Кіріспе

Америкалық заңгер
1979 жылғы мини-сериал
1980 жылғы батыс фильмі

Томас Хорн кіші (1860 жылғы 21 қараша – 1903 жылғы 20 қараша) – 19-шы ғасыр мен 20-шы ғасырдың басындағы американдық Ескі Батыста американдық скаут, ковбой, әскер, аумақтық детектив және Пинкертон агенті. Батыс бойынша жалдамалы қылмыскер ретінде 17 адамды өлтірген деген сенімде, Хорн 1902 жылы Вайоминг штатындағы Айрон-Маунтин маңында 14 жасар Уилли Никелді өлтіргені үшін сотталды. Уилли – қой шаруасы Келс Никелдің ұлы, ол көршісі және мал шаруасы Джим Миллермен дауласқан. 43 жасқа толу күнінен бір күн бұрын Хорн Вайоминг штатындағы Шейен қаласында асылып өлтірілді. Түрмеде ол өзінің өмірбаяндық кітабын жазды, «Том Хорнның өмірі: үкіметтік скаут және аудармашы», ол 1904 жылы қайтыс болғаннан кейін жарық көрді. 20-шы ғасырдың соңында көптеген басылымдары жарық көрді. Содан бері Хорн батыс фольклорындағы аса танымал тұлғаға айналды, ал оның Никелді өлтіргеніне кінәлі ме, жоқ па деген пікірталас әлі де жалғасуда.

Ерте өмір

Томас Хорн-младший, "Том" деп танылған, 1860 жылы Томас С. Хорн-ағасы мен Мэри Энн Маричаның (құрметті әкесі Миллер) отбасылық шаруашылығында Миссури штатының Солтүстік-Шығыс Шотландия округінде дүниеге келді. Отбасы Гренджер мен Этна қалаларының арасында Оңтүстік Уиаконда өзенімен екіге бөлінген 600 акр жерге ие болды. Том 12 баланың бесіншісі еді. Бала кезінде әкесінен физикалық зорлық-зомбылық көрді, ал балалық шағындағы жалғыз досы Шедрик есімді иті болды. Кейіннен жас Том екі ұлмен төбелес кешіп, олар оны ұрып, итін мылтықпен өлтірді.

Қараушы

16 жасында Хорн Американың оңтүстік-батысына бағыт алды, онда ол Апачи соғыстары кезінде Аль Сибердің басшылығымен АҚШ атқыштар әскерінде азаматтық барлаушы, жүкті тасушы және аудармашы болып жұмысқа орналасты. Хорн армиядағы қызметі үшін құрметке ие болды және тез арада шендік сатыдан өтті. Бірде армия Аризона штатындағы Сибеку сарқылысынан өтіп келе жатқанда, жоғары жерде орналасқан апачи сауыттарының шабуылына ұшырады. Олардың отрядының командирі, капитан Эдмунд Хентиг, дереу қаза тапты, ал әскерлер қарсы атыспен тоқтатылды. Шұғыл жағдайда Сибер Хорн мен тағы бір барлаушы, Микки Фриге, үзіліп, төбеден қарсы атуға бұйрық берді. Әскерлермен бірге олар шабуылды тойтаруға қол жеткізді. Хорн мен Сибер Үлкен Құрғақ Саға шайқасына да қатысып, олар және лейтенант Джордж Х. Морган апачи қатарына қарсы жағалаудан өтіп, атқыштарға қорғаныс отын бергенде, бірнеше апачи сауытын жойғаны үшін танылды. Ол кезде Хорн құрметті барлаушы болған, жеке барлау миссияларына шығып, Джеронимоның негізгі бекінісін анықтауға көмектескен. 1885 жылдың қараша айында Том Хорн Форт-Боуиде капитан Эммет Кроуфордтың басшылығымен барлаушылардың басшысы болып тағайындалды. Бір операция кезінде Хорнның лагеріне мексикалық жасақ қателесіп шабуыл жасады, ол атыс кезінде қолына жарақат алды, соның салдарынан Кроуфорд та қаза тапты. Соңында, 1886 жылдың 4 қыркүйегінде Хорн Джеронимоның соңғы қарсы тоқтауына қатысып, Чарльз Б. Гейтвудтың басшылығымен аудармашы болып жұмыс істеді. Хорнның алғашқы өлтірген адамы мексика армиясының екінші лейтенанты болды, оны бір әйел үшін болған даудың нәтижесінде дуэльде өлтіргені айтылады. Соғыстан кейін Хорн тапқан ақшасын Аризонадағы Аравайпа каньонына оралғанда өз ранчосын салуға жұмсады. Оның ранчосында 100 бас ірі қара және 26 жылқы болды, сонымен қатар ол каньонның жанындағы Дир-Крик кен ауданына да талап етті. Бірақ бұл ұзаққа созылмады, өйткені бір түні мал ұрлаушылар оның ранчосына шабуыл жасап, барлық малын ұрлап кетті, нәтижесінде Хорн үшін үлкен шығын мен банкроттық туды. Осы оқиға Хорнның ұрыларға деген жек көрушілігінің бастамасы болды, бұл оны ұрылар детективі мамандығына итермеледі.

