Кіріспе

Дания премьер-министрі (1877–1962)

Эрик Юлиус Кристиан Скавениус (; 13 шілде 1877 – 29 қараша 1962) 1909 жылдан 1910 жылға дейін, 1913 жылдан 1920 жылға дейін және 1940 жылдан 1943 жылға дейін Данияның сыртқы істер министрі, ал 1942 жылдан 1943 жылға дейін Данияның оккупациясы кезінде, Данияның сайланған үкіметінің жұмыс істеуі тоқтағанға дейін премьер-министр болды. Ол Дания тарихының ең маңызды кезеңдерінде сыртқы істер министрі қызметін атқарды, оның ішінде Бірінші дүниежүзілік соғыс, Солтүстік Шлезвигті Данияға қайтару жөніндегі референдумдар және неміс оккупациясы осы кезеңдердің қатарында болды. Скавениус 1918 жылдан 1920 жылға дейін және 1925 жылдан 1927 жылға дейін Социал-либералдық партия атынан Ландстингтің (1953 жылға дейін Дания парламентінің жоғарғы палатасы) мүшесі болды. 1922-1924 жылдары партия ұйымының төрағасы болды. Скавениус демократиялық жолмен сайланған саясаткерлерге күмәнмен қараған элиталық басқару дәстүріне жатты, олар билік пен ықпалға ие бола бастаған кезде. Ол олардың көптегені популизмнің білімсіз ағымдарының ықпалында екенін және қиын келісімдерге келуге және шындыққа бет бұруға дайын емес деп есептеді. Мысалы, Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Данияға аумақтарды қайтару туралы келіссөздер кезінде ол көптеген ұлтшылдарға қарағанда сақтық танытты. Ол негізінен неміс тіліндегі аймақтар Германияда қалуы керек деп ойлады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Даниядағы нацистік оккупациялық билікке қатысты ыңғайласу және келісім саясаты Дания тарихындағы даулы мәселелердің бірі болып табылады. Кейбіреулер оны Дания мемлекеті мен халқын қорғау үшін қажетті келісім деп санайды, ал басқалары оны тоталитарлық нацистік Германияға қажетсіз мойыс деп есептейді.

Ерте өмір

Скавениус отбасы даниялық дворяндыққа жатады. Дипломат болып жұмыс істеу отбасының дәстүрі болған. Скавениус 1901 жылы Копенгаген университетін экономика мамандығы бойынша бітірді. Одан кейін көп ұзамай Дания Сыртқы істер министрлігінде жұмысқа орналасты. 1906 жылдан 1908 жылға дейін ол Берлиндегі Дания елшілігінде хатшы болып қызмет етті, осы кезеңде Дания-Германия қарым-қатынастарына ерекше мән берді. Содан кейін ол министрліктегі бөлім басшысы болды.

Дипломатиялық және азаматтық мансап

1912 - 1913 жылдары Вена мен Римде, 1924 - 1932 жылдары Стокгольмде елшілік қызметін атқарды. 1932 жылдан 1940 жылға дейін ол ірі күнделікті газет «Politiken» басқармасының төрағасы болды. Скавениус 1915-1946 жылдар аралығында үлкен мүліктің иесі болды. 1945 жылдан кейін отбасылық және экономикалық қиындықтарды бастан өткерді.

Сыртқы істер министрі

32 жастағы бөлім басшысы Скавениус Радикалдық солшыл әлеуметтік-либералдық үкіметте Сыртқы істер министрі қызметіне тағайындалғаны көпті таңқалдырды (Дания: Det Radikale Venstre, 1909–1910). Партия 1913 жылы тағы бір үкімет құрғанда ол қайта тағайындалды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол «неміс бағытын» сақтап қалуға бар күшін жұмсады, бұл Данияны бейімделу арқылы көршілес ірі державамен қақтығыстан аулақ ұстау саясаты еді. Ол 1914 жылдың тамызында Дания жоғалауларында мина қою туралы неміс талаптарын қабылдауды қолдады. Скавениус соғыстан кейін Шлезвигтің бір бөлігін Данияға қайтару бойынша келіссөздер кезінде де маңызды рөл атқарды. Скавениус Дания үкіметінің ресми позициясын қорғаушылардың бірі болды, ол тек қана этникалық тұрғыдан Даниялықтар басым аумақтарды қайтаруды жақтады (1920 жылғы Пасха дағдарысына қараңыз). Бұл «Даневиркеге» дейінгі барлық бұрынғы Даниялық аумақтарды қайтаруды талап ететін, көбірек «максималистік» позицияға қарсы болды.

