Кіріспе

1905 жылы Макс Вебердің социология кітабы "Протестанттық этика және капитализм рухы" (Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus) – неміс социологы, экономисі және саясаткер Макс Вебер жазған кітап. Ол эсселер сериясы ретінде басталды, түпнұсқа неміс мәтіні 1904 және 1905 жылдары жазылды, ал ағылшын тіліне алғаш рет американдық социолог Талкотт Парсонс 1930 жылы аударды. Бұл экономикалық социологияның негізін қалаушы мәтін және социологиялық ой-пікірдің маңызды жетістігі болып саналады. Кітапта Вебер Солтүстік Еуропада капитализмнің протестанттық (әсіресе кальвинистік) этиканың көптеген адамдарды рухани емес әлемде жұмыс істеуге, өз кәсіпорындарын дамытуға, сауда жасауға және инвестиция үшін байлық жинауға ықпал еткен кезде қалыптасқанын жазды. Басқаша айтқанда, протестанттық еңбек этикасы қазіргі капитализмнің жоспарланбаған және үйлестірілмеген дамуының маңызды күші болды. Кітабында Вебер кальвинистерден басқа лютерандарды (әсіресе пиетистерді, сондай-ақ дәстүрлі лютерандар мен кальвинистер арасындағы айырмашылықтарды), методистерді, баптистерді, квакерлерді және моравиялықтарды (әсіресе Гернхут қауымдастығын, граф Цинзендорфтың рухани жетекшілігімен) талқылайды. 1998 жылы Халықаралық социологиялық қауымдастық бұл еңбекті Вебердің "Экономика және қоғам", Миллстің "Социологиялық қиял" және Мертонның "Әлеуметтік теория және әлеуметтік құрылым" кітаптарынан кейін ХХ ғасырдың төртінші маңызды социологиялық кітабы деп тізімдеді. Бұл 1950 жылға дейін жарық көрген әлеуметтік ғылымдардағы ең көп сілтеме жасалған сегізінші кітап.

Негізгі түсініктер

Протестантизмді толыққанды зерттеу емес, керісінше Вебердің әртүрлі діни идеялар мен экономика арасындағы өзара әрекеттесу туралы кейінгі зерттеулеріне кіріспе (Қытай діні: конфуциандық және даосизм 1915, Үндістан діні: индуизм мен буддизмнің әлеуметтануы 1916 және ежелгі иудаизм 1917), «Протестанттық этика және капитализм рухы» пуритандық этика мен идеялар капитализмнің дамуына ықпал еткенін көрсетеді. «Капитализм рухы» – метафизикалық мағынадағы рух емес, керісінше, құндылықтар жиынтығы, жақсы жұмыс істеу және даму рухы. Вебердің пікірінше, діни құлшыныс көбінесе дүниелік істерден, оның ішінде байлық пен мүлікке ұмтылудан бас тартумен қатар жүреді. Өз теориясын түсіндіру үшін Вебер Бенджамин Франклиннің этикалық жазбаларынан үзінді келтіреді:

Вебер бұл жай ғана ашкөздік философиясы емес, моральдық тілмен толы маңызды мәлімдеме екенін атап өтеді. Шындығында, Франклин Құдай оған ізгіліктің пайдасын ашты деп мәлімдейді. Реформация жұмысқа деген көзқарасты түбегейлі өзгертті, тіпті ең қарапайым кәсіптерді де жалпыға ортақ игілікке үлес қосатын және осылайша Құдайдың батасын алатын, кез келген «қасиетті» (немісше: Ruf) шақыру сияқты құрметтеді. Көпке танымал мысал – жұмысына берілген аяқ киім тігуші, бар күш-жігерін Құдайды мақтауға жұмсайды. Католиктерге қарағанда протестанттардағы еңбек этикасын көрсету үшін, ол индустриалдық кәсіпкерлердің капитализмге дейінгі жұмысшыларды жұмысқа алғанда кездесетін жалпы мәселені атап өтеді: Ауыл шаруашылығы кәсіпкерлері егін жинау уақытын ұзарту үшін жұмысшылардың еңбек етуді құнды деп санап, оны ұзағырақ жұмыс істеуге ынталандыру үшін жоғары жалақы ұсынады. Алайда, капитализмге дейінгі қоғамдарда бұл көбінесе жұмысшылардың егін жинауға аз уақыт жұмсауына әкеледі. Жұмысшылар бірдей табыс табу үшін жұмыс уақытын қысқартып, бос уақытын көбейтуге болатынын есептейді. Сондай-ақ, протестанттар саны көп қоғамдардың капиталистік экономикасы дамыған екенін атап өтеді. Ол капитализм рухы діннен ажыратылуы мүмкін екенін және оның замандас капиталистерінің көпшілігі шіркеуге қарсы болған немесе кем дегенде оған бейжай қараған екенін де айтады. Вебер көрсеткендей, протестантизмнің кейбір тармақтары экономикалық пайдаға бағытталған дүниелік іс-әрекеттерді қолдап, оларды моральдық және рухани мағынамен нәрлендірген. Бұл мойындаудың өзі мақсат емес еді, керісінше, жоспарлауға, жақсы жұмыс істеуге және дүниелік байлыққа ұмтылу үшін өзінен бас тартуға шақыратын басқа да діни ілімдердің қосымша нәтижесі болды. Алайда Вебер протестанттық этиканың орындалуын лютерандық христиандықта емес, Құдайдың рухын қабылдауға тым көп көңіл бөлгендіктен, кальвинистік христиандықта көрді.

