Кіріспе

АҚШ-тың Солтүстік Дакота штатының тарихы
Элвин Б. Робинсонның кітабы

Солтүстік Дакотаға алғаш рет бірнеше мың жыл бұрын жергілікті американдықтар қоныстанған. Алғашқы еуропалықтар бұл аймақты 18 ғасырда зерттеді және жергілікті тұрғындармен шектеулі сауда жасады. Аймақтың көп бөлігі 19 ғасырда АҚШ-тың Миннесота және Дакота территорияларының құрамына енді. Солтүстік Дакота 1889 жылы штат мәртебесін алды. Темір жолдар штаттың дамуына және қоныстануға ықпал етті. Солтүстік Дакотаның экономикасы бастапқыда бидай, зығыр және мал сияқты ауыл шаруашылығы өнімдеріне негізделген. Штаттағы басқа экономикалық салалардың дамуы және ауыл шаруашылығын механикаландыру нәтижесінде бұрынғы маңызды ауыл шаруашылығы аймақтарында халық саны азайды.

Солтүстік Дакотаның ерте тарихы

Солтүстік Дакотаға алғашқы қоныс табушылар мыңдаған жылдар бұрын ежелгі американдықтар болған. Осы аймақта қоныстанған кездегі ірі тайпалар – мандандар, хидатса, арикара, сиу және чиппева тайпалары еді. Бұл тайпалар тағам, дәрі-дәрмек, бояу және арқан жасау үшін кем дегенде 349 түрлі өсімдіктерді пайдаланған. Еуропалық тауарлар жергілікті сауда жолдары арқылы тарала бастаған кезде мандандар егіншілік және саудалық қоғамды дамытқан. Ла Верендрий бұл аймақты зерттеген алғашқы еуропалық болды. Ол 1738 жыл шамасында манда тайпаларына сапар шегіп, олардың даму деңгейіне қатты таңырқанды. Ғасыр соңына дейін еуропалық елдермен шектеулі сауда қатынастары сақталды. Манда ауылдары географиялық орны мен тұрақтылығының арқасында жергілікті сауда желілерінде маңызды рөл атқарды. Олардың Миссури өзенінің ең солтүстік бөлігінде орналасуы Гудзон шығанағы бассейніне ең жақын порттарға жақындығын қамтамасыз етті, соның салдарынан еуропалық саудагерлерге жылдам қол жеткізуге мүмкіндік берді. Сонымен қатар, ауылдардың жанында құнды Найф Ривер кремені өндірілді. 19 ғасырда көптеген үндістер АҚШ-пен шарттар жасасты. Осы шарттардың көптегені Солтүстік Дакотадағы түрлі тайпалардың жерлерін белгіледі.

Қоныс аударушылар

1861 жылы қазіргі Солтүстік Дакота аймағы қазіргі Оңтүстік Дакотамен бірге жаңа Дакота территориясының құрамына енді. 1889 жылдың 2 қарашасында Солтүстік және Оңтүстік Дакота жеке штаттар болып бөлінді. Иммигранттарды қызықтыру үшін штат қызметкерлері "Солтүстік Дакотаның мифін" кеңінен таратқан буклеттер мен газет мақалаларын жариялады. Бұл миф: 1) бау-бақша мифі; 2) қажырлы еңбек арқылы үй иелену арқылы американдық арманды іске асыруға уәде беретін "еңбек етіп жеңісқа қадам басу" философиясы; және 3) жақсы және әділ адамдар қоныстанған империяның бейнесін қамтиды. 1910 жылға дейін қоныс аударушылар келіп, олардың көп бөлігін неміс-американдықтар, скандинавиялық-американдықтар және шығыс жағалауынан келген, "янкилер" деп белгілі американдықтар құрады; янкилер қалалар мен кенттерде шоғырланды, ал қалғандары бидай өсірушілерге айналды.

