Кіріспе
Қайғылық тәртібі
Белгілері мен симптомдары
Агорафобия – адамдардың бейтаныс ортада немесе өзінің бақылауында емес деп санайтын жағдайларда үрейленуі. Бұл үрейленудің себебі кең ашық кеңістіктер, көпшілік орын (әлеуметтік үрейлену) немесе саяхат (тіпті қысқа қашықтықтарда да) болуы мүмкін. Агорафобия көбінесе, бірақ әрқашан емес, қоғамда ұялу қорқынышымен бірге жүреді, себебі агорафобиядан зардап шегетін адам паникалық шабуылды бастан өткеріп, жұрт алдында шаршаңқы көрінуден қорқады. Көбінесе олар осы орындардан аулақ болып, таныс, бақыланатын кеңістікте, әдетте өз үйлерінде қалады. Мұндай жағдайларда пациент бұрын сол жерде паникалық шабуылға ұшырағандықтан, нақты бір орыннан қорқады. Пациент тағы да паникалық шабуыл басталады деп қорқып, сол орыннан қашып, немесе оған барудан тартынады. Кейбіреулері медициналық жағдайларда да үйден шығуға батыл болмайды, өйткені өздеріне жайлы аймақтан тыс жерде болу қорқынышты. Бұл жағдайға ұшыраған адам паникалық шабуыл басталған жерлерден қашу үшін көп күш жұмсауы мүмкін. Осылай сипатталған агорафобия – паникалық бұзылысты диагностикалау кезінде мамандар тексеріп отыратын симптом. Агорафобияны басқа синдромдар, мысалы, обсессивтік-компульсивтік бұзылыс немесе посттравматикалық стресс бұзылысы да тудыруы мүмкін. Адамды сыртқа шығудан тоқтатып, шектеуге мәжбүр ететін кез келген иррационалдық қорқыныш осы синдромды тудыруы мүмкін. Агорафобиясы бар адамдар отбасы мүшелерінің, мысалы, ата-анасының немесе жұбайының уақытша үйден кетуі немесе үйде жалғыз қалуы кезінде уақытша айырылу алаңдаушылығын сезінуі мүмкін. Бұл жағдайларда олар үрейленуге ұшырап, туыстары мен достарынан оқшалану сезіміне ие болуы мүмкін. Агорафобиясы бар адамдар кейде ұзақ уақыт сыртта күтуден қорқады; бұл симптомды "макрофобия" деп атайды.
Қауіптену шабуылдары
Агорафобиямен ауыратын науқастар өздерін бақылаудан тыс сезінетін, көмек алу қиын немесе ұялуы мүмкін деп қорқатын жерлерге саяхаттағанда кенеттен паникалық шабуылға ұшырауы мүмкін. Паникалық шабуыл кезінде көп мөлшерде адреналин бөлінеді, бұл организмнің табиғи күресу немесе қашу реакциясын қозғауға себеп болады. Паникалық шабуыл әдетте күрт басталады, 10-15 минут ішінде ең жоғары деңгейге жетеді және көбінесе 30 минуттан аспайды. Паникалық шабуылдың белгілеріне жүрек соғысының тездетілуі, жүрек қағуы, тершеңдеу, дікілдеу, құлайғанырақ, лоқсып құсу, бас айналу, тамақтағы қысылыс және тыныс алудың қиындауы жатады. Көптеген науқастар өлімнен қорқу, эмоцияларын жоғалту қорқынышы немесе мінез-құлқына бақылауды жоғалту қорқынышы туралы айтады. Агорафобиясы жоқ адамдар вестибулярлық жүйе, көру қабілеті және денелік сезімдерінен келетін ақпаратты үйлестіре отырып, тепе-теңдігін сақтай алады. Агорафобиямен ауыратын көптеген адамдардың вестибулярлық функциясы нашарлаған, сондықтан олар көбінесе көру немесе сезіну арқылы алынатын сигналдарға тәуелді болады. Көрнекі сигналдар жеткіліксіз болғанда (мысалы, кең ашық кеңістіктерде) немесе шамадан тыс көп болғанда (мысалы, көп адам жиналған жерлерде) олар бағдарынан шығуы мүмкін. Сонымен қатар, олар еңіс немесе тегіс емес беттерге байланысты шатасуы мүмкін.
