Кіріспе
Көптік немесе шама қасиеті – фонетикада қолданылатын термин. Көптік немесе мөлшер – көптік немесе көлем түрінде бола алатын қасиет, ол үздіксіздік пен үзілісті көрсетеді. Мөлшерлерді "көп", "азырақ" немесе "тең" деп салыстыруға болады, немесе өлшем бірлігіне қатысты сандық мән беру арқылы анықталады. Масса, уақыт, қашықтық, жылу және бұрыш – мөлшерлік қасиеттердің белгілі мысалдары. Мөлшер – сапа, зат, өзгеріс және қатынаспен қатар заттардың негізгі түрлерінің бірі. Кейбір мөлшерлер өз табиғаты бойынша (мысалы, сан) болады, ал басқалары заттардың күйлері (қасиеттері, өлшемдері, атрибуттары) ретінде жұмыс істейді, мысалы, ауыр және жеңіл, ұзын және қысқа, кең және тар, кішкентай және үлкен немесе көп және аз. Көптік деп аталатындар үздіксіз және дискретті, сонымен қатар ақыр соңында бөлінбейтін нәрселерді қамтиды, мысалы: әскер, флот, топ, үкімет, компания, партия, халық, әскери бөлім, хор, көпшілік және сан; бәрі де жиынды есімдерге жатады. Шама деп аталатындар үздіксіз және біртұтас, тек кішірек бөліктерге бөлінетін нәрселерді қамтиды, мысалы: зат, масса, энергия, сұйық, материал – бәрі де жиынды есімдер емес. Оның табиғатын және жіктелуін талдаумен қатар, мөлшер мәселесі өлшемділік, теңдік, пропорция, мөлшерді өлшеу, өлшем бірліктері, сан және сандық жүйелер, сандардың түрлері және олардың сандық қатынастар ретінде бір-бірімен байланысы сияқты тығыз байланысты тақырыптарды қамтиды.
the term in phonetics
Quantity or amount is a property that can exist as a multitude or magnitude, which illustrate discontinuity and continuity. Quantities can be compared in terms of "more", "less", or "equal", or by assigning a numerical value multiple of a unit of measurement. Mass, time, distance, heat, and angle are among the familiar examples of quantitative properties. Quantity is among the basic classes of things along with quality, substance, change, and relation. Some quantities are such by their inner nature (as number), while others function as states (properties, dimensions, attributes) of things such as heavy and light, long and short, broad and narrow, small and great, or much and little. Under the name of multitude comes what is discontinuous and discrete and divisible ultimately into indivisibles, such as: army, fleet, flock, government, company, party, people, mess (military), chorus, crowd, and number; all which are cases of collective nouns. Under the name of magnitude comes what is continuous and unified and divisible only into smaller divisibles, such as: matter, mass, energy, liquid, material—all cases of non collective nouns. Along with analyzing its nature and classification, the issues of quantity involve such closely related topics as dimensionality, equality, proportion, the measurements of quantities, the units of measurements, number and numbering systems, the types of numbers and their relations to each other as numerical ratios.
Құрылымы
Тұрақты шамалардың ерекше құрылымы бар, ол алғаш рет Холдер (1901) аксиомалар жиынтығы ретінде сипатталған, бұл аксиомалар дәрежелер арасындағы сәйкестіктер мен қатынастар сияқты ерекшеліктерді анықтайды. Ғылымда сандық құрылым эмпирикалық зерттеу нысаны болып табылады және кез келген берілген қасиет үшін априорлы түрде бар деп қарастырылмайды. Холдер (1901) сипаттаған (Мишель және Эрнст, 1996-да аударылған) сызықтық континуум үздіксіз сандық құрылымның прототипі болып табылады. Кез келген шаманың негізгі ерекшелігі – теңдік немесе теңсіздік қатынастарын белгілі бір шамалардың салыстырулары арқылы принцип бойынша айтуға болады, бұл сападан өзгеше, ол ұқсастық, ұқсас және әртүрлілік сипаттарымен ерекшеленеді. Тағы бір маңызды ерекшелік – қосылу. Қосылу біріктіруді қамтуы мүмкін, мысалы, екі ұзындық A және B-ні қосып, үшінші A + B ұзындығын алу. Дегенмен, қосылу тек кеңейтілген шамалармен ғана шектелмейді, сонымен қатар шамалардың қосылу қатынастарын тексеруге мүмкіндік беретін эксперименттер арқылы орнатылатын шамалар арасындағы қатынастарды да қамтуы мүмкін. Үздіксіздік тағы бір ерекшелік, оны Мишель (1999, 51-бет) ұзындыққа қатысты, сандық атрибут түрі ретінде былай түсіндіреді: «Үздіксіздік дегеніміз, егер кез келген дербес ұзындық, a, бірлік ретінде таңдалса, онда әрбір оң нақты сан, r үшін, b = ra теңдеуін қанағаттандыратын b ұзындығы бар». Одан әрі жалпылауды француз экономисі Жерар Дебреу (1960) және американдық математикалық психолог Р. Дункан Люс пен статистик Джон Туки (1964) тәуелсіз түрде әзірлеген бірлескен өлшем теориясы ұсынады.
