көпшілігін жоғалтты. Сайлау төрт оппозициялық социалистік емес партияның жеңісімен аяқталды, олар 169 орынның 96-сын жеңіп алды (көпшілікке 85 орын қажет еді). Әдетке сәйкес, Столтенберг үкіметі 2013 жылдың қазан айында отставкаға келіп, билікті тапсырды. Дегенмен, Лейбористік партия парламенттегі ең ірі партия болып қала берді, ол халықтың 30,8% дауысын алды. Прогресс партиясы да үлесін жоғалтты, бірақ консервативті премьер-министр Эрна Солберг басқаратын жаңа кабинетке қатысты. Шағын партиялардың ішінде орталық либералдық партия мен христиандық халық партиясы билік тепе-теңдігін ұстады. Екеуі де үкіметті ауыстыруды жақтады. 30 қыркүйекте екі шағын партия консервативтер мен прогрессшілдердің азшылық коалициясын қолдайтындарын, бірақ кабинетке өзі кірмейтінін мәлімдеді. Жаңа Эрна Солберг үкіметі 2017 жылы қайта сайланды. 2020 жылдың қаңтарында оңшыл Прогресс партиясы үкіметтен кетті. Премьер-министр Эрна Солберг өзінің консервативтері, орталық либералдық партия және христиан демократтарынан тұратын үш коалициялық серігі бар азшылық үкіметін жалғастырды.
Ағымдағы кабинет
2021 жылғы сайлауда қазіргі Солберг кабинеті көпшілігін жоғалтты. Еңбек партиясының өкілі Йонас Гахр Стор Орталық партиясымен бірлесіп, азшылық коалициялық үкімет құрды. Үкімет көпшілікті қамтамасыз ету үшін Социалистік солшыл партияның қолдауына сенеді. 2021 жылдың 14 қазанында Норвегияның солшыл-орталық Еңбек партиясының төрағасы Йонас Гахр Стор Норвегияның жаңа премьер-министрі қызметіне ант берді. Оның солшыл азшылық үкіметіне он әйел және тоғыз ер адам кірді. Норвегиялық саясаткерлер санатын және Норвегия үкіметтерінің тізімін де қараңыз.
Заң шығарушы билік
Норвегияда бір палаталы парламент бар, ол – Стортинг («Ұлы кеңес»), оның мүшелері көпмандатты сайлау округтерінде пропорционалдық өкілдік бойынша төрт жылдық мерзімге (осы мерзім ішінде таратылуы мүмкін емес) халықтың тікелей дауысымен сайланады. Дауыс беру құқығы 18 жасқа толған жылдан бастап беріледі. Қазіргі уақытта Стортингте 169 мүше бар (2005 жылғы 12 қыркүйектегі сайлаудан бастап 165 мүшеден артты). Мүшелер пропорционалдық сайлау жүйесі бойынша төрт жылға 19 округтен сайланады. 2009 жылға дейін Стортинг заңдарға дауыс беру мақсатында ғана екі палатаға – Одельстинг пен Лагтингке бөлінетін. Заңдарды үкімет Мемлекеттік кеңестің мүшесі немесе Одельстинг мүшесі арқылы ұсынатын, ал Одельстинг пен Лагтинг бірлескен Стортинг келіспеген жағдайда шешім қабылдайтын. Іс жүзінде Лагтинг сирек қарсы пікір білдіріп, көбінесе Одельстингтің шешімін бекітетін. 2007 жылдың ақпан айында Стортинг конституциялық түзетуді қабылдады, ол Лагтингті 2009 жылғы жалпы сайлауға дейін таратып, толыққанды бір палаталы жүйені орнатты.
Саяси партиялар мен сайлаулар
Сайлау әр төрт жыл сайын қыркүйек айының екінші дүйсенбісі күні өткізіледі.
Сот тармағы
Норвегияның құқықтық жүйесі – әдет-ғұрып құқығы, азаматтық құқық жүйесі және жалпы құқық дәстүрлерінің үйлесімі; Жоғарғы Сот заң шығарушы органдар сұраған кезде кеңес беру пікірлерін білдіреді; ICJ-ның міндетті юрисдикциясын шарттармен қабылдайды. Қалыпты соттарға Жоғарғы Сот (Høyesterett) – 18 тұрақты судьясы және төрағасы бар, апелляциялық соттар (көп жағдайда екінші сатыдағы соттар), қалалық және округтік соттар (көп жағдайда бірінші сатыдағы соттар) және тараптарды келісуге шақыру кеңестері (көп жағдайда азаматтық кодекстің істері бойынша бірінші сатыдағы соттар) кіреді. Қалыпты соттарға тағайындалған судьялар Әділет министрлігінің ұсынысымен Патша кеңесінде тағайындалады. Патшалықтың арнайы Жоғарғы соты (Riksrett) үкімет мүшелеріне, парламентке немесе Жоғарғы Сот судьяларына қарсы импичмент істерін қарастырады. 2007 жылдың ақпан айында Норвегия Конституциясына енгізілген өзгерістерге сәйкес, импичмент істерін Жоғарғы Соттың ең жоғары дәрежедегі бес судьясы және алты халық қазысы Жоғарғы Соттың бірінші залында қарастырады. Патшалық Жоғарғы соты 1884 жылдан бастап маңыздылығын жоғалтты және 1927 жылдан бері бейтарап күйде қалып отыр. Жаңа жүйе Риксреттің бұрынғы мәртебесін қайта жаңартуға бағытталған.