Темір жолдар

Солтүстік Тынық мұхиты темір жолы мен Ұлы Солтүстік темір жолының табысы 1871 және 1890 жылдар аралығында Миннесота шекарасындағы Қызыл өзен аңғарындағы мол өнімге және қарқынды қоныстануға негізделген. Бұл аймақты ашуда темір жолдардың бастапқы рөлі коммерциялық егіншілікпен, Джеймс Б. Пауэрдің "бонза" шаруашылығымен байланысы, 1878 мен 1884 жылдар аралығында осы аңғарға жасалған зор көші-қон және Пауэр мен Джеймс Дж. Хиллдің егіншілікті әртараптандыруға жұмсаған күш-жігерлері темір жол отарлау тарихының маңызды бөлігін құрайды. Темір жол штат үшін қоныстанудың локомотиві болды. Ірі даму 1870-ші және 1880-ші жылдарда жүрді. Солтүстік Тынық мұхиты темір жолы жүйесін салу үшін қарыз алуға мүмкіндік беру үшін федералды үкіметтен жер берілді. Федералды үкімет қалған жерді өзінде сақтап, оны шаруаларға берді. Бастапқыда темір жол жылдық салық төлемдерінен құтылу және жылдам пайда табу үшін жердің көп бөлігін жер алыпсатарларға төмен бағамен сатты. 1905 жылы темір жол компаниясы жер саясатын өзгертті, өйткені жердің көп бөлігін оптом бағамен сатудың қымбат қателік екенін түсінді. Темір жол қызметінің жақсаруы және егіншілік әдістерінің жетілдірілуі Солтүстік Тынық мұхиты аймағында бұрын "құнды емес" деп есептелген жерлерді фермерлерге өте жақсы бағамен тікелей сатуға мүмкіндік берді. 1910 жылға қарай Солтүстік Дакотадағы темір жолдың иелігіндегі жер көлемі айтарлықтай азайды. Осы уақытта Ұлы Солтүстік темір жолы штаттың солтүстік бөлігіндегі желілері бойында қоныстануды белсенді түрде ілгерілетуге кірісті. Ұлы Солтүстік жерлерін федералды үкіметтен сатып алды – оған жер берілген жоқ – және оларды фермерлерге бірінен соң бірі қайта сатты. Ол Германия мен Скандинавияда жерлерін жарнамалайтын агенттіктер ұйымдастырды және отбасыларды төмен құнмен жеткізіп әкелді. Джеймс Хиллдің Ұлы Солтүстік темір жолы мен Эдвард Пеннингтонның "Су желісі темір жолы" арасында Солтүстік Дакотаның солтүстік бөлігіне қол жеткізуді бақылау үшін болған күрес бір жыл ішінде 500 шақырымға жуық жаңа жол салуға және 50-ден астам жаңа қала құруға әкелді. Көптеген қалалар қоныстанбады және тастап кетілді.

Ресейден келген немістер

Ресей немістері неміс тілінде сөйлейтін иммигранттардың ең дәстүрлілері болды. Олар Ресей империясының аймақтарында, әсіресе Ресейдегі Еділ өзенінің бойында ұрпақтан-ұрпаққа өмір сүрген немістер еді. Олардың ата-бабалары 1760 жылдары Ресейге шақырылып, ауыл шаруашылығына көбірек дамылған неміс егіс технологияларын енгізу үшін келді. Олар дінін, мәдениетін және тілін сақтап қалды, бірақ Ресей монархиясы оларға уәде етілген автономияны бірте-бірте қысқартып алды. Көптегендері әскерге шақырудан және мәдениетін сақтау үшін эмиграцияға көшуге мәжбүр болды. 1900-1950 жылдар аралығында шамамен 100 000 адам көшіп келіп, негізінен Солтүстік және Оңтүстік Дакота, Канзас және Небраска штаттарында қоныстанды. Солтүстік Дакотаның оңтүстік-орталық бөлігі "Неміс-Ресей үшбұрышы" деп белгілі болды. Бұл иммигранттар Германиядан келген неміс-американдықтардан өзгеше тәжірибе алған, қысымға ұшыраған этникалық топ ретінде өздерін қарастырды; олар неміс тілі мен мәдениетін сақтаған, біріккен қауымдастықтарда қоныстанды. Олар көп балалы отбасылар өрбітті, неміс үлгісінде шіркеулер салды, құйма темірден жасалған ерекше қабір тастарында жерленді және неміс шіркеу әндерін орындайтын хорлар құрды. Көптеген фермерлер қант қызылшасына маманданған, ол әлі күнге дейін Жоғарғы жазықтағы маңызды дақыл болып табылады. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде олардың ұлттық ерекшелігіне қарсы немісқорлық сезімдер күш алды. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңына қарай, мемлекеттік және ресми істерде ағылшын тілімен бірге қолданылып келген неміс тілі күрт төмендеді. Бүгінде олардың ұрпақтары ағылшын тілінде сөйлейді, ал неміс тілі көбінесе ән топтарында қолданылады. Тілін жоғалтқанына қарамастан, бұл этникалық топ ерекшелігін сақтап, Америка батысында терең із қалдырды.

