Кіріспе

Жеңіл жаяу әскер немесе жеңіл ат әскері – әскери термин.

Скирмишерлер – жеңіл жаяу әскер немесе жеңіл ат әскерінен құралған, авангард, флангтық күзет немесе артынан күзет ретінде орналастырылатын әскерлер. Олар көбінесе қақтығыс шебінде орналасады, бұл дәстүрлі шепке қарағанда тереңдігі мен ені жағынан әлдеқайда кеңірек, жайылған құрама. Олардың мақсаты – жауды жеңіл немесе сирек шайқас арқылы мазақтау, олардың қозғалысын тежеу, шабуылдарын бұзу немесе олардың рухын құлатқан. Мұндай тактикалар жиынтығы – қақтығыс тактикасы деп аталады. Жеңіл, шешілмейтін шайқастарды қақтығыс деп атайды, тіпті ауыр әскерлер қатысқан жағдайларда да. Скирмишерлер уақытша бөлінген тұрақты әскер бөлімдері немесе осындай төмен деңгейдегі, ретсіз соғыс тактикасына арнайы дайындалған және қаруланған бөлімдер болуы мүмкін. Жеңіл жаяу әскер, жеңіл ат әскері және ретсіз әскерлер көбінесе қақтығыс тактикасына маманданған. Скирмишерлердің ашық құрамалары мен аз саны оларға тұрақты күштерге қарағанда артық жылдамдық береді, бұл оларға тек қолайлы жағдайларда, жақсы позициядан немесе жер бедерін пайдаланып, жаудың басым күштерінен тез қашуға мүмкіндік береді. Басты әскерді жаудың күтпеген шабуылынан қорғауда маңызды болғанымен, скирмишерлер ауыр жаяу әскерден немесе ауыр ат әскерінен жерді басып алуға немесе қорғауға тиімсіз. Қазіргі заманда, мұндай ауыр әскерлердің қажеттілігі болмағандықтан, барлық жаяу әскер скирмишерлерден ажыратылмайды, ал термин сарбаздың жеке класы ретіндегі бастапқы әскери мағынасын жоғалтты, бірақ қақтығыс жауынгерлік рөл ретінде кең таралған.

Ежелгі тарих

Ежелгі соғыстарда жауынгерлер садақ, найза, линва және кейде жеңіл қалқандарды алып жүретін. Олар жеңіл қаруланған, аз броняланған жеңіл жаяу әскер ретінде негізгі майдан шебінің алдында шапқылап, жебе, тас немесе найза лақтырып, қарсылас негізгі күштер соқтығысқанға дейін негізгі майдан шебінің артына шегінуі мүмкін еді. Шабуылдың мақсаты – негізгі шайқасқа дейін жаудың құрамаларын шатастыру және қарсылас жаяу әскерін мерзімінен бұрын шабуылға итермелеу, осылайша олардың ұйымын бұзу. Шабуылшылар достық кавалерия болмаған жағдайда қарсылас сарбаздарды қоршау үшін де тиімді қолданылуы мүмкін. Алдын ала шайқас аяқталғаннан кейін, шабуылшылар негізгі шайқасқа қатысып, жаудың қатарына оқтар жаудыратын немесе қысқа қанжарлармен немесе қылыштармен қолмақша шайқасқа түсетін. Олардың жылдамдығы, әсіресе орманды немесе қалалық аймақтарда, барлау үшін де құнды болды. Классикалық Грецияда шабуылшылар бастапқыда төмен мәртебелі болды. Мысалы, Геродот б.з.д. 479 жылғы Платея шайқасы туралы айта келіп, Спарта армиясының 35 000 жеңіл қаруланған гелоттарды 5 000 гоплитке қарсы қойғанын атап өтті, бірақ шайқас туралы баяндамасында олар туралы ештеңе айтылмаған. Грек тарихшылары көбінесе оларды мүлдем елемеген, өйткені толық қаруланған гоплитке қарағанда жеңіл қаруланған жауынгерге қарулану әлдеқайда арзан болды. Шындығында, кейбіреулері тіпті шайқасқа тастармен ғана қаруланып шығарды. Шабуылшылардың төмен мәртебесі қоғамның кедей топтарының төмен мәртебесін көрсетеді. Бұған қоса, шабуылдап, қашу тактикасы гректердің батырлық туралы идеалына қайшы келді. Платон шабуылшыға «ұятсыз қашуды» жақтауға мүмкіндік берді, бірақ оны ізгілік құндылықтардың бұрмалануы деп айыптады. Дегенмен, шабуылшылар маңызды жеңістерге қол жеткізді, мысалы, б.з.д. 426 жылы афиналықтардың Этолиялық найзашылар қолынан жеңілуі және сол соғыста Сфактерия шайқасындағы афиналықтардың жеңісі. Галлияда садақ белгілі бір позицияны қорғау үшін қолданылды. Кельттердің 279 жылғы Грецияға жасаған шапқыншылығы кезінде шабуылшылардың жетіспеуі оларға қымбатқа түсті, өйткені олар Этолиялық шабуылдау тактикасына қарсы әлсіздік танытты. Тракиялықтар шабуылдау соғысы тактикасымен әйгілі болды және көне замандағы грек азаматтық соғыстарында бірнеше рет жалдамалы әскер ретінде қызмет етті. Пуникалық соғыстарда римдік және карфагендік армиялардың ұйымдасқандығы әртүрлі болғанына қарамастан, екеуі де негізгі армияларды қорғау үшін шабуылшыларды пайдаланды. Рим легиондарында жаумен римдік ауыр жаяу әскері соқтығысқанға дейін шабуылдайтын арнайы жаяу әскер тобы – велиттер болды, ал карфагендіктер шабуылшыларын Карфаген империясының жергілікті халықтарынан жалдады. Республиканың соңғы және империяның алғашқы кезеңдеріндегі рим армиясы азаматтар легиондарын толықтыру үшін шабуылшылар ретінде әрекет ету үшін жиі шетелдік көмекші әскерлерді жалдады.

