Кіріспе
Парламентте бір үкіметтің басымдығы "Сайлау диктатурасы", сондай-ақ саяси ғылымда "атқарушы биліктің басымдығы" деп аталады, бұл Уэстминстер жүйесінің ерекше мемлекеттеріндегі парламенттің күніне қарай үкіметтің басымдығына түсуін сипаттайтын ұғым. Бұл Парламенттің заңнамалық бағдарламасын үкімет анықтайды және үкіметтік заң жобалары көпшілік дауыспен сайлау жүйесінің және басқарушы партияның көпшілігіне қатысты партиялық тәртіптің салдарынан заң шығарушы органнан дерлік әрқашан қабылданады, бұл үкіметтің күшті болуын қамтамасыз етеді және адалдыққа кепілдік береді. Бұл терминді Ұлыбританияның бұрынғы лорд-канцлері лорд Хейлшем 1976 жылы BBC-де Ричард Димблби оқыған лекциясында кеңінен танымал етті. Бұл термин бір ғасыр бұрын Джузеппе Гарибальдидің тұжырымдамаларын сипаттағанда қолданылған, ал Хейлшем (сол кезде Квинтин Хогг деп танылған) оны 1968 және 1969 жылдары өткен лекцияларында пайдаланған.
"Elective dictatorship", also called "executive dominance" in political science, is a phrase describing the state in which a typical Westminster system state's parliament is dominated by the government of the day. It refers to the fact that the legislative programme of Parliament is determined by the government, and government bills virtually always pass the legislature because of the nature of the majoritarian first past the post electoral system, which almost always produces strong government, in combination with the imposition of party discipline on the governing party's majority, which almost always ensures loyalty. The phrase was popularised by the former Lord Chancellor of the United Kingdom, Lord Hailsham, in a Richard Dimbleby Lecture at the BBC in 1976. The phrase is found a century earlier, in describing Giuseppe Garibaldi's doctrines, and was used by Hailsham (then known as Quintin Hogg) in lectures in 1968 and 1969.
Конституциялық негіз
Ұлыбританияда соңғы заң шығару билігі парламентте (парламенттік билік) жатыр. Парламент кез келген тақырып бойынша кез келген заңнаманы қабылдауға құқылы. Парламент конституциялық негізгі құқықтарға сәйкес заң шығару міндеттемесі сияқты шектеулерсіз жұмыс істейді. Бұл ереженің айқын ерекшеліктері – Парламенттің Еуроодақ заңдарын іске асыру секілді жағдайларда өзін-өзі шектеуге бейімделуі, онда британдық соттар Еуроодақ заңнамасына қайшы келетін Ұлыбритания заңнамасын «қолданбауға» құқылы (Factortame ісін қараңыз), бірақ мұндай өкілеттілікті қайтарып алуға да құқылы, және ол Еуроодақтан шыққаннан бері көбінесе солай жасады. Парламент Лордтар палатасынан, Коммуналар палатасынан және монархтан тұрады. Дәстүрлі ортақ құқық бойынша, заң жобасы Парламент актісіне айналуы үшін, ол Коммуналар палатасында да, Лордтар палатасында да қабылдалуы тиіс. Содан кейін заң жобасы монархқа жіберіледі, ол заң жобасына келісім беру немесе бермеу туралы ресми шешім қабылдайды. Корольдік келісім алғаннан кейін, ол Парламент актісіне айналады және соттармен қолданылады. Міне, теорияда осылай; бірақ іс жүзінде Корольдік келісім формальды рәсімге айналды, монарх 300 жылдан бері заң жобасына келісім беруден бас тартқан жоқ немесе бас тартумен қорқытқан жоқ (1708 жылы Анна патшайым). Бұдан әрі, 1911 жылдан бері Лордтар палатасы Коммуналар палатасымен теңдік статусын жоғалтты. 1911 және 1949 жылғы Парламент актілері Лордтардың абсолютті вето құқығын уақытша вето құқығына дейін төмендетті. Егер бір заң жобасы Парламенттің екі сессиясында Коммуналар палатасымен қабылданып, Лордтар палатасымен қабылданбаса, үшінші рет ұсынылғанда тек Коммуналар палатасының келісімі ғана қажет болады. Мұндай заң жобасы Корольдік келісімге ие болып, Лордтар палатасының пікіріне қарамастан заңға айналады. Осылайша, Коммуналар палатасы Парламенттің басым бөлігіне айналды – кім Коммуналар палатасын бақылайтын болса, сол Парламентті, елдің негізгі заң шығару органының билігін бақылайды.
