Кіріспе

Дера Исмаил Хан (/d/eɪ/r/ʌ/ /ɪ/s/ /m/aɪ/ /iː/ /l/ /x/ /ɑː/ /n/; урду және , ), қысқартылуы Д. И. Хан, – Пәкістанның Хайбер-Пахтунхва провинциясында орналасқан Дера Исмаил Хан ауданының қаласы және орталығы. Бұл Пәкістанның 37-ші ең ірі қаласы және Хайбер-Пахтунхва провинциясы бойынша бесінші ең ірі қала. Дера Исмаил Хан Инд өзенінің батыс жағалауында, Гомал өзенімен қосылатын жерде орналасқан. Ол провинциялық астана Пешавардан оңтүстікке қарай, және Пәнджабтың Мултан қаласынан солтүстік-батысқа қарай орналасқан. "Дера Исмаил Хан" атауы "Исмаил Ханның лагері" деген мағынаны білдіреді.

Ерте тарих

Дера Исмаил Хан аймағының төңірегінде мыңжылдықтар бойы адамдар қоныстанған, мұны жақын жердегі Рехман Дери қазбасы – 3300 ж.б.д. мерзіміне дейінгі Хараппаға дейінгі археологиялық ескерткіш куәландырады. VII ғасырда қалада көптеген брахмандар мен буддистер тұрған.

Ортағасырлық тарих

Д.И. Хан тарихи Дережат аймағында орналасқан, ол 15 ғасырда құрылды, Мултан Лангах сұлтандығының Шах Хусейн бұл аймаққа Балуж халықтарын қоныстануға шақырған кезде. Шах Хусейн өзінің Синдтен ар жағындағы иеліктерін ұстай алмағандықтан, 1469 немесе 1471 жылы Д.И. Хан төңірегіндегі аймақты Сардар Малик Сохраб хан Додай Балужқа берді және оны "Жагир" етіп тағайындады. Малик бастапқыда Балучистанның оңтүстік-батысындағы Макран ауданынан келген. Оның жетістігі басқа макрани тайпаларының көшіп келуіне әкелді, олардың бірі – Гази хан оңтүстікке қарай Дере Гази хан қаласын құрды. Балужтар паштундардың кейінгі толқындарымен ассимиляцияланды, бірақ аллювиалды жазықтардағы ауыл тұрғындары көбінесе балуждар немесе джаттар болып табылады. Дере Исмаил хан аймағы Мұғұл империясының Мултан Субасының бір бөлігі болды. Қала Мултаннан Қандаһарға дейінгі маңызды сауда жолында орналасқан, бірақ британдық кезеңге дейін Д.И. Хан ешқашан үлкен билікке немесе маңызға ие болған жоқ. Д.И. Хан Поуинда көшпелілері үшін сауда орталығы ретінде гүлденді.

Қаланың қайта құрылуы

Алғашқы қала 1823 жылы Инд өзенінің тасқынынан құрылыстан түгелдей жойылды. Қазіргі қаланың негізін 1825 жылы Саддозай руының Наваб Шер Мұхаммед Хан қалады, қазір ол өзеннің тұрақты арнасынан төрт миль (6 км) қашықтықта, кішкентай үстірттің үстінде орналасқан. Наваб Садозай қаланы қайта жарақтандыруда Диван Лакхи Мал мен Теж Бхан Нандванидің пікірлерін ескерді.

Сикхтардың билігі (1821-1849)

Д. И. Хан 1836 жылы Бхатти Джацих билеушісі, сикх империясының Махараджасы Нау Нихал Сингх оны қосып алғанға дейін жақын маңдағы Манкера қаласынан Садозай билігі астында болды. Диван Лакхи Мал қаланың Кардар билеушісін тағайындады, бірақ Дуррани орденінен шыққан қала навабтарына өз атақтарын және кейбір табыстарын сақтауға рұқсат етілді. 1881 жылы қаланың халқы 22 164 адамды құрады. Қаланың оңтүстік-шығысында орналасқан әскери лагерь ауданы 44 шаршы миль (114 км²) аумақты алып жатыр, оның солтүстік-батыс жағындағы Форт Акалгарх деп аталатын бөлігі ескерілмеген. Дера Исмаил бригадасының қыстағы штабы Дера Исмаил ханда орналасқан, ал гарнизон тау батареясынан, жергілікті атты әскер полкінен және үш жергілікті жаяу әскер полкінен тұрды. Осы полктардың бөлімшелері Драздинда, Джандола және Джатта қалаларының бекіністерін күзетуге көмектесті. "Азаматтық желілер" ауданы оңтүстікке қарай салынды. 1932 жылы Дера Исмаил ханның халқы 56 741 адамды құрады. Олар индустар мен мұсылмандардан тұрды, соңғыларының арасында индуизмнен және пуштун тілінен жаңадан өткендер де болды. Басым мұсылман халқы (Дера Исмаил ханның жергілікті халқының 80% -дан астамы) Мұсылман лигасын және Пәкістан қозғалысын қолдады. 1947 жылы Үндістанның бөлінуі мен Пәкістанның тәуелсіздігінен кейін азшылықтағы индустар мен сикхтер Үндістанға көшіп кетті, ал Үндістаннан келген мұсылман мигранттары Дера Исмаил ханға қоныс аударды. Үндістанда Модель Таун, Виджай Нагар және Делидегі Деравал Нагар елді мекендері Д. И. Ханның көптеген бұрынғы индус тұрғындарын қабылдады.