Орта ғасырлар

Орта ғасырдағы шайқасшылар көбінесе арбалет немесе ұзын садақпен қаруланған қара халықтан болатын. 14-шы ғасырда, кастилиялық аристократияның ауыр атты әскері ұзақ уақыттан бері оларды жек көргенімен, арбалетшілер португалдықтардың Альжубаррота шайқасындағы жеңісіне зор үлес қосты. Сол сияқты, ағылшын садақшылары Креси шайқасында француздың ауыр атты әскерін жеңуде маңызды рөл атқарды. Келесі ғасырда олар Ажинкур шайқасында да сол жетістікті қайталады. Мұндай оқиғалар орта ғасырлық атты әскерінің, әсіресе ауыр атты әскерінің басымдығының аяқталуының бастамасы деп есептелді.

Америка

Жеті жылдық соғыс және Америка революциялық соғысы – қазіргі заманғы мылтықтың соғысқа маңызды үлес қоса бастаған екі ерте кезеңдегі қақтығыстар еді. Оқ ату жылдамдығы төмен болғанымен, ұзақ қашықтықтағы жоғары дәлдігі сол кездегі тұрақты әскерлер кеңінен қолданған тегіс ұңғылы мылтықтан артықшылықтар берді. Екі соғыста да көптеген американдық шекара тұрғындары жасақ құрамында қызмет етті. Америка революциялық соғысы кезіндегі Континенттік армияға Минутмендер сияқты жалдамалы әскерлер көмектесті, олар сол кездегі әдеттегі ашық алаңдағы шайқастардың орнына, жасырын орындардан оқ жауып, шабуылдау тактикасын қолданды. Олардың тактикасына үндістермен (Native Americans) күресте алған тәжірибелері әсер етті. Жасақ әскерлері шабуылдау ролінде Коупенс шайқасында ерекше тиімді болды. Джеймс Фенимор Купердің «Соңғы мохикандар» романындағы Натти Бэмппо кейіпкерін француздар оның ұзын мылтықты шебер қолдануы үшін «La Longue Carabine» деп атады, бұл мылтық колониялықтар арасында кең таралған еді.

Наполеон соғыстары

Наполеон соғыстары кезінде шайқасшылар шайқастарда маңызды рөл атқарды; олар жаудың негізгі күшін тығыз қатарларына ату арқылы бұзуға тырысты және жау шайқасшыларының дос әскерлерге соққы беруіне жол бермеді. Шайқасшылар көбінесе ашық түзілісте шайқасқандықтан, ағаштар, үйлер, мұнаралар және осы сияқты нысаналардың артына жасырынып, шағын қарулар мен артиллерия отына тиімсіз нысана болатын. Мұндай тактика оларды кавалерияға осал қылды. Кейбір шайқасшылар кавалерияны тоқтату үшін швель де фриз орнату арқылы шағын саперлік міндеттерді орындады. Жаяу әскердің негізгі күшін қорғап, алдын ала тексеруші шайқас күштерінің маңызы соншалықты артты, осыдан Еуропаның ірі елдерінің барлығы арнайы шайқас жасақтарын құрды. Мысалға, неміс егерлері (Jäger), француз вольтижерлері (voltigeurs) және британдық мергендері (riflemen). 18 ғасырдың соңында мушкеттер жаяу әскердің басты қаруы болды, бірақ британ армиясы американдық революциялық соғыс кезінде мылтықтың маңыздылығын білді және одан кейін дереу оны сынақтан өткізе бастады, нәтижесінде Бейкер мылтығы пайда болды. Мушкетке қарағанда қайта зарядтау ұзаққа соққанмен және өндірісі қымбат болса да, ол әлдеқайда дәл болды және Пиреней соғысында өзін бағалы екенін дәлелдеді. Соғыс бойы британдық мергендер француз әскерінің офицерлерін және сержанттарын мушкеттен тыс қашықтықтан таңдап алып, жоя алатын болды. 1812 жылғы соғыста американдық мергендер британдық қатардағы жарақаттарға қайтадан үлес қосты, бірақ британдық жеңіл жаяу әскерінің жаңа тактикасына да қарсы тұруға мәжбүр болды. Осы соғыстардың тәжірибесінен туындаған салдар, тек шайқасшылар қолданған тактиканы қабылдау үшін қатардағы әскерлерді оқытуға бағытталған үрдіс пайда болды.