Өңірлік шиеленістер

Аумақтың солтүстік және оңтүстік бөліктері арасындағы шиеленіс бастапқыда-ақ туды. Көбірек халқы бар оңтүстік бөлігі солтүстік бөлігін "жабайы елдің, мал өсірушілердің, тері саудагерлерінің" ықпалында, сондай-ақ жергілікті халықпен жиі қақтығыстар болатын аймақ деп санды. Әрі, теміржолдар екі бөлікті бөлек орталықтармен байланыстырды: солтүстік бөлігі Миннеаполис – Сент-Пол қалаларымен, ал оңтүстік бөлігі Айова штатындағы Сиу-Сити қаласымен байланысқа түсті. Сонымен қатар, оңтүстік бөлігі федералдық үкімет тағайындаған аумақтық заң шығарушыларға наразы болса, солтүстік бөлігі аймақ статусын сақтап қалуды жақтады, себебі бұл арзанға түсетін және федералдық үкімет мемлекеттік функциялардың көптеген түрлерін қаржыландыратын. 1883 жылы аумақтық астананың Небраска штатының шекарасындағы оңтүстіктегі Янктон қаласынан солтүстіктегі Бисмарк қаласына көшірілуі шешімді қабылдауға итермеледі, және негізінен оңтүстік бөлігі аумақты бөлуді талап ете бастады, кейбіреулері оңтүстік бөлігін штат ретінде қабылдауды, ал солтүстік бөлігін аймақ ретінде қалдыруды ұсынды. Нәтижесінде, 1887 жылғы аумақтық сайлауда сайлаушылар аумақты бөлуге келісті.

20 ғасыр

1889 жылдың 14 мамырында Бисмаркте Конституциялық конвенция өтті, онда Дакота территориясы екі штат ретінде Одаққа қосылды. Көптеген кәсіпкерлер Басты көше бойында дүкендер, сауда орындары және кеңселер салды. Ең сәнділері алдын ала жасалған, темір парақтан жасалған қасбеттерді пайдаланды, әсіресе Сент-Луис қаласындағы Мескер ағайындары шығарғандарын. Бұл неоклассикалық, өрнекті қасбеттер штаттың барлық айманындағы кірпіштен немесе ағаштан тұрғызылған ғимараттарға әсемдік сыйлады.