Затпен әсер етілген
Транквилизаторлар мен ұйықтатушы таблеткаларды, мысалы бензодиазепиндерді созымал қолдану агорафобияның пайда болуымен байланысты. Бензодиазепинге тәуелділік дамыған 10 науқастың ішінде, көмекпен қанағаттандырылған тоқтатудың алғашқы жылында симптомдар басылды. Алкогольге тәуелділік бұзылыстары да агорафобиямен немесе оның жоқ болмауымен паникамен байланысты; бұл байланыстың себебі алкогольдің ұзақ мерзімді әсерінен ми химиясының өзгеруі болуы мүмкін. Темекі шегу де агорафобияның дамуымен және пайда болуымен байланысты, көбінесе паникалық бұзылыспен бірге; темекі шегудің агорафобия белгілерімен немесе оларсыз қалай үрейге әкелетіні белгісіз, бірақ никотинге тәуелділіктің тікелей әсері немесе темекі түтінінің тыныс алуға тигізетін әсері мүмкін себептер ретінде қарастырылады. Темекі шегу мен агорафобия және паника арасындағы байланысты өзін-өзі емдеу немесе бірнеше факторлардың жиынтығы да түсіндіруі мүмкін.
Тіркелу теориясы
Кейбір ғалымдар агорафобияны байланыс тапшылығы ретінде түсіндірді, яғни қауіпті мекеннен кеңістіктік алшақтылықты көтере алмау қабілетінің уақытша жоғалуы. Жақындағы эмпирикалық зерттеулер агорафобияның байланыс және кеңістіктік теорияларын да байланыстырды.
Ғарыштық теория
Әлеуметтік ғылымдарда агорафобия зерттеулерінде клиникалық көзқарасқа бейімділік байқалады. Әлеуметтік ғылымдардың, әсіресе географияның салалары кеңістіктік құбылыс ретінде қарастырылатын мәселелерге үдеретін қызығушылық танытуда. Осы бағыттардың бірі агорафобияның дамуын қазіргі заманмен байланыстырады. Қазіргі заманда агорафобияға әсер ететін факторлар – автомобильдердің кең таралғандығы және қалалану. Бұл факторлар қоғамдық кеңістіктің кеңеюіне және жеке кеңістіктің тарылуына ықпал етіп, агорафобиямен күресетін адамдардың санасында қайшылық тудырады.
Эволюциялық психология
Эволюциялық психология тұрғысынан қарағанда, паникалық шабуылдарсыз бастапқы агорафобия, паникалық шабуылдармен агорафобиядан өзгеше механизмге байланысты болуы мүмкін. Паникалық шабуылдарсыз бастапқы агорафобия – бұл, бір кезде ашық, кең, қоршалмаған кеңістіктерден қашықталу эволюциялық тұрғыдан тиімді болғандықтан туындаған нақты фобия болуы мүмкін. Паникалық шабуылдармен агорафобия, паникалық шабуылдардың болған орындарынан қорқуға байланысты, паникалық шабуылдарға екінші реттік болдырмау реакциясы болуы мүмкін.
Диагностика
Психикалық денсаулық мамандарына жүгінетін көптеген адамдар паникалық бұзылыс пайда болғаннан кейін агорафобия дамытады. Агорафобияны қайталап болатын паникалық шабуылдардың және одан кейін туындайтын алакөздік пен осы шабуылдар туралы үнемі ойланудың нәтижесінде туындайтын теріс мінез-құлық ретінде қарастыру дұрыс, бұл паникалық шабуыл болуы мүмкін жағдайларды қашуға алып келеді. Паникалық бұзылысты ерте емдеу көбінесе агорафобияның алдын алуға мүмкіндік береді. Агорафобия көбінесе симптомдары паникалық бұзылыстан нашар болғанда анықталады, бірақ депрессия сияқты басқа да ұайымдаушылық бұзылыстарының критерийлеріне сай келмейді.
Агорафобия, бұрыннан паникалы бұзылулар болмаған жағдайда
Агорафобия бұрын паникалық бұзылысы болмаған жағдайда (оны бастапқы агорафобия деп те атайды) – бұл диагнозы бар адамның DSM 5 паникалық бұзылысының критерийлеріне сәйкес келмейтін үлкен қорқыныш сезімі. Агорафобия көбінесе паникалық бұзылыстың салдарынан дамиды. Дегенмен, сирек жағдайларда агорафобия паникалық шабуылдардың басталуына байланысты болмай, өздігінен де пайда болуы мүмкін. Агорафобияға травматикалық оқиғалар, мысалы, зорлық-зомбылық немесе қорқыту себеп болуы мүмкін. Тарихи тұрғыдан алғанда, паникалық шабуылдарсыз агорафобияның шынымен бар екендігі, әлде оның басқа бұзылыстардың – паникалық бұзылыс, жалпы алаңдаушылық, қашқындық тұлғалық бұзылысы және әлеуметтік фобия сияқты – көрінісі ме деген пікір талас тудырды. Бір зерттеуші былай деді: «Бір жыл ішінде (клиникада) қараған 41 агорафобиядан тек біреуі ғана паникалық шабуылдарсыз агорафобия диагнозына сәйкес келді, тіпті осы ерекше жіктеу де күмәнді болды. Паникасыз агорафобияны көп көруге болмайды». Бұл бұрынғы күмәнділікке қарамастан, қазіргі талқылаулар паникалық бұзылысы жоқ агорафобияның шын мәнінде дұрыс, ерекше ауру екенін көрсетеді, себебі осы жағдаймен ауыратындар клиникалық ем іздеуге бейім емес. Психикалық бұзылыстарды диагностикалау үшін кеңінен қолданылатын нұсқаулық DSM IV TR бойынша, бұл жағдай агорафобия паникалық бұзылыссыз кезде, симптомдар негізгі медициналық проблемаға немесе фармакологиялық әсерге байланысты болмағанда немесе олармен үйлесімсіз болғанда диагноз қойылады. DSM 5 агорафобия мен паникалық бұзылысты бөліп, оларды бірге диагностикалауға болатын жеке бұзылыстар етіп қарастырды.
