Кіріспе

Шаш үлгісінің химиялық талдауы

Шаш талдауының ғылыми қолданысы

Шаш талдауы шаш үлгісінің химиялық талдауын білдіруі мүмкін, бірақ сонымен қатар микроскоптық талдау немесе салыстыруды да білдіруі мүмкін. Химиялық шаш талдауы, әдетте үш ай немесе одан кем уақыт ішінде, қан мен зәрде белгілі бір зиянды заттардың енді табылмайтыны күтілген кезде, ретроспективті мақсаттар үшін қарастырылуы мүмкін. Оның ең көп қабылданылған қолданылуы сот токсикологиясы, жұмысқа орналасу алдындағы есірткіге қарсы тестілеу және, көбірек, экологиялық токсикология салаларында. Кейбір балама медицина салалары да қоршаған ортаның токсикологиясы үшін әртүрлі шаш талдауларын қолданады, бірақ бұл қолданыстар даулы, дамып келе жатқан және стандартталмаған. Микроскоптық шаш талдауы дәстүрлі түрде сот медицинасында да қолданылып келеді. Сарапшылар микроскоп арқылы шаштың әртүрлі ерекшеліктерін зерттейді, әдетте қылмыс орнынан алынған шашты күдіктінің шашымен салыстырады. Бұл әдіс шаштардың сәйкес келмейтінін растау үшін пайдалы техника ретінде әлі де мойындалады. Бірақ ДНК-тестілеу шаш талдауына сүйенген көптеген сот шешімдерін күштен шығарды. 2012 жылдан бері Әділет министрлігі агенттері шаш талдауы туралы куәлік берген істерді зерттеді және куәліктердің көп бөлігі шаш талдауы ғылымының қазіргі деңгейімен растала алмайтынын анықтады.

Сот медицинасында шашты микроскопиялық талдау

Микроскоптық шаш талдауы – бірнеше шашты микроскоп астында салыстыру және әрбір шаштың физикалық ерекшеліктерінің бір-бірімен сәйкес келіп-келмейтінін анықтаудан тұрады. 1950 жылдары сот-медициналық сараптама ретінде қабылданған. 1970 және 1980 жылдары куәгерлердің айтқан сөздеріне қатысты күмән туған болатын. 1974 жылы зерттеушілер бұл процестің субъективті екенін айтты, ал ФБР 1984 жылы шаш талдауының бір адамды нақты анықтай алмайтынын мәлімдеді. 1994 жылы Әділет министрлігі 2004 жылға дейін 6000 істі қарастыратын арнайы топ құрды, олардың назарында ерекше ынталы сарапшы Майкл Малоунның жұмысы болды. Зерттеу нәтижесінде шаш талдауының 11% ДНК-талдауымен қайшы келгені анықталды. Талданған істердің жиынтығы кез келген жағдайда сәйкестікті күшті қолдауға мүмкіндік бергендіктен – полиция күдікпен қараған адамдардың шашы ғана жіберілді – бұл қателік деңгейі өте жоғары деп есептелді. Куәгерді тізімде танумен (қазіргі зерттеулер бұрынғыдан гөрі әлдеқайда сенімсіз екенін көрсеткен тағы бір әдіс) байланысты Одом жиырма жылдан астам мерзімге сотталды. Бірақ ДНК-талдауы Одомның мүлдем кінәсіз екенін дәлелдеді. Осыған ұқсас жағдайда Санта Триббл 1979 жылы Вашингтонда ФБР куәлігінің негізінде қылмыс жасады деп айыпталды. Бірақ оның үш куәгері қылмыс жасалған уақытта оның кінәсіз екенін растады. Прокурор шаш талдауының бір адамды анықтаудағы сенімділігін асыра бағалап, қорытынды сөзінде: «Біз білетін 10 миллионнан бірге оның шашы басқа біреуге тиесілі болуы мүмкін» деді. Шаш талдауының сенімсіздігі және ФБР сарапшыларының асыра бағалауына қарсы қорғаушы адвокаттардың наразылығы ФБР-дің 2012 жылдан бері даулы шаш талдауларына қайта қарай бастауына себеп болды. 2013 жылдың шілдесінде Әділет министрлігі шаш талдауына қатысты ескі істерді «бұрын-соңды болмаған» деңгейде қайта қарауға кірісті, 1982 жылдан 1999 жылға дейін ФБР зертханасының шаш бөліміне жіберілген 21 000-нан астам істі қарады. 2015 жылға қарай бұл істердің арасында 32 өлім жазасына кесілген сот үкімдері болды, онда ФБР сарапшылары шаш талдауының сенімділігін асыра көрсеткен болуы мүмкін және үкімге әсер еткен. Олардың 14-і өлім жазасын орындау арқылы немесе түрмеде қайтыс болды. 2015 жылы Әділет министрлігі қазірге дейін қараған 268 сот ісі бойынша қорытынды жариялады, онда шаш талдауы қолданылды (қайта қарау әлі де жалғасуда). Сараптама қорытындысы бойынша, бұл 268 істің 257-сінде (95%) сарапшылар сотта қате куәлік берді, бұл айыпталушы тарапына пайдалы қорытындылардың дәлдігін асыра көрсетті. 1200-ге жуық іс әлі де қарастырылуда. Министрлік бұл істерді қадағалап, кез келген қателіктерді түзетуге міндетті екенін атап өтті, сондай-ақ «әсер еткен айыпталушыларға өткен қателіктер туралы хабарлауға және әрбір жағдайда әділдікке қол жеткізуге міндеттенетінін» айтты. Департамент пен ФБР болашақтағы шаш талдауының дәлдігін, сондай-ақ сот-медициналық ғылымның барлық салаларын қолдануды қамтамасыз етуге міндеттенді. 2017 жылы президент Дональд Трамп тағайындаған жаңа бас прокурор Джефф Сешнс бұл тергеу тоқтатылатынын мәлімдеді, сонымен бірге ол бірнеше сынақтардың стандарттарын орнату және дәлдігін жақсарту үшін жұмыс істеп жүрген сот-медициналық ғылым комиссиясының жұмысы аяқталғанын жариялады; ол «сот-медициналық ғылым стандарттарын көтеру үшін тәуелсіз ғалымдармен серіктестік» болды. Тәуелсіз ғалымдар, прокурорлар, қорғаушылар және судьялар қылмыстық сот жүйесі ең жақсы ғылымға сүйенуі керек деп, комиссияны таратуды сынға алды. 2019 жылдың соңына қарай микроскоптық шаш салыстыру негізінде қылмыс жасағаны үшін сотталған 75 адам кейіннен ақталуға қол жеткізді. Бұдан кейін бұқаралық ақпарат құралдарының назарына іліккен тағы бір маңызды жағдай – Энтони Бродуотер, ол 1982 жылы Элис Себольдты зорлағаны үшін сотталды және 1998 жылы жазасын өтегеннен кейін 2021 жылы ресми түрде ақталды. 1982 жылы прокуратура ұсынған жалғыз дәлел – Бродуотерге «сәйкес» келетін шаш талдауы болды. Одан да алаңдатарлығы, істі қайта қараудың жалғыз себебі – Себольдтің өзінің тәжірибесі туралы жазған кең көлемді естеліктері (Lucky) болды, бұл кейінірек тергеушілерге істің негізгі проблемаларын анықтауға мүмкіндік берді.