Математикадан
Үлкендік (қанша) және көптік (неше), шамалардың екі негізгі түрі, математикалық және физикалық болып бөлінеді. Формальды түрде шамалар – олардың қатынастарын, пропорцияларын, ретін және теңдік пен теңсіздіктің формальды қатынастарын математика зерттейді. Математикалық шамалардың маңызды бөлігі – әрқайсысы белгілі бір мәндерді қабылдайтын айнымалылар жиынтығын құрайды. Бұл бір шаманың жиынтығы болуы мүмкін, ол нақты сандармен көрсетілгенде скаляр деп аталады, немесе векторлар мен тензорлар сияқты бірнеше шамаларды қамтиды, олар геометриялық нысандардың екі түрі. Шаманың математикада қолданылуы алуан түрлі болуы мүмкін, сондықтан ол жағдайға байланысты. Шамалар шексіз кішкентай, функция аргументтері, өрнектегі айнымалылар (тәуелсіз немесе тәуелді) немесе кездейсоқ және стохастикалық шамалардағыдай ықтималдық ретінде қолданылуы мүмкін. Математикада үлкендік пен көптік екі түрлі шама ғана емес, сонымен қатар бір-бірімен байланысты. Сандар теориясы дискретті шамаларды сандар ретінде қарастырады: сандық жүйелер, олардың түрлері мен қатынастары. Геометрия кеңістіктік үлкендіктерді зерттейді: түзу сызықтар, қисық сызықтар, беттер және денелер, олардың барлығы тиісті өлшемдерімен және қатынастарымен сипатталады. Аристотельден бастау алып, он сегізінші ғасырға дейін танымал болған математиканың дәстүрлі аристотельдік реалистік философиясы математиканы «шама ғылымы» деп есептейді. Шама дискретті (арифметика арқылы зерттеледі) және үздіксіз (геометрия және кейінірек есептеу арқылы зерттеледі) болып бөлінеді деп саналды. Бұл теория бастауыш немесе мектеп математикасына жақсы сәйкес келеді, бірақ қазіргі заманғы математиканың абстрактілі топологиялық және алгебралық құрылымдарына толыққанды сәйкес келмейді.
Ғылым саласында
Санаттық құрылымды орнату және әр түрлі шамалар арасындағы байланыстар – қазіргі заманғы ғылымның, әсіресе физикалық ғылымдардың негізгі тасы. Физика – негізінен сандық ғылым; химия, биология және басқалары да осы бағытта дамып келеді. Олардың прогресі, негізінен, материалдық объектілердің абстрактілі қасиеттерін физикалық шамаларға түрлендіру арқылы, сандық қасиеттері немесе физикалық өлшемдері бар барлық материалдық денелер белгілі бір өлшемдерге және байқауларға жатады деген гипотеза арқылы қамтамасыз етіледі. Физика өлшем бірліктерін белгілей отырып, кеңістік (ұзындығы, ені және тереңдігі), уақыт, масса және күш, температура, энергия және кванттар сияқты негізгі шамаларды қамтиды. Сондай-ақ, сандық қасиеттің, күйдің немесе қатынастың екі түрі ретінде интенсивті шама мен экстенсивті шама арасындағы айырмашылық белгіленді. Интенсивті шаманың мөлшері оның қасиетіне ие объектінің немесе жүйенің мөлшеріне немесе кеңдігіне тәуелді емес, ал экстенсивті шаманың мөлшері объектінің немесе ішкі жүйелердің бөліктері үшін қосылады. Осылайша, экстенсивті шаманың мөлшері объектінің немесе жүйенің кеңдігіне байланысты. Тығыздық пен қысым – интенсивті шамалардың мысалдары, ал энергия, көлем және масса – экстенсивті шамалардың мысалдары.
Табиғи тілмен
Адам тілдерінде, соның ішінде ағылшын тілінде, сан – жеке тұлға және жыныспен қатар синтаксистік категория. Саны анықталған және анықталмаған белгілеуіштермен, нақты және белгісіз сандармен, сондай-ақ есімдердің үш түрімен білдіріледі: 1. бірлік есімдер немесе саналатын есімдер; 2. масса есімдер, салмақ есімдер, белгісіз, нақтыланбаған мөлшерге сілтеме жасайтын есімдер; 3. көптік есімдер (жинақ есімдер). "Сан" сөзі бірлік нысанды немесе тұтасты құрайтын жеке нысандарды білдіретін көптік есімге жатады. Жалпы мөлшер анықталған және анықталмаған белгілеуіштер, нақты және белгісіз сандар деп аталатын сөздер класы арқылы білдіріледі. Мөлшер мыналар арқылы білдірілуі мүмкін: жекеше және көпше түрі, саналатын есімдер алдындағы реттік сандар (бірінші, екінші, үшінші), көрсеткіштер; нақты және белгісіз сандар мен өлшемдер (жүз/жүздеген, миллион/миллиондар) немесе саналатын есімдер алдындағы кардинал сандар. Тілдік сандар жиынтығы "бірнеше, көп, көптеген, бірнеше (саналатын есімдер үшін); біршама, аздап, аз, көп (мөлшер үшін); барлығы, мол, көп, жеткілікті, көбірек, ең көбі, кейбіреулер, кез келген, екеуі де, әрқайсысы, ешқайсысы, әрқайсысы, ешқайсысы" деген сөздерді қамтиды. Анықталмаған мөлшердің күрделі жағдайында массаның бөліктері мен мысалдары келесілерге қатысты көрсетіледі: массаның өлшемі (екі килограмм күріш және жиырма бөтелке сүт немесе он дана қағаз); массаның бір бөлігі немесе үлесі (бөлік, элемент, атом, зат, тауар, тамшы); немесе ыдыстың пішіні (себет, қорап, кейс, кесе, бөтелке, ыдыс, банка).