Детектив, заң қызметкері және жалдамалы қарушы

Хорн алтын іздеуші, шаруа және родеоға қатысушы болған, бірақ ол көптеген мал өсіру компанияларында ковбой және жалдамалы қару ретінде мал күзетуге және күдікті ұрыларды ұстауға жалданып жұмыс істеді. Хорн ұрылармен күресудің өзіндік жолын тапты: «Мен бұзауларды және осы сияқтыларын алып, ұрлықты тоқтатар едім. Мен соттарға қарағанда бұзауды табуға көбірек сендім». Егер ол біреуді мал ұрлығында айыптаса және ескерту жасалғаннан кейін, Хорн ол ұрыны атып өлтіретінін және «ешқандай өкініш сезінбейтінін» айтты. Ол күдікті ұрыларға алдымен ескерту жасап, олардың жанында болғанда «құдіретті күшке» ие екені айтылды. Хорн Роберт Боуэнге тиесілі ранчода жұмыс істеді, онда ол 1887 жылы Март Блевинстің жоғалуына қатысты басты күдіктілердің бірі болды. Ол соғыс кезінде үш танымал Аризона заңгерінің – Бакки О’Нилл, Перри Оуэнс және Гленн Рейнольдстың – орынбасары шериф ретінде қызмет етіп, қақтығыстың «арадастырушысы» болғанын мәлімдеді. Хорн 1888 жылдың тамызында Рейнольдспен бірге үш күдікті ұрыны линчелеуге қатысты. Орынбасар шериф ретінде Хорн өзінің із кесу қабілеттерімен Пинкертон ұлттық детективтік агенттігінің назарына ілікті. 1889 жылдың соңында немесе 1890 жылдың басында агенттікке жұмысқа алынып, ол Денвердегі кеңседен жұмыс істеп, Колорадо, Вайоминг және басқа батыс штаттардың Роки тауларында тергеу жүргізді. Ол қысымға төтеп беру қабілетімен және өзіне тапсырылған кез келген адамды іздеп табу шеберлігімен танылды. Бір жағдайда Хорн және тағы бір агент, С.В. Шорс, 1890 жылдың 31 тамызында Колорадо штатының Фримонт округіндегі Котопакси мен Техас-Крик арасында Денвер және Рио-Гранде Батыс темір жолын тонаған екі адамды ұстады. Хорн мен Шорс Томас Эскриджді, сондай-ақ «Ақсақ Аяқ» Уотсонды және Берт «Қызыл» Кертисті бір оқ атпай ұстады. Олар оларды Уолф есімді адамның үйіне дейін іздеді, ол Оклахома штатының Уашита өзені бойындағы Паульс-Вэлли немесе Уашитада тұрады деп айтылды. Сол тұтқындау туралы есебінде Хорн былай деді: «Ватсонды Колорадодағы барлық адамдар өте қауіпті адам деп есептеді. Мен онымен ешқандай қиындыққа тап болған жоқпын». Джонсон округі соғысы кезінде Хорн Вайоминг мал өсірушілер қауымдастығы және Пинкертон үшін жұмыс істеді, олар оны округте Том Хейл деген атпен жасырын жұмыс істеуге тағайындады. Ол 1892 жылдың 9 сәуірінде Нейт Чемпион мен Ник Рейді өлтіруге қатысқан деген күдік туды және Джон А. Тисдейл мен Орли «Рейнджер» Джонстың ранчоларын өртеуде басты күдікті болды. 1895 жылы Хорн Вайоминг штатының Айрон-Маунтин қаласының жанында Уильям Льюис есімді мал ұрлығына қатысқан адамды өлтірді. Хорн осы қылмыстан және алты аптадан кейін Фред Пауэллді өлтіруден ақталды. 1896 жылы Кэмпбелл есімді шаруа, көп ақшасы бар екені белгілі болған, Хорнмен бірге соңғы рет көрінді.