Данияны басып алу

Скавениус Данияның неміс оккупациясы кезінде қайтадан сыртқы істер министрі болды. Осылайша ол Дания үкіметі мен неміс билігі арасындағы ең маңызды байланыс құралы болды. Сонымен қатар, ол телеграммалық дағдарыстан кейін коалициялық кабинеттің басшысы ретінде соғыстың бір бөлігінде премьер-министр қызметін атқарды. Ол сайланған саясаткерге қарағанда кәсіби дипломат еді және үкіметке элиталық көзқараспен қарады. Осы кезде Социал-либералдық партия Скавениусты өзінің өкілі деп санамады, бірақ партия оның саясатын, басқа коалициялық партиялармен бірге қабылдады. Скавениус Данияның егемендігі мен оккупацияның шындығы арасындағы келісімді құруға жасаған әрекеттеріне эмоционалды қоғамдық пікірдің бөгет болатынынан қынжылды. Ол өзін Данияның ең жақтас қорғаушысы деп сенді. Соғыстан кейін оның ұстанымына, әсіресе белсенді қарсылық көрсеткендер тарапынан, сын көп болды. Олар оның қарсылық қозғалысына кедергі келтіргенін және Данияның ұлттық беделіне нұқсан келтіргенін айтты. Ол бұл адамдардың мақтаншыл және эмоционализм арқылы өз беделін немесе саяси мансабын құруға тырысқанын сезінді. 1943 жылдың 29 тамызынан бастап Эрик Скавениус неміс билігі Дания үкіметін таратып, неміс уәкілінің қанағаттандыруын алу үшін тәртіпсіздікке қарсы шаралар қабылдаудан бас тартқаннан кейін, өзінің барлық нақты өкілеттіктерін жоғалтты. Оның кабинеті 1943 жылы отставкаға кетіп, жұмысын тоқтатты. Дания королі X Кристиан бұл отставканы ресми түрде қабылдамады, сондықтан кабинет 1945 жылдың 5 мамырында ел азат болғанға дейін де-юре жай-күйінде қалды. Скавениус 1945 жылдан кейін саяси оқшауланды, бірақ оккупация кезіндегі бұзушылықтарды зерттеген парламенттік комиссия 1955 жылғы есебінде оны қызметін дұрыс атқармағандық үшін Жоғарғы сотқа жолдауға негіз жоқ деп тапты.

Мұра

Оның мұрасы туралы пікірталас жалғасуда, және ол Дания саясаты тарихындағы ең даулы тұлғалардың бірі болып қала береді. Мысалы, 29 тамыздағы үкімет таратылуының 60 жылдығында премьер-министр Андерс Фог Расмуссен өзінің алдыңғысын оның ұстанымы үшін сынап, оны наивтік және моральдық тұрғыдан қабылдауға болмайтындық деп айтты. Алайда, Бо Лидегард пен Сорен Мёрх сияқты тарихшылар Данияның соғыстың ең ауыр қиындықтарынан тек Скавеньус саясаты арқылы құтылғанын айтады. Расмуссен үкіметінің сол кездегі министрі Бертель Хаардер 2005 жылы Лидегардтың теориясын тарихты қайта жазу деп атап, Скавениус қажетсіз прогермандық саясат жүргізді деп мәлімдеді, бұл ұзақ мерзімді перспективада танымал емес, ар-ұяты жоқ және ақталуға келмейтін болды, өйткені ол Германияның соғыс жеңіске жетеді деп ойлады. Дания Корольдік кітапханасынан табылған құжаттар 1961 жылы Скавениусқа Израильдің Батырлық медалі табыс етілетіні туралы хабарланғанын көрсетті. Медальды сол жылдың соңында АҚШ-тағы салтанатты шарада Элеонора Рузвельт табыс етуге тиіс болған, бірақ Скавениус денсаулығының нашарлауына байланысты қатыса алмады. Белгісіз жағдайларға байланысты медаль оған ресми түрде табыс етілген жоқ.