Қорқынышты түс – ұйқыдағы жағымсыз оқиға, қорқыныш, үлкен стресс тудырады. Себептері: физикалық жағдай, психологиялық күйзеліс. Қайталанатын түстерге көмек керек!
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жаман түс
Unpleasant dream
Қасірет, сондай-ақ жаман түс деп те аталады, – бұл жағымсыз түс, ол санадан күшті эмоционалдық реакция тудыруы мүмкін, әдетте қорқыныш, бірақ сондай-ақ үмітсіздік, алаңдаушылық, жирену немесе қайғы да болуы мүмкін. Түс ыңғайсыз жағдайларды, психологиялық немесе физикалық қорқынышты немесе үрейді қамтуы мүмкін. Қасіреттен кейін адам көбінесе мазасыздықпен оянады және қысқа мерзімге ұйықтауға тырысса да ұйықтай алмайды. Қайталап келетін қасіреттерге ұшыраған адам медициналық көмекке мұқтаж болуы мүмкін, себебі олар ұйқы режимін бұзып, ұйқысыздыққа әкелуі мүмкін. Қасіреттердің физикалық себептері болуы мүмкін, мысалы, ыңғайсыз күйде ұйықтау немесе дене температурасының жоғарылауы, сондай-ақ стресс немесе алаңдаушылық сияқты психологиялық себептері де болуы мүмкін. Ұйықтау алдында тамақтану денедегі метаболизмді және мидың белсенділігін арттырады, бұл қасіреттерге себеп болуы мүмкін. Балаларда (5–12 жас) қасіреттердің кездесу жиілігі 20–30% аралығында, ал ересектерде 8–30% аралығында болады. Күнделікті тілде қасірет мағынасы көптеген жаман нәрселерге метафора ретінде қолданылады, мысалы, жаман жағдай немесе қорқынышты жануар немесе адам.
A nightmare, also known as a bad dream, is an unpleasant dream that can cause a strong emotional response from the mind, typically fear but also despair, anxiety, disgust or sadness. The dream may contain situations of discomfort, psychological or physical terror, or panic. After a nightmare, a person will often awaken in a state of distress and may be unable to return to sleep for a short period of time. Recurrent nightmares may require medical help, as they can interfere with sleeping patterns and cause insomnia. Nightmares can have physical causes such as sleeping in an uncomfortable position or having a fever, or psychological causes such as stress or anxiety. Eating before going to sleep, which triggers an increase in the body's metabolism and brain activity, can be a potential stimulus for nightmares. The prevalence of nightmares in children (5–12 years old) is between 20 and 30%, and for adults between 8 and 30%. In common language, the meaning of nightmare has extended as a metaphor to many bad things, such as a bad situation or a scary monster or person.
Этимология
"Кошмар" сөзі көне ағылшын тіліндегі "mare" (фольклор) – адамдарды қорқынышты түстермен мазалайтын мифологиялық демон немесе гоблин сөзінен шыққан. Бұл термин қазіргі ағылшын тіліндегі бие деген мағынаны білдіретін сөзбен байланысты емес. "Кошмар" сөзі голланд тіліндегі "nachtmerrie" және неміс тіліндегі "Albtraum" сөздерімен туыс.
The word nightmare is derived from the Old English [[mare (folklore), a mythological demon or goblin who torments others with frightening dreams. The term has no connection with the Modern English word for a female horse. The word nightmare is cognate with the Dutch term [[:nl:nachtmerrie and German [[:de:Albtraum (dated).
Тарих және фольклор
Иран мифологиясындағы Дивс аталған сиқырлы демон-жындар да өздерінің құрбандарын қорқынышты түстермен жаза алатын қабілеттерімен байланысты. Герман және славян халықтарының фольклорындағы найзағай рухы (mare) адамдар ұйықтағанда олардың кеуделеріне мініп, жаман түс көруге себеп болады деп саналған.