Колорадо тау-кені соғысы

Оның ресми лауазымы «аңшы» болғанымен, Хорн көбінесе жалдамалы кісі өлтіруші ретінде жұмыс істеді. 1890 жылдардың ортасына қарай Вайоминг және Колорадодағы мал шаруашылығы жаңа қоныс аударушылар мен шаруалардың келуіне байланысты өзгерді. Ірі шаруалар «нестерлер» немесе «жер жыртушылар» деп атаған қоныс аударушылар аумаққа көптеп көшіп келді. Осының нәтижесінде мал барондарының ірі малдары үшін су мен жайылым азайды. Көп ұзамай, осы қоныс аударушылардан құтылуға тырысылды, соның ішінде Хорн сияқты қарулы адамдар жалданып алынды. Биг Драй Крикте тоғыз аңшының қазасына әкелген қанды атыс, сондай-ақ Лютер М. Митчелл мен Эми В. Кетчемді дарға асу және өртеу сияқты зорлық-зомбылық оқиғалары Колорадо далалық соғысына себеп болды. 1900 жылы Хорн Колорадоның солтүстік-батысындағы «Лебедь жері және мал шаруашылығы» компаниясында жұмыс істей бастады. Оның алғашқы тапсырмасы – Браунс Парк мал шаруашылығы қауымдастығының басшысы, мал ұрлығына күдікпен қаралатын Мэтт Раш есімді ковбойды тергеу болды. Дарт Раштың әріптес ковбойларының бірі болды, бірақ бұрын Нед Хаддлстон деген атпен мал ұрлығымен айналысқан және «Тип Голт» тобының мүшесі болған деп есептелді. Саратога, Вайоминг аймағында мал ұрлаған бұл топ атыс кезінде талқандалып, жойылды. Дартқа қарсы Суитвотер округінде үш айыптама қойылды. Дарт Рашты өлтірді деген айып тағылғанда, ол досының үйіне тығылып, абыр-сабырдың басылуын күтті. Бірақ Хорн Дартты үйіне дейін іздеп келіп, оны екі қарулы серігімен бірге жасырынып отырғанын көрді. Ол үйге қарап тұрған төбедегі қарағай ағашының арасынан мергендік позициясын құрған дегенді айтады. Дарт пен оның достары үйден шыққанда, Хорн оны алыстан кеудесіне атты. Оқиғадан бұрын Хорн Роберт Хадлер деген шаруаға қашу үшін қылмыс орнынан шақырымдап алыс жерде ат дайындауды бұйырған. Ертесі күні ағаш түбінен .30-30 Винчестер патронының екі бос гильзасы табылды. «Хикс» аймақта .30-30 қаруын қолданған жалғыз адам болды. Раш пен Дарттың қазасы туралы жаңалық аумаққа таралып, қалған мал ұрыларын қорқынышқа ұшты. Хорн олардың барлығын тауып, Раштың қауымдастығының тағы үш мүшесін өлтірді. Айтуынша, ол өлген ковбойлардың бірінің құлағын қоныс аударушыларға ескерту ретінде көрсеткен.

