Амур өзені: Ресей мен Қытай шекарасының табиғи арнасы

Кіріспе

Ресейдің Қиыр Шығысы мен Солтүстік-Шығыс Қытайдағы ірі өзен (деректер кезеңі: 1934–2012)

| максималды су ағыны =

| бастауы = Онон-Шилка
| бастауының орны = Моңғолия, Хэнтий провинциясы, Хан Хентиі қатаң қорғалатын аймағы
| бастауының координаттары =
| бастауының биіктігі =
| екінші бастау = Аргун
| екінші бастаудың орны = Қытай, Хулунбуир, Ұлы Хинган
| екінші бастаудың координаттары =
| екінші бастаудың биіктігі =
| салалардың қосылуы =
| салалардың қосылу орны = Ресей, Покровск қаласының жанында
| салалардың қосылу координаттары =
| салалардың қосылу биіктігі =
| құйып кіретін жері = Татар бұғазы
| құйып кіретін жердің орны = Ресей, Хабаровск өлкесі, Николаевск-на-Амуре қаласының жанында
| құйып кіретін жердің координаттары =
| құйып кіретін жердің биіктігі =
| өзеннің бағыты =
| өзен жүйесі = Татар бұғазы
| бассейнінің ауданы =
| орташа су ағыны =
(деректер кезеңі: 1896–2004)
| ең аз су ағыны = Амур – Солтүстік Азиядағы мәңгі жасыл өзен, Ресейдің Қиыр Шығысы мен Солтүстік-Шығыс Қытайдың арасындағы табиғи шекараны құрайды (тарихи түрде Сыртқы және Ішкі Манчжурия). Амурдың ұзындығы шамамен 2824 километр, ал су жинау алабының ауданы – егер негізгі саласы Аргун өзенін қоса есептесек, Амурдың ұзындығы 4444 километрге жетеді, бұл оны әлемдегі ең ұзын өзендердің оныншысына айналдырады. Амур Солтүстік-Шығыс Азияның су жануарлары үшін маңызды өзен болып табылады. Өзен алабында солтүстік жыланбалық, Амур шыбығы, таймен, Амур мысығы, жыртқыш карп және сары жаңқа, сондай-ақ троту және анадромалық лосостардың бірнеше түрлері мекендейді. Амурдағы ең ірі балық түрі – калуга, әлемдегі ең үлкен тұщы су балықтарының бірі, оның ұзындығы 6 метрге жетеді. Бұл өзен Амурдың ең солтүстік популяцияларына, жұмсақ қабықты тасбақа мен үнді лотосына да мекен етеді.

Атауы

Орысша "Амур" атауы тунгус тіліндегі "өзен" деген сөзден шыққан. Тунгус халықтары – тунгус тілдерін (немесе маньчжур-тунгус тілдерін) сөйлейтін этнолингвистикалық топ. Олар Сібір мен Солтүстік-Шығыс Азияның тумасы. Тарихи тұрғыдан алғанда, өзенді жай ғана "су" деп атау жиі кездесетін. Көптеген азия тілдерінде "су" немесе "өзен" деген сөздерге ұқсас сөздер бар: мысалы, корей тілінде 물 (mul) – "су", монғол тілінде muren немесе mörön – "өзен", ал жапон тілінде 水 (midu) > mizu – "су". "Амур" атауы "үлкен су" деген мағынаны білдіретін сөзбен біріктірілген су сөзінің түбірінен пайда болған болуы мүмкін. Оның ежелгі қытайша атаулары Юшуй, Ваншуй және Хейшуй болған, соңғысы "қара су" дегенді білдіреді және қазіргі қытайша атау Хэйлунцзян, яғни "Қара Аждаһа өзенінің" негізі болып табылады. Ал маньчжурша атауы Сахалиян Ула, монғолша атаулары "Амар мөрөн" (цириллик: Амар мөрөн) – "Амар" атауы "демалыс" мағынасын білдіреді, ал Хар мөрөн (цириллик: Хар мөрөн) – "Қара өзен" дегенді білдіреді. Өзен шығысқа қарай ағып, Қытай мен Ресейдің шекарасын құрайды, содан кейін оңтүстік-шығысқа қарай үлкен доға жасап, көптеген салаларды қабылдап, көптеген шағын қалалардың жанынан өтеді. Хума қаласынан өзенге Хума Хе атты ірі сала құяды. Содан кейін өзен оңтүстікке қарай ағып, Ресейдің Благовещенск және Қытайдың Хэйхэ қалалары арасында Зейя саласымен қосылғанда кеңейеді. Амур шығысқа қарай бұрылып, Буреямен қосылған жерде қайтадан оңтүстік-шығысқа қарай бұрылады, ал Тонгцзян қаласына дейін ірі салаларды қабылдамайды. Сунхуамен қосылған жерде өзен солтүстік-шығысқа қарай бұрылып, Хабаровскке қарай ағады, онда ол Уссуримен қосылып, Ресей-Қытай шекарасын белгілеуін тоқтатады. Бұл жерде өзеннің арнасы күрт кеңейіп, солтүстік-солтүстік-шығысқа қарай ағып, Ресейдің шығысындағы кең аңғар арқылы Амурск және Комсомольск-на-Амуре қалаларының жанынан өтеді. Шамамен кейіннен аңғар тарлып, өзен Амгунмен қосылған жерде қайтадан солтүстікке қарай жазыққа ағады. Одан кейін Амур шығысқа қарай бұрылып, Амурдағы Николаевск қаласының тұсында эстуарияға айналады, ал одан шамамен төменде Татария бұғазына құяды. Жауын-шашын көп болған жылдары Амур өзені жүйесі Херлен өзенімен байланысады. Көлге құятын және әдетте су шығармайтын Хюлун көлі, Керлен өзені арқылы солтүстік жағалауындағы Мутная Протока арнасымен асып, шамамен 30 километрден кейін Аргун (Эргун) өзенімен қосылады. Керлен-Аргун/Эргун-Амур өзендері жүйесінің Амур бассейнінің жалпы ұзындығы Жапон теңізіндегі өзен сағасына дейін 5052 километрді құрайды.