Америка Азаматтық соғысы

Генерал Джон Уоттс де Пейстердің "Жаңа американдық тактика" трактаты қақтығыс шебін жаңа ұрыс шебі етуді жақтады, бұл сол кезде революциялық идея болатын. Американдық Азамат соғысы кезінде атты әскерлер жиі аттан түсіп, мақсатқа қарай жылжып келе жатқан жау әскерлерін тоқтату үшін қақтығыс шебін құрады. Мысалы, Геттисбург шайқасының бірінші күні бригадалық генерал Джон Бьюфорд басқарған Одақ атты әскерлерінің іс-қимылы. Қақтығыс шебі жаудың барлау миссияларын қиындату үшін де қолданылды, олардың барлаушыларын ұстау арқылы тиімді ақпарат алуын болдырмады, сондай-ақ оларды күш жұмсауға мәжбүр етті.

Соңғы заманауи кезең

XIX ғасырдың соңына қарай, қатарласып шайқасу тұжырымының маңызы төмендеді. Ауыр жаяу әскерлер жойылды, ал барлық жаяу әскерлер дерлік жедел қимылдаушы шабуылшыларға айналды. Бұл термин қолданыстан шығып қалған, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін ол майданды барлау экранымен байланысты болды, олар негізінен қазіргі заманғы шабуылдық шептер еді. Америка Азамат соғысында болғандай, жаяу әскер шабуылдық шебінің басты міндеті – бас күштің алға жылжуын қамтамасыз ету және жаудың барлау әрекеттерін қиындату болды. Қазіргі заманғы соғыстың механикалық түрге өтуімен жаяу әскер шабуылшыларының рөлі шамалы дәрежеде жеңіл атқыштармен біріктірілді, себебі мамандандырылған барлау машиналарындағы атты барлаушылар маневр кезінде ірі құрамаларды тексеру және өздерінің барлаулық іс-қимылдарын жүргізу міндетін алды.

Салқын соғыс және одан кейінгі кезеңдер

Кейбір заманауи әскери бөлімдер әлі күнге дейін жеңіл және ауыр қаруланған бөлімшелерді бірлесіп қолданады. Мысалы, Кеңес Армиясы жиі жеңіл қаруланған мотоатқыштар полктерін мотоатқыштар дивизиясының қанаттарында немесе екінші бағыттарында алдын ала шабуылға жіберетін, ал ең ауыр бөлімдер, ең ауыр бронетехникамен қолданып, дивизияның басты күші ретінде шайқасатын. Қазіргі АҚШ армиясында ауыр механикаландырылған және бронетехникалық бөлімдермен жұмыс істейтін жылдам орналасатын Stryker бригадалық жауынгерлік топтары бар, олардың негізгі жауынгерлік күшін M2 Bradley жаяу әскерін тасымалдау машинасы мен M1 Abrams танктері құрайды. Апартеидтік Оңтүстік Африканың әскери доктринасы жоғары жылдамдықты, жеңіл механикаландырылған күштерді пайдалануға баса мән берді, олар қарсыластың ауыр бронетехникалық және жаяу әскер бөлімдерін теңгерімнен шығарып, жылдам жер басып, қолайлы жағдай туғанға дейін шайқасқа түспейтін. Жеңіл қаруланған Оңтүстік Африка бөлімдері жылдам қимыл, қанаттарға шабуыл жасау және Оңтүстік Африка шекара соғысы кезінде Ангола және Куба күштерімен кездескенде өрттік күшінің жетіспеушілігін толықтыру үшін үздіксіз маневрлер арқылы жауды жаңылыстыру сияқты тактикаларды қолданды.