The sorcerous demons of Iranian mythology known as Divs are likewise associated with the ability to afflict their victims with nightmares. The mare of Germanic and Slavic folklore were thought to ride on people's chests while they sleep, causing nightmares.
Белгілері мен симптомдары
Жаман түс көретіндерде ұйқы архитектурасының бұзылуы байқалады. Түнде жаман түс көрудің әсері ұйқысыздықтан айтарлықтай ерекшеленбейді. Мұның себебі жиі түнгі оянулар мен ұйықтап кетуден қорқу болуы мүмкін. Жаман түстен REM ұйқысынан оянған адам әдетте сол түсті толыққанды еске түсіре алады. Олар сондай-ақ, жүрек соғысының жеделдеуі немесе тершеңдік сияқты күйзеліс күйінде оянуы мүмкін. Жаман түс синдромының белгілеріне ұйқының негізгі кезеңінен немесе ұйқыдан қайта-қайта ояну, сондай-ақ ұзақ және қатты қорқыныш тудыратын түстерді егжей-тегжейлі еске алу кіреді, көбінесе бұл түстер тіршілікке, қауіпсіздікке немесе өзіне сенімге қауіп төндіреді. Ояну әдетте ұйқы кезеңінің екінші жартысында болады.
Those with nightmares experience abnormal sleep architecture. The impact of having a nightmare during the night has been found to be very similar to that of insomnia. This is thought to be caused by frequent nocturnal awakenings and fear of falling asleep. When awoken from REM sleep by a nightmare, the dreamer can usually recall the nightmare in detail. They may also awaken in a heightened state of distress, with an elevated heart rate or increased perspiration. Nightmare disorder symptoms include repeated awakenings from the major sleep period or naps with detailed recall of extended and extremely frightening dreams, usually involving threats to survival, security, or self esteem. The awakenings generally occur during the second half of the sleep period.
Жіктеу
Халықаралық ұйқы бұзылыстары жіктемесінің үшінші басылымы (ICSD 3) бойынша, қорқынышты түс бұзылысы, REM ұйқы мінез-құлқының бұзылуы (RBD) және қайталама оқшауланған ұйқы парализі Парасомниялар тобының REM-ге байланысты парасомниялар кіші тобын құрайды. Қорқынышты түстер кез келген психопатологиялық белгілерсіз немесе стресс, алаңдаушылық, заттарды қолдану, психикалық аурулар немесе ПТСР сияқты аурулармен байланысты болуы мүмкін (> ПТСР-мен ауыратын пациенттердің 80% қорқынышты түстер көреді). Түстердің мазмұны көбінесе қасірет, қорқыныш немесе ашу сияқты жағымсыз сезімдерді қамтиды.
According to the International Classification of Sleep Disorders Third Edition (ICSD 3), the nightmare disorder, together with REM sleep behaviour disorder (RBD) and recurrent isolated sleep paralysis, form the REM related parasomnias subcategory of the Parasomnias cluster. Nightmares may be idiopathic without any signs of psychopathology or associated with disorders like stress, anxiety, substance abuse, psychiatric illness or PTSD (>80% of PTSD patients report nightmares). As regarding the dream content of the dreams they are usually imprinting negative emotions like sadness, fear or rage.