Қоршаған орта токсикологиясында

Шаш үлгілерін талдау, ауа, шаң, шөгінді, топырақ, су, тамақ және қоршаған ортадағы токсиндерге ұшырағаннан кейін денсаулыққа зиян келтіретін улы заттарды анықтау үшін алдын ала тексерудің тиімді әдісі болып табылады. Шаш талдауының артықшылықтарына инвазивті емеуі, төмен құны және өзара әрекеттесуі мүмкін көптеген улы және биологиялық тұрғыдан маңызды элементтерді өлшеу қабілеті жатады. Осы себепті, шаш талдауы адамдардың мінез-құлқындағы немесе денсаулықтағы проблемаларға байланысты уларды сіңіргенін анықтау үшін алдын ала тест ретінде жиі қолданылады.

Кәсіптік, экологиялық және баламалы медицина

Шашты талдау кәсіби, экологиялық және кейбір балама медицина салаларында скринингке және/немесе диагностикаға көмектесетін зерттеу әдісі ретінде қолданылып келген. Шаштың үлгісі алынып, өңделіп, талданады, сонда шаш үлгісіндегі минералдар мен металдардың деңгейі зерттеледі. Осы нәтижелерді дұрыс тексеру немесе сынақ протоколының бөлігі ретінде пайдалана отырып, мамандар токсикалық әсерге және ауыр металлмен улануға тексеру жүргізеді. Кейбір жақтаушылар минералдық заттардың жетіспеушілігін анықтауға болады және аутизммен ауыратын адамдардың шаштарында минералдық заттардың ерекше құрамы болатынын мәлімдейді. Мұндай қолданыстар көбінесе даулы, ал Американдық Медициналық Ассоциация былай деп мәлімдейді: "АМА медициналық ем қажеттілігін анықтау үшін шаштың химиялық талдауын қолдамайды және американдық қоғамды және тиісті мемлекеттік органдарды осы дәлелденбеген практика және денсаулық сақтаудағы алаяқтыққа мүмкіндік туралы хабардар етуді қолдайды". Доктор Кемпсонның ғылыми әдебиеттерге жасаған соңғы шолуында шаштағы металдар мен минералдарды талдау эпидемиологияны зерттеу және ұзақ мерзімді әсерге ұшыраған топтарды анықтау үшін ірі популяциялық зерттеулерде қолданылуы мүмкін екені көрсетілді, бірақ жеке адамға шаш негізінде диагноз қою мүмкін емес. Бірақ, жедел улануды анықтау үшін жасалатын тереңдетілген талдауларда бұл ережеден өзгешелік болуы мүмкін.