The Russian name Amur comes from the Tungusic term for “river”. Tungusic peoples are an ethno linguistic group formed by the speakers of Tungusic languages (or Manchu–Tungus languages). They are native to Siberia and Northeast Asia. Historically, it was common to refer to a river simply as "water". There are similar words for "water" or "river" in a number of Asiatic languages: e. g. 물 mul ("water") in Korean, muren or mörön ("river") in Mongolian, and 水 midu > mizu ("water") in Japanese. The name "Amur" may have evolved from a root word for water, coupled with a size modifier for "Big Water". Its ancient Chinese names were Yushui, Wanshui and Heishui, with the latter name, meaning "black water", being the basis of the modern Chinese name Heilongjiang or "Black Dragon River", while the Manchurian name Sahaliyan Ula, the Mongolian names "Amar mörön" (Cyrillic: Амар мөрөн) originates from the name "Amar" meaning to rest and Khar mörön (Cyrillic: Хар мөрөн) mean Black River. It flows east forming the border between China and Russia, and slowly makes a great arc to the southeast for about , receiving many tributaries and passing many small towns. At Huma, it is joined by a major tributary, the Huma He. Afterwards it continues to flow south until, between the cities of Blagoveshchensk in Russia and Heihe in China, it widens significantly as it is joined by one of its most important tributaries the Zeya. The Amur arcs to the east and turns southeast again at the confluence with the Bureya, then does not receive another significant tributary for nearly before its confluence with its largest tributary, the Songhua, at Tongjiang. At the confluence with the Songhua the river turns northeast, now flowing towards Khabarovsk, where it joins the Ussuri and ceases to define the Russia–China border. Now the river spreads out dramatically into a braided character, flowing north northeast through a wide valley in eastern Russia, passing Amursk and Komsomolsk on Amur. The valley narrows after about and the river again flows north onto plains at the confluence with the Amgun. Shortly after, the Amur turns sharply east and into an estuary at Nikolayevsk on Amur, about downstream of which it flows into the Strait of Tartary. During years with heavy precipitation, the Amur river system is connected with the Kherlen river. The normally exit−less endorheic lake Hulun Lake, into which Kherlen flows, will overflow at its northern shore through the arroyo of Mutnaya Protoka, and the water will meet the Argun River (Ergune) after about 30 kilometres (19 mi). The Amur Basin of the Kherlen River−Argun/Ergune River−Amur River system has a total length of 5,052 kilometres (3,139 mi) to its river mouth on the Sea of Japan.