Бөлшек сауда дүкендері

Ауылдық жерлерде фермерлер мен мал өсірушілер кішкентай жергілікті дүкендерге тәуелді болды, олардың тауар қоры шектеулі және айналымы баяу болды; олар жоғары бағамен сату арқылы ғана жұмыс істеу үшін жеткілікті пайда таба алатын. Тауарлардың әрқайсысына баға жазылмаған, оның орнына сатып алушы бағаны келісіп белгілейтін. Сауда жасауға көбінесе ерлер айналысқан, себебі тауардың сапасынан гөрі несиеге беру мүмкіндігі маңыздырақ болды. Шындығында, көптеген клиенттер несиеге тауар сатып алып, егін немесе мал сатылғаннан кейін төлем жасаған; дүкен иесінің несиелік қабілетін бағалау дағдысы оның табысы үшін өте маңызды болды. Қалаларда тұтынушылардың таңдауы әлдеқайда көп болды және олар құрғақ тауарларын және қажетті заттарын жергілікті бөлімшелі дүкендерден сатып алатын. Олардың тауар таңдауы елдегі дүкендерге қарағанда әлдеқайда кеңейтілген, сондай-ақ тауардың нақты сату бағасын көрсететін таңбалар қойылған. Кредиттік карталар пайда болмай тұрған кезеңде, бөлімшелі дүкендер таңдаулы клиенттерге ғана шектеулі несие берді, ал қалғандары қолма-қол ақшамен төлейтін. Олар тартымды көрмелер ұйымдастырды және 1900 жылдан кейін терезе көрмелерін де жасады. Олардың қызметкерлері – өнімдер туралы білімі орта тапқа жататын, көбінесе сауда жасауды жүргізетін үй шаруасындағы әйелдерге ұнайтын тәжірибелі сатушылар болды. Сәттіліктің кілті – жоғары сапалы тауарлардың кең ассортименті, жылдам айналым, орташа бағалар және жиі арнайы сату акциялары болды. Ірі дүкендер өз сатып алушыларын жылына бір-екі рет Денвер, Миннеаполис және Чикаго қалаларына жаңа сауда үрдістерін бағалауға және соңғы сәнді тауарларды сатып алуға жіберетін. 1920-1930 жылдары Sears, Roebuck & Co. және Montgomery Ward сияқты ірі почта арқылы тапсырыс беруші компаниялар күшті бәсекелестік тудырды, сондықтан бөлімшелі дүкендер сатушыларға көбірек сене бастады және қоғаммен тығыз байланыс орнатуға тырысты.

Саясат

XIX ғасырдың соңынан бастап Солтүстік Дакота саясатында республикалық партия басымдық құрды. Популисттік қозғалыс этникалық шаруалар арасында көп табысқа жете алмады. Оның көрнекті өкілі Джон Миллер (1853–1908) болды. Шотланд тегінен шыққан ол Нью-Йоркте дүниеге келді және 1878–1889 жылдардағы «алтын дәуірде» Солтүстік Дакотаға келді. Республикалық болғандықтан, ол саясатқа қатысып, екі жыл қызмет еткен штаттың тұңғыш губернаторы болып сайланды, содан кейін фермалық шаруашылықты басқаруға өтті. Губернатор ретінде ол мемлекеттік лотереяның жарғысын қабылдауға қарсы күресіп жеңіске жетті. Ол өз фермалық бизнесіне оралып, 1896 жылы «Джон Миллер жер компаниясын» құрды. 1906 жылы Миллер жаңадан құрылған «Шафи Миллер диірмен компаниясының» президенті болды. 1908 жылы қайтыс болғанға дейін ол қоғамдық және әлеуметтік жақсартуға бағытталған көптеген жобалармен айналысты. Республикалық сенатор Асле Гронна өңірінің прогрессивтік және оқшауланған көзқарастарын бейнеледі. Ол қару-жарақ өндірушілерді дайындық қозғалысына және Бірінші дүниежүзілік соғысқа себепкер деп айыптады және президент Вудро Вильсон оны «еркіндікпен әрекет ететін кішкентай топтың» мүшесі деп атады. 1919 жылы ол Ұлттар Лигасы шартына қарсы болды, себебі ол АҚШ-ты шетелдік қатынастарға одан әрі тартатын және ұлттық шешім қабылдауды шектейтін деп санады. 1920 жылы Гронна қайта сайлануға үміткер болған жоқ.