Операция
Төменгі палатада көпшілік дауысқа ие болған партия үкімет құрады. Сондықтан, биліктегі партия өз парламент мүшелері (депутаттары) арасындағы дауыс беру тәртібін сақтай алған жағдайда, қалаған заң жобасын Төменгі палата арқылы қабылдауға мүмкіндік алады. Бұл көбінесе қамшы жүйесі арқылы іске асырылады. Парламенттің заң шығару бағдарламасында көпшілік партияның үстемдігі соншалық, заң жобаларының 95 пайызы үкімет тарапынан ұсынылады. Көтерілістер кездеседі, бірақ олар сирек. Егер үкімет өз депутаттарының қолдауын сақтай алса, заң жобаларын Төменгі палата арқылы өткізуге өте жақсы мүмкіндік бар. Лордтар да заң жобасын мақұлдауы немесе мақұлдамауы мүмкін, алайда үкімет тарапынан салмақты келісімдер жасау, Солсбери конвенциясы және Парламент Актісінің күшіне басып алу қаупінің болуы көптеген заңдардың Лордтар арқылы да қабылдануына әкеледі. Одан кейін әдетте патшалық келісім беріледі. Лорд Хейлшем осы жағдайды сипаттау үшін «сайлаулық диктатура» деген сөз тіркесін қолданды, онда үкіметтің Төменгі палатаны (демек, Парламентті) бақылауы іс жүзінде әлсіз болады. Оның бұл мақаласы Гарольд Уилсон мен Джеймс Каллаган басқарған Лейбористік үкіметті сынау мақсатында жарияланды. Ол бұл үкіметтерді демократиялық емес деп есептеді, себебі олар Төменгі палатадағы аз ғана көпшілікке ие болса да, көптеген заң жобаларын қабылдады. Ол мұны демократияға қарсы деп санайтын, өйткені, Хейлшемнің пікірінше, олар елдегі кең қолдауға ие болған жоқ. Көптеген адамдар Хейлшемнің сынысын үлкен көпшілікке қарсы бағытталған деп түсіндірді. Алайда, ол оларды демократиялық деп есептеді, өйткені олар сайлауда көп дауыс жинаған.
Реформа ұсыныстары
Реформашылардың осы атқарушы биліктің үстемдігін азайту жөніндегі жиі кездесетін ұсынысы – көпшілік партияның билігін сайлау жүйесін пропорционалдық өкілдік принципіне негізделген түрге өзгерту арқылы төмендету болып табылады. Англия мен Уэльстің Жасыл партиясы, Либерал-демократтар және Шотландия Ұлттық партиясы Ұлыбритания Парламентінің Төменгі палатасына пропорционалдық өкілдікті тұрақты түрде қолдап келеді, бірақ ірі партиялардан нақты қолдау көрінбейді. 88-Хартия сияқты кейбір ұйымдар, тиісті тежеулер мен тепе-теңдіктермен жазылған, кодификацияланған конституция атқарушы биліктің үстемдігі мәселесін шешу үшін де маңызды екенін айтады, бірақ бұл да кең қолдау тапқан жоқ. 2006 жылғы "Халыққа билік беру" есебіндегі "Билік туралы сараптама" британдық басқару жүйесіндегі демократиялық кемшіліктерді қалай жоюға болатыны туралы ұсынымдар жасады.