Емдеу
Жүйелі десенсибилизация паникалық бұзылу және агорафобиямен ауыратын көптеген науқастарға ұзаққа соққан жеңілдік беруге мүмкіндік береді. Экспозициялық терапияның мақсаты – паникалық шабуылдарды ғана емес, қалдық және субклиникалық агорафобиялық қашқындықтың жойылуын қамтамасыз ету болуы керек. Көптеген науқастарға сенімді досының қасында болғанда экспозицияны көтеру оңайырақ болады. Бұл емнің тиімділігі d = 0.78-ден d = 1.34-ке дейін болды, және бұл әсерлер уақыт өте келе артып, емнің ұзақ мерзімді тиімділігін көрсетті (емнен кейін 12 айға дейін). Видеоконференциялық психотерапия (ВКП) – қашықтықтан түрлі бұзылыстарды емдеуге қолданылатын жаңа тәсіл. Традициялық бетпе-бет әрекеттесулерге ұқсас, ВКП-ны когнитивтік-мінездік терапияны (КМТ) жүргізу үшін пайдалануға болады. Виртуалды шындық компьютерлік стимуляцияланған терапия психоз және агорафобиясы бар адамдарға сыртқы ортадан қашқындықты басқаруға көмектесу үшін ұсынылған. Терапия барысында пайдаланушы гарнитура киеді, ал виртуалды кейіпкер психологиялық кеңес береді және оларды симуляцияланған ортаны (мысалы, кафе немесе көшелі орынды) зерттеуде жетекшілік етеді.
Дәрі-дәрмектер
Қауіпсіздік бұзылыстарын емдеуде ең көп қолданылатын антидепрессанттар негізінен серотонинді селективті қайта сіңірудің ингибиторлары болып табылады. Агорафобияны емдеу үшін бензодиазепиндер, моноамин оксидаза ингибиторлары және трициклді антидепрессанттар да кейде тағайындалады. Антидепрессанттардың маңыздылығы олардың кейбіреулерінің қауіпсіздікке қарсы әсерлері бар болуында. Бензодиазепиндер және альпразолам мен клоназепам сияқты басқа да қауіпсіздікке қарсы препараттар қауіпсіздікті емдеу үшін қолданылады және паникалық шабуылдың белгілерін бақылауға көмектеседі.
Альтернативтік медицина
Көз қозғалысын сезгізу және қайта өңдеу (EMDR) агорафобияны емдеудің мүмкін әдісі ретінде зерттелді, бірақ нәтижелері қанағаттандырмас болды. Сондықтан, EMDR тек когнитивті-мінездік тәсілдер тиімсіз деп танылған жағдайларда немесе агорафобия травмадан кейін пайда болған кезде ғана ұсынылады. Көптеген адамдарна уайымдық бұзылыстары барлар өзін-өзі көмектесу немесе қолдау тобына қосылудан пайда көреді (телефон арқылы конференциялық қоңыраулар немесе онлайн қолдау топтары, әсіресе үйде отыруға мәжбүр болған адамдарға ерекше көмектеседі). Бұл топтарда адамдар өзара проблемаларымен және жетістіктерімен бөліседі, сондай-ақ түрлі өзін-өзі көмектесу құралдарын қолданады. Атап айтқанда, стрессті басқару техникалары, медитацияның түрлі тәсілдері және бейнелеу (визуализация) техникалары уайымдық бұзылыстары бар адамдарға тынығуға көмектеседі және терапияның тиімділігін арттыра алады. Сонымен қатар, басқаларға көмектесу өзін-өзіне шолудан (көңіл шоғырландырудан) аударып, уайымдық мәселелерге байланысты алаңдауды азайтуы мүмкін. Алдын ала алынған мәліметтерге сәйкес, аэробтық жаттығулар да тыныштандыратын әсерге ие. Кофеин, кейбір есірткі заттар және тіпті рецептсіз сатылатын суық тию дәрілері уайымдық бұзылыстардың белгілерін күшейте алады, сондықтан олардан сақтану керек.