Лангер және NPL

Партиялық емес лига (НПЛ) бастапқыда Республикалық партияның фракциясы болды, ол республикалықтардың ішкі сайлауларында фермерлерді кандидат ретінде тіркеді. 1915 жылы аграрлық популизм негізінде құрылған, ол штаттың солтүстік-орталық және солтүстік-батыс аймақтарында ең күшті болды, онда норвегиялық американдықтар басымдық құрды. НПЛ теміржолдардың, банктердің және қалалардың ықпалына қарсы тұру үшін мемлекеттік бақылауды жақтады. Оның кейбір бағдарламалары бүгінге дейін сақталған, атап айтқанда мемлекеттік банк, мемлекеттік диірмен және астық қоймасы. Қалалар мен қалалық жерлердегі консерваторлар қарсылық көрсетті, ал республикалықтардың ішкі сайлаулары қатыгез саяси күреске айналды. 1916 жылы Линн Фрейзер солтүстік Дакотаның төменгі палатасындағы көпшілікті басып алып, Солтүстік Дакотаның 1916 жылғы губернаторлық сайлауында дауыстардың 79% -ын жеңіп алған солшыл популистік қозғалыста НПЛ-ды жетекке алды. Интеллектуалдар мен либералды реформаторлар қолдаған демократтарға қарсы республикалықтар ретінде сайлау кампаниясын жүргізген НПЛ ауылдық және аграрлық дауыс берушілердің үлкен бөлігін жеңіп алды. Ол сонымен қатар Джон Миллер Бэрді АҚШ Өкілдер палатасына сайлады. 1918 жылғы сайлауда НПЛ заң шығарушы органның екі палатасын да бақылауға алды, содан кейін популистік платформасының маңызды бөлігін қабылдады. Ол теміржол, Солтүстік Дакота диірмені мен астық қоймасы, Солтүстік Дакота банкі сияқты мемлекеттік кәсіпорындарды құрды. Сонымен қатар, НПЛ үй салу қауымдастығын құрды, ол адамдарға үй салуға және қаржыландыруға көмектесті. Заң шығарушы орган жұмыс істеген және жұмыс істемеген табыстарды ажырата отырып, сатылы мемлекеттік табыс салығын бекітті; мемлекеттік бұрқасын сақтандыру қорын құрды және жұмыс берушілерге салық салған жұмысшылардың өтемақы қорын құрды. Бұған қоса, сайланған лауазымды тұлғаларды халықтың шақыруы арқылы қайтару механизмі енгізілді, нәтижесінде Фрейзер үшінші мерзімінде АҚШ тарихындағы алғашқы губернатор болып қайтарылды. Ол қалыптастырған популистік қозғалыс Канадаға Альбертаның партиялық емес лигасы түрінде тарады. Уильям Лангер (1886–1959) 1916 жылы НПЛ тізімі бойынша штаттың бас прокуроры болып сайланды, ол фермерлік топтағы шаһарлықтардың санаулы бірі болды. Лангер Миноттағы борделдерді жапты, Миннесота сыра зауытына шабуыл жасаған федералды маршал болды және мектепке қатысу туралы заңдарды күшпен орындады. Ол НПЛ-ды саяси машинаға айналдырды. Ұлы депрессияның ең ауыр кезеңінде 1932 жылы губернатор болып сайланған Лангер қарызды тоқтатуды жариялады, ипотекалық несиелерді тоқтатты және мемлекеттік астық лифтісінің мемлекеттік бидай фермерлеріне төлейтін бидай бағасын көтерді. Ол сонымен қатар НПЛ газеті үшін әрбір мемлекеттік қызметкерінің жалақысының 5% -ын сұрады, бұл федералдық сөз байласу айыптарына, алғашқы қылмыстық айыптауға және 1934 жылы қызметтен шеттетілуге әкелді. Кейін ол ақталып, 1936 жылы губернатор болып қайта сайланды. Лангер 1940 жылы АҚШ Сенатына өтті, онда 1959 жылға дейін қызмет етті. Оның ашық саяси мүмкіндіктерін пайдалануына және пара алғаны туралы қауесеттерге қарамастан, Лангердің депрессия кезіндегі араласуы сайлаушылардың санасында сыбайлас жемқорлық туралы кез келген айыптауды басып оздырды.