Экономикалық сын

Экономист және тарихшы Генрик Гроссман Вебердің талдауын екі жағынан сынға алады, біріншісі – Маркстің кең ауқымды еңбегіне сілтеме жасап, кедейлікке және шалақорлыққа қарсы қабылданған қатаң заңдық шаралар, жалпы пайдаланымдағы жерлердің иемделуі сияқты факторлардың салдарынан туындаған үлкен халық қозғалысына жауап болды. Екіншіден, Гроссманның өзінің зерттеулерінде осы "қанды заңдардың" жерінен айырылғандарға қарсы Еуропа бойынша, әсіресе Францияда қалай іске асырылғаны көрсетілген. Гроссман үшін бұл заң, жалқаулықты қылмыстау және олар құрған кедейлер үйлері адамдарды жеке меншікпен байланысты еңбекке күштеп итермеледі. Оның пікірінше, бұл жалпы құбылыс протестантизммен байланысты емес, сондықтан капитализм протестантизмнің ішкі дүниелік көзқарасына қатысты кәсіби білім беру арқылы емес, күшпен келді. Дегенмен, протестанттық "еңбек этикасы" осы заңдық шараларды кең мәдени контексте нығайтқан немесе заңдастырған болуы мүмкін. 2015 жылғы зерттеуде Давиде Кантони Вебердің 1300–1900 жылдар аралығындағы неміс қалаларына қатысты протестанттық гипотезасын сынап көрді, протестантизмнің экономикалық өсуге ешқандай әсерін таппады. Тарихшы Лоренс Р. Ианнаконе "Қызыққа тірілетін нәрсе – протестанттық этика тезисінің эмпирикалық дәлелдемесінің болмауы" деп жазды, швед экономикалық тарихшысы Курт Самуэльсонның "экономикалық прогресс дінмен байланысты емес, не Вебердің тезисімен уақытша сәйкес келмейді, не тіпті Вебердің айтқан үлгісін кері қайтарды" деген еңбегін келтірді. Соңғы зерттеулер протестанттық этиканың тарихи және қазіргі даму үлгілерінде белгілі бір тиімді әсерлерін анықтады. Дадли мен Блум қаланың өсуін жалақы өсуінің көрсеткіші ретінде пайдаланып, былай деп жазады:

Дарон Ацемоглу мен Джеймс А. Робинсон өздерінің "Ұлттар неліктен сәтсіздікке ұшырайды" атты кітабында экономикалық прогресс пен протестантизм арасындағы байланысты жоққа шығарады:

Ревизионисттік сын

Гектор Ментейт Робертсон өзінің "Экономикалық индивидуализмнің аспектілері" (1933) атты кітабында Вебердің тарихи және діни талаптарына қарсы шықты. Робертсон капитализмнің Ұлыбританияда емес, XIV ғасырдағы Италияда гүлденгенін көрсетті, демек капитализмнің пайда болуын Адам Смит, протестанттық реформация сияқты факторларға байланыстыру мүмкін емес. Робертсон одан әрі барып, Ұлыбританияда болған жағдайдың Италияда ғасырлар бұрын жетістікке қол жеткізгеннен кері кеткендігін айтады. Робертсон Адам Смит пен Дэвид Рикардо экономика ғылымын бастаудан құрмағанын дәлелдейді. Шындығында, либералды экономикалық теорияны француз және итальяндық католиктер дамытты, оларға схоластикалық мектептің әсері болды. Британдық экономикалық ой-пікір кері қадам жасады, себебі ол еңбек құнының теориясын қабылдады, бұл теория Саламанка мектебі бұрын-ақ дұрыс емес екенін дәлелдеген еді.