Тарих және мәнмәтін

Көптеген тарихи деректер Амур өңірінде екі геосаяси бірліктерді бөліп көрсетеді: Маньчжурия (Солтүстік-Шығыс Қытай) және Сыртқы Маньчжурия. Қытайдың Хэйлунцзян провинциясы өзеннің оңтүстік жағалауында, ал Ресейдің Амур облысы солтүстік жағалауында өзеннен аттарын алған. Бұл өзенді қасиетті санаған маньчжур халқы мен олардың Қытайдағы Цин империясы Сахалиян Ула (Қара өзен) деген атты қолданды. Амур – Қытай-Ресей қарым-қатынасының маңызды символы және геосаяси факторы. Амур 1956–1966 жылдардағы Қытай-Кеңес саяси жарылысы кезінде ерекше көзге түсті. Ғасырлар бойы Амур алқабында тунгустар (Евенки, Солон, Дучер, Джурчен, Нанай, Ульч), моңғолдар (Даур), аз мөлшерде айнулар және аузына жақын нивхтар тұрған. Осы топтардың көпшілігі үшін Амур мен оның салаларында балық аулау – негізгі күнкөріс көзі болды. 17 ғасырға дейін бұл халықтар еуропалықтарға белгісіз болды, ал ханьқытайлар оларды кейде «жабайы юрчендер» деп атады. Қытай тіліндегі Yúpí Dázi 魚皮韃子 ("Балық терісі татарлары") термині, балық терісінен тігілген киімдеріне байланысты, Нанайлар мен оларға жақын топтарға да қатысты. 13-14 ғасырларда Юань әулеті ретінде аймақты билеген моңғолдар төменгі Амурда әлсіз әскери қатысуды орнатты; Тир ауылының жанынан Юань дәуіріне қатысты ғибадатхананың қираған қалдықтары қазылған. Юнле және Сюанде императорларының тұсында (15 ғасырдың басында) Мин әулеті солтүстік-шығыстағы Мин империясына жақын жерлерді бақылауға алу үшін Амурға жетті, бұл аймақ кейін Маньчжурия деп аталды. Евнух Ишиха басқарған экспедициялар 1411 және 1430 жылдардың басында бірнеше рет Тирге жетіп, Йоннинг ғибадатханасын (екі рет) қайта тұрғызып, төменгі Амур тайпаларының Мин үкіметіне номиналдық адалдығын қамтамасыз етті. Кейбір дереккөздер сол кезеңде Амурдың орталық бөлігінде де қытайлықтардың болғанын көрсетеді – Зейя өзенінің сағасынан төменгі Амурдың солтүстік-батыс жағалауында Агунда 20 жылға жуық болған бекініс орналасқан. Бұл Мин әулетінің Айгуны кейінірек Цин әулеті кезінде көшірілген Айгуннан өзгеше болды. Дегенмен, Амурдағы Миннің болуы қысқа және нәзік болды; Юнле дәуірі аяқталғаннан кейін көп ұзамай Мин әулетінің шекаралары оңтүстік Маньчжурияға шегінді. Қытай мәдени және діни ықпалы, мысалы, Қытай жаңа жылы, «қытай құдайы», айдаһар, спиральдар, шиыршықтар сияқты қытай мотивтері, сондай-ақ егіншілік, мал шаруашылығы, жылыту, темір қазан, жібек және мақта сияқты материалдық игіліктер Удегейлер, Ульчтар және Нанайлар сияқты Амурдың жергілікті тұрғындары арасында тарады. 1643–44 және 1649–51 жылдары Василий Поярков пен Ерофей Хабаров басқарған орыс казактары Амурды және оның салаларын зерттеді. Казақтар Солонның бұрынғы астанасы орналасқан жерде Амурдың жоғарғы ағысында Альбазин бекінісін салды. Сол кезде маньчжурлар Қытайды жаулап алумен айналысты; бірақ бірнеше онжылдықтан кейін, 1661–1722 жылдардағы Канси дәуірінде олар назарын солтүстік Маньчжурияға бұрды. Айгун 1683–84 жылдары Миннің болжамды орнының жанында қайта құрылды, ал әскери экспедициялар орыстарды ығыстыру үшін өзеннің жоғары ағысына өрледі, олардың Альбазин бекінісі маньчжур билеушілерін аймақтың Солон және Даурлары қамтамасыз ететін құнды сабылыдан айырды. Альбазин 1685 жылы қысқа мерзімді әскери жорық кезінде құлады. 1689 жылы жасалған Нерчинск шарты жауынгерлік әрекеттердің аяқталуын белгіледі: ол Шилка мен Эргунның қосылған жерінен төменгі ағысындағы Амур алқабының барлығын қытайлардың қолында қалдырды. Федор Соймонов 1757 жылы сол кезде жақсы зерттелмеген Амур өңірін картаға түсіруге жіберілді. Ол Шильканың картасын жасады, ол ішінара қытай аумағында болды, бірақ Аргунға жеткенде кері қайтарылды. Цин патшалығы Амур бойындағы жергілікті халыққа православие христиан дінін таратуды қауіп ретінде қарастырды. Амур аймағы келесі бір жарым ғасыр бойы Цин империясының салыстырмалы түрде артта қалған аймағы болып қала берді, Айгун өзендегі жалғыз ірі қала болды. Ресейліктер 19 ғасырдың ортасында өзенге қайта оралды, бұл Маньчжурларды 1858 жылғы Айгун шарты бойынша өзеннің солтүстігіндегі барлық жерді Ресей империясына беруге мәжбүр етті. Уссуридің шығысындағы және төменгі Амурдың жерлері де 1860 жылғы Пекин конвенциясы бойынша Ресейге қосылды.