Себеп
Ғылыми зерттеулер арманның көптеген себептері болуы мүмкін екенін көрсетеді. Балаларға қатысты зерттеуде зерттеушілер балалардың өміріндегі стресс арманның қорқынышты болуымен тікелей байланысты екенін анықтады. Отбасы мүшесін немесе жақын досын жоққа шығарған, немесе созылмалы аурумен ауыратын адамды білетін балалар, мектептен немесе күнделікті өмірдің әлеуметтік жағдайларынан туындаған стреске ұшыраған балаларға қарағанда жиірек қорқынышты арман көреді. Ұйқыда дем алу тоқтауы (апноэ) бар науқастардың арман көру себептерін зерттеуге қатысты зерттеу жүргізілді. Зерттеудің мақсаты – ұйқыда дем алу тоқтауының немесе тыныс алудың қиындығының арманға себеп болатынын анылау болды. XIX ғасырда авторлар арманның себебі – оттегінің жетіспеушілігі деп есептеген, сондықтан ұйқыда дем алу тоқтауы бар адамдардың арман көру жиілігі жоғары деп саналған. Бірақ нәтижелер көрсеткендей, сау адамдар ұйқыда дем алу тоқтауы бар науқастарға қарағанда көбірек қорқынышты арман көреді. Тағы бір зерттеу бұл тұжырымды растайды. Бұл зерттеуде 48 пациент (20-85 жас аралығында), оның ішінде 21-і астмамен және 27-сі астмасыз дем жолдарының обструктивті ауруы (ДЖОА) бар, жас және жыныс жағынан сәйкес келетін 149 адаммен салыстырылды. Астмасы бар ДЖОА пациенттері бақылау тобындағы немесе астмасы жоқ ДЖОА пациенттерінен шамамен 3 есе көп қорқынышты арман көретінін хабарлады. Осылайша, қорқынышты арманның эволюциялық мақсаты – қауіпті жағдайда адамды ояту механизмі болуы мүмкін. Арманды зерттеуші Стивен ЛаБердж арманның қалай қалыптасатыны және неге қорқынышты арман пайда болатыны туралы болжам жасады. ЛаБердж пікірінше, арман жеке ойдан немесе көріністен басталады, мысалы, жартылай қараңғы көшеде жүру. Арман алдын ала белгіленбегендіктен, ми жағдайға оң немесе теріс оймен жауап береді, ал арманның құрылымы осыған байланысты қалыптасады. Егер армандағы теріс ойлар оң ойлардан басым болса, арман қорқынышты арманға айналуы мүмкін. "Рождестволық ән" әңгімесінде айтылғандай, ұйықтар алдында ірімшік жеу қорқынышты арманға себеп болуы мүмкін, бірақ бұған ғылыми дәлелдер жеткіліксіз. 2005 жылы Британдық ірімшік кеңесі жүргізген бір ғана, әсерлі емес зерттеу ірімшік тұтыну арманның айқындығын арттыруы мүмкін екенін көрсетті, бірақ бұл зерттеу жеткілікті зерттеулермен расталмады және сүт өнімдерін тұтыну ұйқы сапасын жақсартады деген бұрынғы зерттеулерге қайшы келді. Адамның дене температурасы жоғары болғанда да қатты арман көрілуі мүмкін; мұндай арман көріністері көбінесе қызба арман деп аталады. Соңғы зерттеулер көрсеткендей, жиі қорқынышты арман көру Паркинсон ауруы және деменция сияқты нейродегенеративті аурулардың дамуына әкелуі мүмкін.
