Кіріспе

Меншік, өндіріс және айырбас жүйесі

Экономикалық жүйе немесе экономикалық тәртіп – қоғамдағы тауарлар мен қызметтерді өндіру, ресурстарды бөлу және тарату жүйесі. Ол белгілі бір қоғамның экономикалық құрылымын құрайтын әртүрлі институттардың, агенттіктердің, ұйымдардың, шешім қабылдау процестерінің және тұтыну үлгілерінің жиынтығын қамтиды. Экономикалық жүйе – әлеуметтік жүйенің бір түрі. Өндіріс тәсілі – осымен байланысты ұғым. Барлық экономикалық жүйелер төрт негізгі экономикалық мәселені шешуге тиіс:

Қандай және қанша тауар өндірілу керек: Бұл негізгі экономикалық мәселе баға теориясына байланысты. Осы контексте баға теориясы – шектеулі ресурстар жағдайында экономикада капиталдық және тұтыну тауарларын өндіру арасындағы экономикалық шешім қабылдаумен айналысады. Осыған байланысты, халықтың жас, жыныс, кәсіп және географиялық орналасуы бойынша таралуына сәйкес қоғамның қажеттіліктерін сын тұрғысынан бағалау өте маңызды.

Тауарларды қалай өндіру керек: Тауарларды қалай өндіру керек деген негізгі мәселе көбінесе өндірілетін тауарлар мен қызметтерге ең тиімді өндіріс әдісін таңдауға байланысты. Жалпы алғанда, өндіріс әдістері еңбекке көп қажетті және капиталға көп қажетті болып бөлінеді.

Өнімді қалай бөлу керек: Өндіріс аяқталды деп есептеледі, егер тауарлар соңғы тұтынушыға жеткен болса. Өнімді қалай бөлу керек деген негізгі мәселе экономикалық ресурстарды бөлу тізбегіндегі кедергілерді азайту және тұтынушылардың қанағаттануын арттыру үшін ең жақсы жолды табуға бағытталған.

Қашан өндіру керек: Тұтынушылардың қанағаттануы маусымдық талдаумен байланысты, себебі сұраныс пен ұсыныс күштері уақытқа тәуелді. Бұл экономикалық мәселе тұтынушылардың қажеттіліктерін қанағаттандыруға байланысты уақыт динамикасын және маусымдық өзгерістерді жан-жақты зерттеуді қажет етеді.

Айта кеткен жөн, осы негізгі мәселелердің шешімі экономикалық жүйенің түріне байланысты анықталады. Экономикалық жүйелерді зерттеу осы әртүрлі агенттіктер мен институттардың бір-бірімен қалай байланысқанын, ақпараттың олар арасында қалай ағынын және жүйедегі әлеуметтік қатынастарды (меншік құқығы мен басқару құрылымын қоса алғанда) қамтиды. Экономикалық жүйелерді талдау дәстүрлі түрде нарықтық экономика мен жоспарлы экономика арасындағы айырмашылықтарға және капитализм мен социализм арасындағы ерекшеліктерге бағытталған. Кейіннен экономикалық жүйелерді жіктеуге басқа да тақырыптар мен модельдер қосылды, олар дәстүрлі жіктемеге сәйкес келмейді. Бүгінде әлемдік деңгейдегі экономикалық ұйымның басым түрі – нарыққа бағдарланған аралас экономика.

Экономикалық жүйе әлеуметтік жүйенің бір бөлігі болып саналады және иерархиялық тұрғыдан заң жүйесіне, саяси жүйеге, мәдениетке және т.б. тең. Кейбір идеологиялар, саяси жүйелер мен экономикалық жүйелер арасында тығыз байланыс болады (мысалы, "коммунизм" терминінің мағынасын қарастырыңыз). Көптеген экономикалық жүйелер әртүрлі салаларда бірін-бірімен тоғысады (мысалы, "аралас экономика" термині әртүрлі жүйелердің элементтерін қамтуы мүмкін). Сондай-ақ, өзара сәйкес келмейтін әртүрлі иерархиялық жіктемелер де бар.

Академиялық оқу бағыты

Экономикалық жүйелер – Экономикалық әдебиеттер журналының жіктелу кодтарындағы осындай жүйелерді зерттеуді қамтитын санат. Оларды кесіп өтетін бір сала – салыстырмалы экономикалық жүйелер, ол әртүрлі жүйелердің келесі аспектілерін зерттеуді қамтиды: жоспарлау, үйлестіру және реформалау. Өндірістік кәсіпорындар; факторлар және өнімдер нарықтары; бағалар; халық саны. Ұлттық табыс, өнім және шығындар; ақша; инфляция. Халықаралық сауда, қаржы, инвестициялар және көмек. Тұтынушы экономикасы; әл-ауқат және кедейлік. Нәтижелер мен болашақ перспективалар. Табиғи ресурстар; энергетика; қоршаған орта; аймақтық зерттеулер. Саяси экономика; құқықтық институттар; меншік құқықтары.

Капитализм

Капитализмде өндіріс құралдарының (капиталдың) жеке меншігі және үйлестіру үшін нарықтық экономика болады. Корпоративтік капитализм – иерархиялық, бюрократиялық корпорациялардың басымдығымен сипатталатын капиталистік нарық. Меркантилизм 16-18 ғасырларда Батыс Еуропада басым модель болды. Ол империализм мен колониализмді ынталандырды, экономикалық және саяси өзгерістер әлемдік колониализмнің тоқтауына дейін. Қазіргі капитализм ұлттық салыстырмалы артықшылықтары мен үлкен, әмбебап нарықтағы масштабты экономикалардың тиімділігін арттыру үшін еркін сауданы қолдайды. Кейбір сыншылар көпұлттық корпорациялардың еркін нарықтағы қызметі мен дамып келе жатқан елдердегі әлсіз жағдайдағы адамдар арасындағы теңсіздікті білдіру үшін неоколониализм терминін қолданады.