Импичмент
Мемлекеттік кеңестің, Жоғарғы соттың немесе Стортингтің мүшелеріне қарсы, олардың лауазымдық өкілеттіктерін пайдалана отырып жасаған қылмыстары үшін импичмент процесі басталуы мүмкін. Айыптауды Стортинг көтеріп, оны бес Жоғарғы Сот судьясы және алты халық судьясы қарастырады.
Әкімшілік бөлімшелер
Норвегияның құрлықтағы бөлігі 11 округке (fylker, жекеше fylke) бөлінеді: Агдер, Иннланд, Мьорэ-ог-Ромсдал, Нордланд, Осло, Рогаланд, Вестфолд-ог-Телемарк, Тромс-ог-Финнмарк, Трёнделаг, Вестланд және Викен. 2020 жылы бұл көрсеткіш 18-ден азайтылды. Бұған қоса, Свалбард аралдары мен Ян-Майен аралы да бар. Округтер мен муниципалитеттер жергілікті тәуелсіздікке ие, бірақ бұл тәуелсіздік мемлекеттік бақылаумен шектеледі. Округтер мен муниципалитеттерде мемлекеттік кеңесте патша тағайындаған губернатордың (statsforvalter) қадағалауында болады. Бір губернатор Осло мен оған іргелес Викен округінде билік құқығын жүзеге асырады. Әр округтің тікелей сайланатын округтік ассамблеясы бар, оны әкім басқарады және округтердің құзырына жататын мәселелерді (жоғары және кәсіптік білім, мәдениеттің кейбір салалары, көлік және әлеуметтік қызметтер) шешеді. Шпицбергенде губернатор (sysselmester) бар, ол басқа округтердегідей Жергілікті Өзін-Өзі Басқару және Өңірлік Даму министрлігіне емес, Сыртқы Істер министрлігіне бағынады. 2020 жылғы мәліметтер бойынша округтер 356 муниципалитетке (kommuner, жекеше kommune) бөлінген. Муниципалитеттер тікелей сайланатын ассамблеялармен басқарылады, олар әкімшілік кеңес пен әкімді сайлайды. Кейбір муниципалитеттерде, ең бастысы Ослода, парламенттік үкімет жүйесі бар, онда қалалық кеңес атқарушы функцияларға жауапты қалалық үкіметті сайлайды. Кейбір муниципалитеттер муниципалды немесе қалалық округтерге (Осло да солардың бірі) бөлінеді, олар белгілі бір әлеуметтік және мәдени қызметтерге жауапты. Бұл округтерде де саяси ассамблеялар басшылық етеді, кейде олар азаматтармен тікелей сайланады. Муниципалитеттер жоспарлау және әлеуметтік қызметтердің кең ауқымымен айналысады және заңмен нақты шектелмеген қызметтерді жүзеге асыруға еркіндік алады. Соңғы кезде округтер мен муниципалитеттердің функциялары талқылау ортасында және жақын арада өзгерістер болуы мүмкін.
Тәуелді аймақтар
Норвегияның үш тәуелді аймағы бар, олардың бәрі Антарктидада немесе оның жанында орналасқан: Оңтүстік Атлант мұхитындағы Буве аралы, Антарктидадағы Королева Мод жері және Батыс Антарктидадан алшақ емес Петр I аралы. 1930 жылғы 27 ақпандағы Норвегия заңы осы аймақтардың Норвегияның тәуелділіктері ретінде егемендігіне бағынатынын жариялайды. 1933 жылы Гаага трибуналында Шығыс Гренландияны қоса аннексиялауға жасалған әрекет сәтсіз аяқталды.
Халықаралық ұйымға қатысу
АБДБ, АДБ, Австралия тобы, БМД, КБСБ, ЕО, CERN, EAPC, ЕҚДБ, ЕЭК, ЕФТА, ЕАЭО, БҰҰ Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы, IADB, МАГАТЭ, IBRD, ICAO, ICCt, ICC, ICFTU, ICRM, IDA, IEA, IFAD, IFC, International IDEA, IFRCS, IHO, ХЭҰ, ХВҚ, Халықаралық теңіз ұйымы, Inmarsat, Intelsat, Интерпол, IOC, IOM, ISO, ITU, MINURSO, NAM (қонақ), НАТО, NC, NEA, NIB, NSG, OECD, OPCW, OSCE, PCA, БҰҰ, UNCTAD, ЮНЕСКО, БҰҰ-ның қашқын мәселелері жөніндегі жоғары комиссариаты, UNIDO, UNMIBH, UNMIK, UNMOP, UNTSO, UPU, WCO, WEU (байланысты мүше), Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы, WIPO, WMO, Дүниежүзілік сауда ұйымы, Zangger комитеті.