Many historical references distinguish two geopolitical entities in the area of the Amur: Manchuria (Northeast China) and Outer Manchuria. The Chinese province of Heilongjiang on the south bank of the river takes its name from the river, as does the Russian Amur Oblast on the north bank. The native Manchu people and their Qing Empire of China, who regarded this river as sacred, use the name Sahaliyan Ula (Black River). The Amur is an important symbol of, and geopolitical factor in, Chinese–Russian relations. The Amur became especially prominent in the period of the Sino–Soviet political split of 1956–1966. For many centuries, inhabitants of the Amur Valley comprised the Tungusic (Evenki, Solon, Ducher, Jurchen, Nanai, Ulch), Mongol (Daur) people, some Ainu and, near its mouth, the Nivkhs. For many of these groups, fishing in the Amur and its tributaries was the main source of their livelihood. Until the 17th century these peoples were not known to Europeans, and little known to the Han Chinese, who sometimes collectively described them as the Wild Jurchens. The Chinese language term Yúpí Dázi 魚皮韃子 ("Fish skin Tatars") came to apply to the Nanais and related groups as well, owing to their traditional clothes made of fish skins. The Mongols, ruling the region as the Yuan dynasty, established a tenuous military presence on the lower Amur in the 13th and 14th centuries; ruins of a Yuan era temple have been excavated near the village of Tyr. During the reigns of the Yongle and Xuande Emperors (early 15th century), the Ming dynasty reached the Amur in their drive to establish control over the lands adjacent to the Ming Empire to the northeast, which would later become known as Manchuria. Expeditions headed by the eunuch Yishiha reached Tyr several times between 1411 and the early 1430s, re building (twice) the Yongning Temple and obtaining at least the nominal allegiance of the lower Amur's tribes to the Ming government. Some sources report also a Chinese presence during the same period on the middle Amur – a fort existed at Aigun for about 20 years during the Yongle era on the left (northwestern) shore of the Amur downstream from the mouth of the Zeya River. This Ming Dynasty Aigun was located on the opposite bank to the later Aigun that was later relocated during the Qing Dynasty. In any event, the Ming presence on the Amur was as short lived as it was tenuous; soon after the end of the Yongle era, the Ming dynasty's frontiers retreated to southern Manchuria. Chinese cultural and religious influence such as Chinese New Year, the "Chinese god", Chinese motifs like the dragon, spirals, scrolls, and material goods like agriculture, husbandry, heating, iron cooking pots, silk, and cotton spread among Amur natives such as the Udeghes, Ulchis, and Nanais. Russian Cossack expeditions led by Vassili Poyarkov and Yerofey Khabarov explored the Amur and its tributaries in 1643–44 and 1649–51, respectively. The Cossacks established the fort of Albazin on the upper Amur, at the site of the former capital of the Solons. At the time, the Manchus were busy with conquering China; but a few decades later, during the Kangxi era of 1661–1722, they turned their attention to their north Manchurian backyard. Aigun was re established near the supposed Ming site in about 1683–84, and a military expeditions went upstream to dislodge the Russians, whose Albazin establishment deprived the Manchu rulers of the tribute of sable pelts that the Solons and Daurs of the area would supply otherwise. Albazin fell during a short military campaign in 1685. The Treaty of Nerchinsk, concluded in 1689, marked the end of the hostilities: it left the entire Amur valley, from the convergence of the Shilka and the Ergune downstream, in Chinese hands. Fedor Soimonov was sent to map the then little explored area of the Amur in 1757. He mapped the Shilka, which was partly in Chinese territory, but was turned back when he reached its confluence with the Argun. The Russian proselytization of Orthodox Christianity to the indigenous peoples along the Amur was viewed as a threat by the Qing. The Amur region remained a relative backwater of the Qing Empire for the next century and a half, with Aigun being practically the only major town on the river. Russians re appeared on the river in the mid 19th century, forcing the Manchus to yield all lands north of the river to the Russian Empire by the Treaty of Aigun (1858). Lands east of the Ussuri and the lower Amur were acquired by Russia as well, by the Convention of Peking (1860).

