Кіріспе

Люси шпиондық тобы – Екінші дүниежүзілік соғыста нацистерге қарсы барлау операциясы. Штаб-пәтері Швейцарияда орналасқан бұл операцияны неміс босқыны Рудольф Ресслер басқарды. Оның тарихы тек 1966 жылы жарияланды, ал осы топ, Ресслердің өзі, сондай-ақ барлаудың көздері мен себептері туралы мәліметтер өте аз.

Тарих

Гитлер билікке келген кезде Бавариядан Женеваға қашқан Росслер, екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда фашизмге қарсы әдебиет шығаратын Vita Nova атты шағын баспаның иесі болып жұмыс істеді. Ол швейцариялық әскери барлау қызметінің басшысы бригадир Массонның жұмысына орналасты, ол оны швейцариялық барлау қызметінің құпия бөлімшесі болып табылатын "Ха" бюросының сарапшысы ретінде жұмысқа алды. Росслер Гитлерді құлатуға бағытталған қастандыққа қатысқан және 1930 жылдары Херренклуб арқылы Росслермен танысқан екі неміс офицері Фриц Тиле мен Рудольф фон Герсдорфпен байланыс жасады. Тиле мен Герсдорф оның жоғары деңгейдегі әскери ақпаратты таратушы ретінде әрекет етуін, фашизмге қарсы күресте пайдалану үшін оған қолжетімді етуін қалады. Олар үшін радио және Энигма машинасымен жабдықтап, оны неміс әскери станциясы ретінде тіркеді (шақыру белгісі RAHS). Осылайша олар өздерінің ақпаратын оған ресми арналар арқылы ашық жеткізе алды. Мұны Тиле және оның жоғары лауазымды Эрих Феллгибель (ол да қастандыққа қатысқан) Германия Қорғаныс министрлігінің Bendlerblock байланыс орталығын басқарғандықтан істей алды. Ақпаратты шифрлағандар оның қайда баратынын білмеді, ал хабарлама жібергендер оның мазмұнынан хабарсыз болды. Бастапқыда Росслер швейцариялық әскери барлау қызметіне, швейцариялықтардың арнайы агенттігінде қызмет ететін досы арқылы ақпарат жеткізді. Швейцария әскери барлау қызметінің басшысы Роджер Массон да осы ақпараттың бір бөлігін британдық ШІЖ-ге беруді шешті. Кейіннен, КСРО-ға нацизмге қарсы күресте көмектесуді көздеген Росслер Александр Радо басқаратын кеңестік (ГРУ) желісінің бір бөлігі арқылы ақпарат жіберді. Росслер коммунист емес, тіпті коммунистік көзқарастарға жақын да емес, Радо желісінен қашықтықта болуға тырысты, толық құпиялылықты сақтап, Радомен тек курьер Кристиан Шнайдер арқылы байланысты. Радо бұл талапқа келісіп, алынған ақпараттың құндылығын мойындады. Радо ақпарат көзіне "Люси" деген кодовое атау берді, себебі оның көзі Люцернде орналасқан екенін білді. Росслердің кеңестік барлау қызметіне алғашқы маңызды үлесі 1941 жылдың мамыр айында Германияның Кеңес Одағына басуы жоспарланған "Барбаросса" операциясының егжей-тегжейін жеткізгенде болды. Оның ескертуі бастапқыда назарсыз қалды, себебі кеңестік барлау қызметі неміс шабуылы туралы бірнеше жалған ескертулер алған еді. Бірақ 1941 жылдың маусымындағы шабуылдан кейін "Люси" ең маңызды VYRDO көзі ретінде танылды, яғни дереу берілуі керек. Келесі екі жыл ішінде "Люси" кеңестік тарапқа жоғары сапалы әскери ақпаратты жеткізді. 1942 жылдың күзінде "Люси" Сталинградқа және Кавказға қарсы неміс операциялары – Case Blue туралы толық мәліметтерді берді. Осы кезеңде Берлинде қабылданған шешімдер Мәскеуге орта есеппен он сағаттың ішінде, ал бір рет алты сағаттың ішінде жетті, бұл неміс алдыңғы шепке жеткеннен де жылдам болды. Росслер және Радо желісі, әсіресе Радоның бас радио операторы Аллан Фут, ақпараттың жылдамдығы мен үздіріліссіздігін сақтау үшін бар күштерін жұмсады. Операцияның шыңында Радо желісі айына бірнеше жүз хабарламаны шифрлап, жіберді, олардың көп бөлігі "Люсиден" келді. Ал Росслер "Люси" хабарламаларын қабылдау, шифрдан шығару және бағалауды жеке өзі жүзеге асырып, оларды жібермес бұрын жеткізді, бұл оның толық жұмысқа айналды. 1943 жылдың жазында "Люсидің" сәттілігінің шыңы Германияның Курск шығанағына қарсы жазғы шабуыл жоспарланған "Цитадель" операциясы туралы мәліметтерді жеткізуде болды, бұл неміс армиясы үшін стратегиялық жеңіліске айналды. Курск шайқасы Қызыл Армияға соғыстың қалған бөлігінде шығыс майданында бастама беруге мүмкіндік берді. 1942 жылдың қысында немістер Радо желісінен хабарлар таратылып жатқанын біліп, оған қарсы контрбарлау шараларын қолданды. Желіге енуге бірнеше әрекеттен кейін, олар швейцариялықтарды 1943 жылдың қазан айында оны жабуға мәжбүр етті, радиостанцияларын тоқтатып, бірқатар маңызды қызметкерлерді тұтқындады. Содан кейін Росслер "Люси" ақпаратын тек Бюро Ха және швейцариялық әскери барлау қызметі арқылы ғана жеткізе алды. Росслер ақпараты батыс одақтастарына да беріліп жатқанын білген жоқ. "Люси" шпиондық желісі 1944 жылдың жазында, сәтсіз аяқталған 20 шілде қастандығынан кейін, басқа да антинацистік әрекеттерге қатысқан неміс мүшелері тұтқындалғанда тоқтатылды.