Мемлекеттік жұмыспен қамту

Вилкокс пойыз тонауын тергеу барысында Хорн Билл Спектен заңгерлердің қайсысы – Джордж Карри немесе Харви Логан – қашқанда шериф Жосия Хазенді өлтіргені туралы ақпарат алды. Екеуі де Бутч Кэссидидің «Жабайы топтарының» мүшелері болды, сол кезде олар «Қабырғадағы тесік» тобы деп аталды, осылайша таулардағы тығындарынан аталған. Хорн бұл ақпаратты Пинкертон агенттігі үшін жұмыс істеген Чарли Сирингоға жеткізді. Хорн қысқа мерзімге АҚШ армиясына Іспан-Америка соғысында Бесінші корпустың бас жүктік операторы ретінде қатысты. Ол Тампадан Кубаға аттанып, онда бірнеше жүктік колонналарды майданға жетектеді. Хорн Сан-Хуан төбесіне шабуыл жасаған әйгілі «Rough Riders» және түсті полктер – Тоғызыншы және Оныншы кавалериялардың батырлығын, сондай-ақ бригадир генерал Гамильтон С. Хокинс басқарған американдық әскерлердің жеңіліске ұшырағанын өз көзімен көрді. Жүктік операторлар соғысқа қатыспаса да, олар кубалық көтерілісшілердің шабуылына ұшырау қаупінде болды. Хорн соғыста жүктік операторларынан ешқайсысын жоғалтпағаны үшін өзін бақытты санады, бірақ ол және оның адамдары солдаттарға рацион мен оқ-дәрі жеткізген кезде үнемі отқа түскенін еске алды. Хорн соғыс бойы жүктік операторлық қызметін жалғастырды, бірақ ол және оның көптеген серіктері сары қызбаға шалдықты. Бір кезде ол төсекке жатып, соғысқа жарамсыз деп танылды. Сауығып кеткен соң Вайомингке оралды. Оралғаннан кейін көп ұзамай, 1901 жылы Хорн Вайоминг мал өсірушілер қауымдастығына мүше бай мал шаруасы Джон К. Кобл үшін жұмыс істей бастады.

Вилли Никельдің өлтірілуі

1901 жылдың 15 шілдесінде Вайоминг штатындағы Айрон-Маунтин маңында жұмыс істеп жүріп, Хорн мал өсіруші Джим және Дора Миллерлер отбасымен кездесті. Джим Миллер Техастың заңнан тыс Джим Миллермен туыс емес еді. Джим Миллер мен оның көршісі Келс Никеллдің Айрон-Маунтин аймағына қойларын әкелгенінен кейін бірнеше рет жанжал болған. Миллер Никеллді қойларын өзінің жеріне жаюға рұқсат етіп отыр деп жиі айыптаған. Миллерлер үйінде Хорн Айрон-Маунтин мектебінің жас мұғалімі Глендолин М. Киммеллмен танысты. Мисс Киммеллді Миллерлер мен Келс Никеллдер отбасылары қолдады, ол Миллерлермен бірге тұрды. Хорн оны өз өмірінен қызықты оқиғалармен көңіл көтерді. Сол күні Миллер отбасының еркектері онымен балық аулауға барды; оның жасындағы Виктор Миллер де, олар екеуі .30-30 мылтықтарымен ату жаттығуларын жасады. Істі қараған судья Ричард Х. Скотт қайта сайлануға кандидат болды. Хорнның соты 1902 жылдың 10 қазанында Шайенде басталды, ол Хорнның танымал болуына байланысты көп адамды тартты. "Рокки Маунтин Ньюс" газеті карнавал атмосферасы мен сот шешімін күтудегі жұртшылықтың үлкен қызығушылығын атап өтті. Бірнеше күннен кейін өткен сот отырысында Хорн асылып өлуге кесілді. Хорнның адвокаттары Вайоминг Жоғарғы сотына жаңа сот процесін ашу туралы өтініш берді. Түрмеде отырғанда Хорн өзінің өмірбаяндық кітабын жазды – «Том Хорнның өмірі, үкіметтік барлаушы және аудармашы, өзі жазған», ол көбінесе оның жас кезінен баяндама береді. Кітапта іске қатысты ақпарат аз болды. Вайоминг Жоғарғы соты аудандық соттың шешімін күшінде қалдырып, жаңа сот процесін ашудан бас тартты. Глендолин Киммелл Хорнның кінәсіздігіне сенгендіктен, губернатор Фениморе Чаттертонға Виктор Миллердің Никеллді өлтіргеніне куәлік ететін ант беруге дайын мәлімдеме жіберді. Оның мазмұны туралы ақпарат баспасөзде жарияланды, бірақ түпнұсқа құжат содан бері жоғалып кетті. Мал шаруасы Джим Кобль оның қалыпы мен қабір тасын төледі.