Scientific research shows that nightmares may have many causes. In a study focusing on children, researchers were able to conclude that nightmares directly correlate with the stress in children's lives. Children who experienced the death of a family member or a close friend or know someone with a chronic illness have more frequent nightmares than those who are only faced with stress from school or stress from social aspects of daily life. A study researching the causes of nightmares focuses on patients who have sleep apnea. The study was conducted to determine whether or not nightmares may be caused by sleep apnea, or being unable to breathe. In the nineteenth century, authors believed that nightmares were caused by not having enough oxygen, therefore it was believed that those with sleep apnea had more frequent nightmares than those without it. The results actually showed that healthy people have more nightmares than sleep apnea patients. Another study supports the hypothesis. In this study, 48 patients (aged 20–85 yrs) with obstructive airways disease (OAD), including 21 with and 27 without asthma, were compared with 149 sex and age matched controls without respiratory disease. OAD subjects with asthma reported approximately 3 times as many nightmares as controls or OAD subjects without asthma. The evolutionary purpose of nightmares then could be a mechanism to awaken a person who is in danger. Lucid dreaming advocate Stephen LaBerge has outlined a possible reason for how dreams are formulated and why nightmares occur. To LaBerge, a dream starts with an individual thought or scene, such as walking down a dimly lit street. Since dreams are not predetermined, the brain responds to the situation by either thinking a good thought or a bad thought, and the dream framework follows from there. If bad thoughts in a dream are more prominent than good thoughts, the dream may proceed to be a nightmare. There is a view, possibly featured in the story A Christmas Carol, that eating cheese before sleep can cause nightmares, but there is little scientific evidence for this. A single, biased study conducted by the British Cheese Board in 2005 argued that consuming cheese could trigger more vivid dreams, but this study was not backed up with sufficient research, and contradicts existing studies which found that consuming dairy products is associated with better overall sleep quality. Severe nightmares are also likely to occur when a person has a fever; these nightmares are often referred to as fever dreams. Recent research has shown that frequent nightmares may precede the development of neurodegenerative diseases, such as Parkinson's disease and dementia.
Травмадан кейінгі стресс бұзылуы
Қайталанатын посттравматикалық стресс синдромынан (ПТСР) туындаған, травмалық оқиғаларды қайта басынан өткеруге себеп болатын түс көрулер, бейнелік репетиция деп аталатын әдіске жақсы жауап береді. Бұл әдіс түс көрушілердің түс көрудің балама, жеңіске жететін нәтижелерін ойлап табуын, осы нәтижелерді ояу күйде санада қайталап, содан кейін ұйықтар алдында егер түс қайталанса, осы балама нәтижелерді тілеу керектігін еске түсіруін қамтиды. Зерттеулер көрсеткендей, бұл әдіс түс көру мен ұйқысыздықты ғана емес, күндізгі ПТСР симптомдарын да жақсартады. Бейнелік репетиция терапиясының (БРТ) ең көп кездесетін түрлері "сеанстар санына, емдеу ұзақтығына және протоколға экспозициялық терапияның қаншалықты енгізілгеніне байланысты".
Recurring post traumatic stress disorder (PTSD) nightmares in which traumas are re experienced respond well to a technique called imagery rehearsal. This involves dreamers coming up with alternative, mastery outcomes to the nightmares, mentally rehearsing those outcomes while awake and then reminding themselves at bedtime that they wish these alternative outcomes should the nightmares recur. Research has found that this technique not only reduces the occurrence of nightmares and insomnia but also improves other daytime PTSD symptoms. The most common variations of imagery rehearsal therapy (IRT) "relate to the number of sessions, duration of treatment, and the degree to which exposure therapy is included in the protocol".
Дәрі-дәрмектер
Празозин (альфа 1 блокаторы) ПТСР-мен ауыратын адамдардағы түс көрудің қорқынышты болуын және осы түстерден туындайтын мазасыздықты азайтуға көмектеседі. Рисперидон (атипиялық антипсихотик) тәулігіне 2 мг дозада қолданғанда, жекелеген жағдайларда түнгі дүрбелеңнің бірінші түнінде тоқтағаны байқалған. Тразодон (антидепрессант) депрессиямен ауыратын науқастағы түс көрудің қорқынышты болуын емдеуге көмектеседі. Зерттеулерге гидрокортизон, габапентин, пароксетин, тетрагидроканнабинол, эсзопиклон, натрий оксибаты және карведилол кірді.
Prazosin (alpha 1 blocker) appears useful in decreasing the number of nightmares and the distress caused by them in people with PTSD. Risperidone (atypical antipsychotic) at a dosage of 2 mg per day, has been shown in case series to remission of nightmares on the first night. Trazodone (antidepressant) has been shown in a case report to treat nightmares associated with a depressed patient. Trials have included hydrocortisone, gabapentin, paroxetine, tetrahydrocannabinol, eszopiclone, Sodium oxybate, and carvedilol.