Көпірлер мен туннельдер

Амурдағы алғашқы тұрақты көпір – жалпы ұзындығы 1,5 км болатын Хабаровск көпірі 1916 жылы аяқталды. Бұл Транссибір темір жолының пойыздарына жыл бойы өзен үстіндегі мұздың үстіне салынған темір жолдар мен паромдарды пайдаланбастан өзенді кесіп өтуге мүмкіндік берді. 1941 жылы теміржол туннелі де салынды. Кейіннен Амур өзенінде Комсомольск-на-Амурда (1975; 1400 м) және Хабаровскте (1999; 3890 м) аралас автомобиль және теміржол көпірлері салынды. Тунцзян-Нижнеленское теміржол көпірін 2007 жылы Ресейдің еврей автономиялық облысының төрағасының орынбасары Валерий Соломонович Гуревич ұсынды. Амур өзеніндегі теміржол көпірі Тунцзян қаласын Еврей автономиялық облысындағы Нижнеленское ауылымен байланыстырады. Көпірдің қытай бөлігі 2016 жылдың шілдесінде аяқталды. 2016 жылдың желтоқсан айында көпірдің ресейлік бөлігінде жұмыс басталды. Көпірдің екі жағы арасындағы құрылымдық бөліктің аяқталуы 2019 жылдың наурызында болды. Теміржол қозғалысына ашу бірнеше рет кейінге жылдырылды, 2019 жылғы желтоқсанда "2020 жылдың соңы", ал кейін 2021 жылдың үшінші тоқсаны деп күтілді.

Жабайы табиғат

Амурда 23 отбасыдан кем дегенде 123 түр балық мекендейді деп саналады. Көпшілігі – Cypriniformes отрядының Gobioninae қосымша тұқымдасына жатады, одан кейін Salmonidae тұқымдасы келеді. Бірнеше түрі эндемик болып табылады. Pseudaspius және Mesocottus – Амур және оған жақын жағалау өзендерінде ғана кездесетін монотиптік туыстар. Acipenseridae тұқымдасының төрт түрі табылады: калуга, Амур бекіресі, Сахалин бекіресі және шербет. Калуга мен Амур бекіресі эндемиктер. Шербет 1950 жылдары Об өзенінен әкелінді. Бұл аймақ калуга балығының (Acipenseriformes) мекені.

Бағыт

Солтүстік-шығыс Азияны (оның ішінде екі саласы) солтүстік-шығыс Қытай тауларынан Охотск теңізіне дейін (Николаевск-на-Амуреге жақын) ағып өтеді, шөл, дала, тундра және тайга сияқты әртүрлі ландшафттарды қамтитын керемет суаймақтарды кесіп өтеді, соңында Татарь бұғазы арқылы Тынық мұхитына құяды, мұнда өзеннің сағасы Сахалин аралының солтүстік жағына қарап тұрады. Амур өзенінің сағасы Сахалин аралымен тарихи түрде тығыз байланысты, тіпті аймақтың жергілікті халықтарының тілдеріндегі аралдың көптеген атаулары да өзеннің атынан шыққан: "Сахалин" атауы тунгус тілінің бір диалектісінен алынған, ол маньчжур тіліндегі "сахалиян" ("қара", мысалы, "сахалиян ула" – "Қара өзен") сөзімен байланысты, ал айн және жапон тілдеріндегі "Карапуто" немесе "Карафуто" Амур өзенінің немесе оның сағасының айн тіліндегі атауынан туындаған. Антон Чехов 1890 жылы Сахалин аралына жасаған сапары туралы жазған шығармаларында Амурды көрнекті түрде суреттеген. Жылдық орташа су ағыны 1980 жылдан 1957 жылға дейін өзгереді, орташасы немесе жыл сайын. Ең жоғары су ағыны 1951 жылдың қазан айында тіркелді, ал ең төменгі су ағыны 1946 жылдың наурыз айында байқалды, ол тек құрады.