Талқылау

Хорнның кінәлі екендігі туралы пікірталастар бүгінге дейін даулы болып қалып отыр. Басым пікірге сәйкес, Хорн осы әрекетті жасады ма, жасаған жоқ па, ол әлдеқайда көп қылмыстарға қатысқандығы анық. Жазушы Дин Фентон Кракель Хорнның кінәлі екеніне сенген, бірақ ол балаға оқ жатқанын сезбегендігін айтқан. 2014 жылы Арканзас мемлекеттік университетінің бұрынғы тарих профессоры Ларри Болл «Том Хорн: Өмір мен аңыз» деген кітабын жариялап, Хорнның кісі өлтіруге жауапты екенін мәлімдеді. Болл Хорнға қарсы заңдық құлақтандырудың ешқандай дәлелі табылмағанын, ал оның қатыгездікке бейімділігі оның осы қылмысқа кінәлі деп танылуына себеп болғанын жеткізеді.

Кино мен теледидарда бейнелеу

Хорн ролін 1950 жылы шыққан «Дакота Лил» фильмінде Голливуд жұлдызы Джордж Монтгомери ойнады. 1954 жылы Луи Жан Хайдт «Ғасыр оқиғалары» телесериалының бір эпизодында Том Хорн рөлін сомдады. 1959 жылы Лес Джонсон «Уэллс Фарго әңгімелері» телесериалының бір эпизодында Том Хорн рөлін ойнады (төртінші маусым, сегізінші эпизод, «Том Хорн»). 1959 жылы Грег Палмер Стэнли Эндрюс жүргізген «Өлім аңғары күндері» антологиялық сериясының «Қауіпті жүк» эпизодында Хорн рөлін ойнады. 1967 жылы Джон Ирландияның Хорн рөлінде түскен «Форт Юта» фильмі жарық көрді. «Мырза Хорн» (1979) – Дэвид Каррадиннің Том Хорн рөлін ойнаған телесериалы. Стив Маккуин 1980 жылы «Том Хорн» фильмінде Хорн рөлін сомдады. Фильм фактілерге қатысты еркіндіктер жасады, бірақ Маккуиннің актерлік шеберлігі жоғары бағаланды және фильм жақсы қабылданды. 2009 жылдың желтоқсанында History Channel телеарнасы «Каубоилар мен заңсыздықтар» сериясын көрсетті; «Шекаралық кәсіби өлтіруші» эпизоды Том Хорнның өміріне арналды. 2014 жылы American Heroes Channel телеарнасының «Gunslingers» сериясында Хорнға арналған «Том Хорн: Роки тауларының қара жұмыскері» атты эпизод шықты. 2015 жылы Lifetime телеарнасының «The Lizzie Borden Chronicles» сериалында Том Хорн рөлін актер Крис Бауэр, ал Бат Мастерсон рөлін Мэтью Ле Невез ойнады. 2017 жылы актер Ларри Пул «Бір кезде кінәлі, енді кінәсіз, бірақ әлі де өлі» фильмінде Том Хорн рөлін сомдады.

Басқа ресурстар

Тарихи роман. Хорнның оқиғаны мойындауы өтірік екенін және нақты емес екенін айтқан соңғы хаты да кірістірілген.