Кіріспе

Құрт-қоңыштардан және басқа да тораптардан қорқу. Адамдарда тораптардан қорқу.

Эволюциялық

Эволюциялық себептері әлі де толыққанды анықталған жоқ. Бір пікір, әсіресе эволюциялық психологияда, улы өрмектердің болуы өрмектерден қорқу эволюциясына алып келген, немесе өрмектерден қорқуды дамытуды әлдеқайда жеңілдеткен. Барлық қасиеттер сияқты, өрмектерден қорқудың күшінде де айырмашылықтар бар, ал қорқуы күшті адамдар фобиялық деп саналады. Өрмектер салыстырмалы түрде кішкентай болғандықтан, жануарлар әлеміндегі қауіптің әдеттегі өлшемдеріне сәйкес келмейді, бірақ олар медициналық маңызы бар уға ие және/немесе денесіндегі қылшықтарымен теріде тітіркеніс тудыруы мүмкін. Дегенмен, фобия – рационалды емес, иррационалды қорқыныш. Арахнофобтар өрмектерден қоршаған орталарын таза ұстау арқылы ата-бабаларының өмір сүрген ортасында шағылу қаупін азайтып, арахнофобтарға қарағанда тіршілік етуде аз ғана артықшылыққа ие болған. Алайда, Гомо сапиенс эволюциялық бейімделу ортасында кездесетін басқа, потенциалды қауіпті жандармен салыстырғанда, өрмектерден пропорциясыз үлкен қорқу кемшіліктерге әкелуі мүмкін. «Эмоциялар туралы анықтамалықта» (1993) психолог Арне Оман эволюциялық маңызы бар қорқыныш реакциясын тудыратын бейтарап стимулдарды (жыландар мен өрмектер) эволюциялық маңызы жоқ қорқыныш реакциясын тудыратын бейтарап стимулдармен (саңырауқұлақтар, гүлдер, полиэдрлердің бейнесі, атыс қарулары және электр розеткалары) жұптастыруды зерттеді. Ол адамдар арасында офидиофобия (жыландардан қорқу) және арахнофобия шартты жауапты дамыту үшін бір ғана жұптастыруды қажет ететінін, ал микофобия, антофобия, полиэдрлердің бейнесінен, атыс қаруларынан және электр розеткаларынан қорқу үшін бірнеше жұптастыру қажет екенін және шартты офидиофобия мен арахнофобия тұрақты болса, қалғандары үздіксіз шарттандырусыз жойылатынын анықтады. Психиатр Рэндольф М. Нессе электр розеткалары сияқты эволюциялық жаңа қауіпті нысандарға шартты қорқыныш реакцияларының болуы мүмкін екенін, бірақ мұндай сигналдардың қорқынышпен алдын ала байланысы болмағандықтан, шарттану баяу болатынын атап өтті. Ол сондай-ақ, жүргізушілерге жылдамдық пен мас күйде жүргізудің қауіптері туралы білім берілгенімен, бұл жол апаттарынан сенімді қорғамайтынын және 2014 жылы АҚШ-та 15-24 жас аралығындағы өлімнің шамамен төрттен бірі жол апаттарынан болғанын көрсетті. Нессе, психиатр Исаак Маркс және эволюциялық биолог Джордж К. Уильямс әр түрлі бейімделу фобияларына (мысалы, арахнофобия, офидиофобия, базафобия) жүйелі түрде нашар жауап беретін адамдардың мізгелігі жоғары және қасақана емес жарақаттарға ұшырау ықтималдығы жоғары екенін атап өтті және мұндай кемшілік фобияны оның өзімшіл генетикалық салдарынан «гипофобия» деп жіктеуге болатынын ұсынды. 2001 жылы жүргізілген зерттеуде адамдар гүлдер мен саңырауқұлақтар арасынан өрмектердің суреттерін, ал өрмектер арасынан гүлдер мен саңырауқұлақтардың суреттерін гүлдер мен саңырауқұлақтар арасынан өрмектерді қарағанда жылдам анықтай алатыны анықталды. Зерттеушілер бұл өрмектерге жылдам жауап берудің адам эволюциясы үшін маңыздырақ болғандығымен байланысты деп болжайды.

Мәдениет

Басқаша пікір бойынша, мойынсоңдар сияқты қауіптер шамадан тыс үлкейтіліп, эволюцияға әсер етуге жеткіліксіз. Керісінше, фобияны мұраға алу тіршілік етуге көмектеспейді, оның орнына шектеуші және қабілетсіз етеді. Мысалы, Папуа-Жаңа Гвинея және Камбоджа сияқты кейбір қоғамдарда мойынсоңдар дәстүрлі тағамдардың құрамына кіреді. Бұл арахнофобияның генетикалық емес, мәдени екенін көрсетеді. Бұқаралық ақпарат құралдарында мойынсоңдар туралы хабарларда жиі қателіктер болады және сенсациялық лексика қолданылады, бұл мойынсоңдардан қорқуға себеп болуы мүмкін.

Емдеу әдістері

Араластардан қорқуды нақты фобияларға арналған жалпы емдеу әдістерінің кез келгенімен емдеуге болады. Емдеудің алғашқы қадамы – жүйелі десенсибилизация, яғни экспозициялық терапия. Жүйелі десенсибилизацияға кіріспес бұрын, арахнофобиясы бар адамды релаксация техникаларымен оқыту қалыпты жағдай, бұл науқасты сабырлы ұстауға көмектеседі. Жүйелі десенсибилизация тірі араластармен (in vivo) немесе адамға араластармен байланысты жағдайларды көзге елестету арқылы, содан кейін зардап шеккен адам үшін араластармен қарым-қатынасты үлгілеу және соңында нақты араластармен қарым-қатынас жасау арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Бұл әдіс бір сеанста тиімді болуы мүмкін, бірақ көбінесе көбірек уақыт қажет. Технологиядағы соңғы жетістіктер терапияда виртуалды немесе толықтырылған шындық араластарын пайдалануға мүмкіндік берді. Бұл әдістердің тиімді екені дәлелденді. «Өрмек адам» фильмінің қысқа эпизодтарына көз жеткізу адамның арахнофобиясын азайтуға көмектеседі деген ұсыныстар бар.

Эпидемиология

Арахнофобия әлемдік халықтың 3,5-тен 6,1 пайызына әсер етеді.