Қолдау

1958 жылы американдық әлеуметтанушы Герхард Ленски Детройт, Мичиган аймағында "діннің саясатқа, экономикаға және отбасы өміріне тигізетін әсерін" зерттеу жүргізді. Зерттеу нәтижесінде, басқа да тұжырымдармен қатар, бір жағынан католиктер, екінші жағынан (ақ) протестанттар мен еврейлер арасында экономика және ғылым салаларында маңызды айырмашылықтар бар екені анықталды. Ленскидің мәліметтері Вебердің "Протестанттық этика және капитализм рухы" еңбегіндегі негізгі гипотезаларды растады. Ленскидің сөзіне сәйкес, "протестантизмнің материалдық прогреске қосқан үлесі көбінесе белгілі бір ерекше протестанттық ерекшеліктердің тікелей емес нәтижесі болды. Бұл Вебердің теориясының орталық тұсы еді". Ленски атап көрсеткендей, Веберден бір ғасырдан астам бұрын методист шіркеуінің негізін қалаушылардың бірі Джон Уэсли методистердің "еңбекқорлық пен шаруашылдық" арқасында бай болатынын айтқан. "Бастапқы кезеңде протестанттық аскетизм және еңбекке берілгендік, Уэсли мен Вебердің атап көрсетуінше, экономикалық прогреске ықпал ететін маңызды әрекет үлгілері болды. Екеуі де ұлттардың экономикалық өсуі мен дамуы үшін өте маңызды капиталды жинақтауға көмектесті". Неміс теологы Фридрих Вильгельм Граф былай деп жазады: "Питер Л. Бергер және Дэвид Мартин сияқты дін танушылар Латын Америкасындағы протестанттық революцияны Вебердің негізгі тезистерін тікелей қолдау ретінде қарастырды. [ ] Дегенмен, көптеген діндар адамдар Рим-католик шіркеуінен протестанттық Пятидесятник қауымдарына өтуін, ішкі дүниенің қатаң аскетизмі арқылы ұзақ мерзімді экономикалық пайдаға уәде беретін моральдық идея ретінде түсіндіреді. Пятидесятник қауымдарында қалыптасқан қатаң тәртіп, көп жұмыс істеуге және жақсырақ еңбек етуге дайындық, демалысқа аз уақыт бөлу, көптеген Пятидесятник христиандарын олардың жаңа сенімі экономикалық жетістіктерімен байланысты деп ойлануға жетеледі". 2019 жылы жарияланған мақалада дінтанушы Бенджамин Кирби Питер Л. Бергердің талдауын, бүкіл әлемдегі нео-пентекост шіркеулерінің өсіп келе жатқан ықпалын ескермей, қасиеттілікке бағытталған Пятидесятник шіркеулеріне тым көп назар бөлгені үшін сынады. Кирби қазіргі заманғы нео-пентекостальдықтар мен Вебердің аскетикалық протестанттары арасындағы параллельдерді жүргізу қиын екенін айтады, себебі бұрынғы топтың көпшілігі, Даму теологиясын қолдайтындықтан, Вебердің кальвинистік пуритандары сияқты "салауатты экономикалық ізгілік" пен "рационалды буржуазиялық экономикалық өмірге" толық берілмейді. Дегенмен, Кирби Вебердің мәтіні христиандық пен капитализм арасындағы тұрақты байланысты түсіну үшін маңызды екенін атап өтеді. Кирби қазіргі заманғы Пятидесятничество мен неолибералды капитализм арасындағы "жаңа сайыпқырастық" мүмкіндігін ұсынады, нео-пентекост шіркеулері неолибералды экономикалық процестерді енгізу құралы ретінде әрекет ете алатынын, мысалы, жамағатты кәсіпкерлікке, жауапкершілікке толы азаматтарға айналуға ынталандыру арқылы.