Ақпарат көздерінің сәйкестігі

Хаттар тіркелген деректері көрсетіп тұрғандай, Ресслердің төрт маңызды дереккөзі болған, олар Вертер, Тедди, Ольга және Анна деген кодтық аттармен белгіленген. Олардың кім екені ешқашан анықталмаса да, Фут және басқа да бірнеше авторлардың арасында, кодтық аттар дереккөздердің кім екенін емес, олардың қол жеткізу деңгейін көрсетеді деген бірнеше теорияны дереу жоққа шығаруға болады – мысалы, Вертер Вермахтты, Ольга – Люфтваффе Жоғарғы Бас штабын, Анна – Сыртқы істер министрлігін (Аушвертигс Амт) білдіреді деген пікір дәлелдермен расталмайды. Өліміне үш жарым жыл қалғанда Ресслер төрт дереккөздің кім екенін сенімді серігіне айтқан.

Дау

Росслердің оқиғасы алғаш рет 1966 жылы француз журналистері Пьер Акос және Пьер Кет жариялаған. 1981 жылы Энтони Рид пен Дэвид Фишердің мәлімдемесіне сәйкес, Люси – британдық құпия қызметтің операциясы болған, мақсаты – кеңес одағына «Ультра» ақпаратын немiс кодтарын бұзу операцияларына қатысы жоқ түрде жеткізу. 1941 жылы Ресейге шабуыл жасау жоспарлары туралы британдықтардан алынған ақпаратқа Сталин үлкен күдікпен қарағандықтан, одақтастардың кеңес одағына пайдалы ақпаратты қабылданатын формада жеткізу жолын табуы, кемінде, мүмкінсіз емес. Кеңес одағы өздерінің тыңшылық операциялары арқылы британдықтардың маңызды неміс хабарламаларына қол жеткізгенін сол кезде британдықтар білмеген. Әртүрлі байқаулар Аллан Футтың қарапайым радиооператор ғана емес екенін көрсетеді: ол SIS пен Росслер, сондай-ақ Росслер мен Мәскеу арасындағы радио байланысын қамтамасыз ете алатын. Оның 1950 жылдары Батысқа оралуы да ерекше болды, ал жазған кітабы да қиындық тудырды. Олар сондай-ақ Росслердің Германиядағы дереккөздерінің ешқайсысы анықталмағанын немесе өздерін танытпағанын атап өтті. Сондықтан олардың күдігі Люси сақинасының көптеген тыңшылық операциялар сияқты емес екендігіне қатысты. Алайда, екінші дүниежүзілік соғыстағы британдық құпия қызметінің ресми тарихшысы Гарри Хинсли бұл мәлімдемені жоққа шығарды, ол «Британдық билігі Люси сақинасын Мәскеуге барлау үшін пайдаланды деген кең таралған мәлімдемеде ешқандай шындық жоқ» деді. Филип Найтли де «Ультра» Люси ақпаратының көзі болды деген пікірді жоққа шығарды. Ол ақпараттың Мәскеуге өте жылдам (көбінесе 24 сағат ішінде) жеткізілгенін, егер ол GCHQ Bletchley Park арқылы келсе, тым жылдам болғандығын көрсетті. Сонымен қатар, Шығыс майданындағы «Ультра» ақпараты толық емес еді: неміс хабарламаларының көп бөлігі телефон желілері арқылы жіберілді, ал радиохабарламалар уақытында кодтау үшін тым нашар болды. Сонымен қатар, Шығыс майданындағы неміс әскерлері қолданған «Энигма» жүйесі үнемі бұзылмайтын. Найтли бұл деректің көзі – чех әскери барлау офицері Карел Седлачек болғанын айтады. Седлачек 1967 жылы Лондонда қайтыс болды және ол ақпаратты неміс жоғарғы басшылығының бірі немесе бірнеше анықталмаған диссиденттерінен алғанын мәлімдеді. Алайда, кеңес одағы барлау мәселелерінде ынтымақтастыққа қызығушылық танытпағандықтан, Ұлыбританияға пайдалы болатын кеңес барлау ақпаратын (мысалы, Шығыс майданындағы неміс әуе күштері туралы ақпарат) бөлісуден бас тартқандықтан немесе Лондондағы кеңес миссиясын ақпарат тарату арнасы ретінде пайдалануға келіспегендіктен, британдықтар 1942 жылдың көктемінде ақпарат ағынын азайтты, ал жазға қарай ол азайып кетті. Бұл гипотеза, Британия осы уақыттан кейін Сталинмен ақпарат бөлісуге ынтасын жоғалтты деген теорияға қарсы келеді.