Типологиясы

Экономиканың тиімді жұмыс істеуі үшін бірнеше негізгі сұрақтарға жауап беру қажет. Мысалы, тапшылық мәселесі негізгі сұрақтарға жауап беруді талап етеді: не өндіру керек, қалай өндіру керек және өндірілген нәрсе кімге тиесілі? Экономикалық жүйе – бұл осы негізгі сұрақтарға жауап берудің бір жолы, және әртүрлі экономикалық жүйелер оларға әртүрлі жауап береді. Экономика үшін тиімділік, өсім, еркіндік және теңдік сияқты көптеген мақсаттар қажет деп саналады. Экономикалық жүйелер өндіріс құралдарына меншік құқығы режимі және ресурстарды бөлу механизмі бойынша бөлінеді. Жеке меншік пен нарықтың үйлесімін қамтамасыз ететін экономикалар "базар капитализмі" деп аталады, ал жеке меншік пен экономикалық жоспарлаудың үйлесімін қамтамасыз ететін экономикалар "басшылық капитализм" немесе дирижизм деп аталады. Сол сияқты, өндіріс құралдарының мемлекеттік немесе кооперативтік меншігін экономикалық жоспарлаумен біріктіретін жүйелер "социалистік жоспарлы экономика" деп аталады, ал мемлекеттік немесе кооперативтік меншікті нарықтармен біріктіретін жүйелер "нарықтық социализм" деп аталады. Кейбір көзқарастар осы негізгі жіктемеге экономикадағы таптық процестер сияқты басқа да факторларды қосады. Бұл кейбір экономистерді, мысалы, Кеңес Одағының экономикасын жұмысшы класын партия басшылығы пайдаланған деген талдау негізінде мемлекеттік капитализм деп жіктеуге итермелейді. Бұл көзқарас номиналды меншік құқығына емес, экономикалық кәсіпорындардың ұйымдық құрылысына назар аударады. Капиталистік экономикалық жүйеде өндіріс жеке пайда табу үшін жүзеге асырылады, ал инвестиция және факторлық кірістерді бөлу туралы шешімдер факторлық нарықтардағы бизнес иелерімен қабылданады. Өндіріс құралдары негізінен жеке кәсіпорындарға тиесілі, ал өндіріс және инвестиция туралы шешімдер капитал нарықтарындағы жеке меншік иелерімен қабылданады. Капиталистік жүйелер минималды мемлекеттік реттеу және мемлекеттік кәсіпорындардан бастап, реттелген және әлеуметтік нарық жүйелеріне дейін өзгереді, олардың мақсаты нарықтың кемшіліктерін жою (экономикалық араласуға қараңыз) немесе жеке нарықты әлеуметтік саясаттармен толықтыру болып табылады, тиісінше тең мүмкіндіктерді қамтамасыз ету (әлеуметтік мемлекетке қараңыз). Социалистік экономикалық жүйелерде (социализмде) пайдалану үшін өндіріс жүзеге асырылады; өндіріс құралдарын пайдалану туралы шешімдер экономикалық сұранысты қанағаттандыру үшін бейімделеді; және инвестиция экономикалық жоспарлау рәсімдері арқылы анықталады. Социалистік жүйелер үшін жоспарлау процедуралары мен меншік құрылымдарының кең ауқымы бар, олардың ортақ ерекшелігі – өндіріс құралдарының қоғамдық меншігі. Бұл бүкіл қоғамның меншігі болуы мүмкін немесе қызметкерлердің кооперативтік меншігі болуы мүмкін. Қоғамдық меншікпен ерекшеленетін, бірақ капитал жинақтау процесіне және әлеуметтік меншік кәсіпорындары арасында капитал тауарларын бөлу үшін капитал нарықтарын пайдалануға негізделген социалистік экономикалық жүйе нарықтық социализмнің кіші түріне жатады.

Эволюциялық экономика

Карл Маркстің экономикалық даму теориясы экономикалық жүйелердің эволюциялық дамуы туралы негізгі қағидаға негізделген. Оның пікірінше, тарих барысында артық экономикалық жүйелер кемсіз жүйелердің орнын алмастырады. Кемсіз жүйелер ішкі қайшылықтар мен тиімсіздіктерге толы болып, олардың ұзақ мерзімді өмір сүруіне мүмкіндік бермейді. Маркс бойынша, феодализм капитализммен ауыстырылды, ал капитализм социализммен ығыстырылатын болады. Жозеф Шумпетер экономикалық дамуды эволюциялық тұрғысынан қарастырды, бірақ Маркстен өзгеше, ол өндіріс құралдарының экономикалық режиміне сапалық өзгерістер енгізуде тап күресінің рөлін азайтып бағалады. Соңғы әлем тарихында 20-шы ғасырда марксистік-лениндік идеологияларға негізделген көптеген коммунистік мемлекеттер құрылды, бірақ 1990-шы жылдарға қарай олар жойылып немесе орталық жоспарлы экономикаларын нарықтық экономикаға қарай реформалады, мысалы, перестройка және КСРО-ның тарауы, Қытайдың экономикалық реформасы және Вьетнамдағы Đổi Mới сияқты. Эволюциялық экономиканың бағыты қазіргі заманда экономикалық өзгерістерді зерттеуді жалғастыруда. Экономикалық жүйелерді эволюциялық жүйелер ретінде түсінуге жаңа қызығушылық туды, бұл күрделі экономика саласында байқалады.