Оқшауланушылық

1940-1950 жылдары штаттың Конгресс делегациясына сенаторлар Уильям Лангер мен Милтон Р. Янг, ал өкілдер Уильям Лемке мен Ашер Ллойд Бурдик кірді. Сыртқы саясатта олар Американың Суық соғысқа араласуына қарсы оқшауланған топ құрды және Біріккен Ұлттар Ұйымына, Трумэн доктринасына, Маршалл жоспарына, Солтүстік Атлант одағына, Корея соғысына, Оңтүстік-Шығыс Азия одағына, Формоза резолюциясына және 1957 жылғы Эйзенхауэр доктринасына қарсылық танытты. Олар штаттың неміс-американдық халқында басым болған оқшауланушылық рухты бейнеледі, және скандинавиялық американдықтардың арасында да осы рух күшті болды. Бурдиктің оқшауланушылығы коммунизм мен әлемдік үкіметке деген терең қорқынышын, сондай-ақ олардың АҚШ егемендігіне қауіп төндіру мүмкіндігін көрсетті. Оның көптеген сайлаушылары үшін жаһандық байланыстар, әсіресе соғыс, штаттың ауыл шаруашылығы экономикасы мен тұрмыс салтына анық қауіп болып көрінді. Оның ең қатал сын-ескертпелері Кореядағы соғыс басталғаннан кейін айтылды. Бурдик тәуелсіз дауыс беру қағидаларын ұстануымен, әлсіздерді қорғауымен және АҚШ-та БҰҰ-ға қарсы риторика құрудағы жетекшілігімен есте қалады.

NPL Демократиялық партиямен бірікті

1950 жылдары NPL саяси балама болғаннан Солтүстік Дакотаның саяси жүйесінің бір бөлігіне айналды. 1956 жылы жас радикалдар тобы NPL-ді Демократиялық партиямен біріктірді. 1956 жылы Демократиялық NPL партиясы құрылғаннан бері штат губернаторының қызметін екі партия да шамамен бірдей уақытқа иеленсе, штаттық заң шығарушы органы республикашылдардың басымдығында болды.

Ауыл шаруашылығы

Солтүстік Дакота ұзақ жылдар бойы Одақтағы ең ауыл шаруашылығына бағытталған штат болып келді. Фермалардың ауданы артса, саны азайды. Технологиялық прогресс пен тыңайтқыштардың көбірек қолданылуы жалдауды азайтуда, ал ақшалай астықтар жемдік астықтар мен қалың жеммен алмастырылуда. Топырақ қоры мен бидай егістік жерлерінің бөлінуіне байланысты, егістік жердің 30 пайызынан астамы жиналмай қалуда. Фермалардағы тұрмыс деңгейі жоғары, бірақ фермерлердің саны азайып барады. Мектептер мен шіркеулер біріктірілу және қосылу арқылы азаяды.

21 ғасыр

2000 жылдан бері штат қарқынды өсімді бастан өткерді, бұл негізінен Солтүстік Дакотаның батысындағы мұнайға толы Баккен тақталы құймасындағы мұнай өндірісінің артуына байланысты. 2013 жылғы халық санауы бойынша Солтүстік Дакотаның халқы 723 393 адамды құрады, бұл Солтүстік Дакотаны елдегі ең жылдам дамитын штатқа айналдырды. Халық санының өсуі шамамен бір ғасыр бойы тұрақтанған халық санын өзгертіп, кері динамикаға түсірді. Жаңадан келгендердің демографиялық ерекшеліктері, ұзақ жылдардан бері тұратын тұрғындармен салыстырғанда, олардың көбі жас (60% 21 мен 40 жас аралығында) және білімді (45% жоғары білім алған, ал тағы 35% жоғары оқу орнында оқыған немесе орта білімнен кейінгі кәсіптік-техникалық білім алған) екенін көрсетті. Көшіп келудің басты себебі экономикалық жеңілдіктер емес, өмір сүру сапасы болды; көшіп келуге себеп болған факторлардың ішінде қауіпсіз өмір сүру орынына құштарлық (58%), туыстарға жақын болу (54%), төмен тұрмыс құны (48%) және табиғи ортаның сапасы (47%) ең бастылары болды. Бұл тұрғындар 1980-ші жылдардағы эмиграция салдарынан күрт азайған халық тобын толықтыруға қажетті, еңбекке жарамды адамдардың өнімді тобын құрайды.