1947 жылғы тәуелсіздіктен кейін

1979 жылы Ауғанстанға Кеңес әскерлерінің басып кіруінен кейін босқындардың көптеп келуіне байланысты Д.И. Хан халқы үш есеге артты. 2008 жылы Дера Исмаил Хандағы жанкешті шабуылда, белгілі бір шииттерді нысана алған шабуылшы аурухананың күту залында өзін-өзі жарылтып, 32 адамды өлтірді. Бұл шабуылды «Талибан» қозғалысы Пакистан үкіметіне Суат және Федералдық Әкімшілік Тайпалық Аймақтардағы Баджаур аймақтарындағы әскери операцияны тоқтатуға қысым көрсету мақсатымен жасады, бұл операция екі аптадан азырақ бұрын басталған еді. 2008 жылдың қараша айында Дера Исмаил Хандағы бомбалау кезінде шиит діни басшысы Аллама Назир Хусейн Шах, Шах Икбал Хусейнмен сектанттық тудырған жанжал кезінде атып өлтірді. Оның жаназасы кезінде жанкешті шабуыл жасап, тоғыз адамды өлтіріп, 39 адамды жарақаттады. 2009 жылдың қаңтар айындағы жарылыстарда 16 адам қаза тауып, 52 адам жарақат алды. 2009 жылдың мамыр айындағы үш жарылыстан бес адам қаза тауып, тоғыз адам жарақат алды. 2009 жылдың 14 маусымында Пир базарындағы автобус аялдамасының жанындағы жарылыстан 8 адам қаза тауып, 27 адам жарақат алды. 2009 жылдың 29 шілдесінде аудандық соттың жанында орналасқан көлікке орнатылған бомба жарылып, екі адам қаза тауып, төрт адам жарақат алды. 2010 жылдың 18 мамырында полиция машинасының жанында мотоциклге орнатылған бомба жарылып, 13 адам қаза тауып, 14 адам жарақат алды. 2011 жылдың 25 маусымында «Талибан» қозғалысының 10-12 жауынгері жақын жердегі Кулачи қаласындағы полиция бөліміне шабуыл жасап, 10 полиция қызметкерін өлтірді. «Талибан» қозғалысы бұл шабуылдардың жауапкершілігін өз мойнына алды. 2014 жылы Пәкістанның барлық аймақтарында жауынгерлерге қарсы кең ауқымды «Зарб-е-Азб» операциясы басталды, нәтижесінде 2016 жылға қарай қауіпсіздік жағдайы жақсарды. Алайда, 2017 жылдың 4 қаңтарында Банну жолында қашықтан басқарылатын бомба жарылып, бес полиция қызметкерімен қоса 15 адам қаза тапты. 2017 жылдың 17 ақпанында Миссия Мор маңындағы полиция машинасына белгісіз күдіктілер оқ жауып, төрт полиция қызметкерімен қоса бес адам қаза тапты. 2015 жылғы Қытай-Пәкістан экономикалық дәлізі аясында Д.И. Хан Хакла-Дера Исмаил Хан тас жолының соңғы станциясы болады деп хабарланды. Бұл 280 шақырымдық, бақыланатын кіруге арналған төрт жолақты тас жол, Исламабад маңындағы М1 тас жолынан басталып, экономикалық дәліздің Батыс бағытының бір бөлігі болады. 2023 жылдың 3 қарашасында Дера Исмаил Ханда бомба жарылып, бірнеше адам қаза тауып, жарақат алды.

Климат

Дера Исмаил Хан ыстық шөлді климатқа (Köppen BWh) ие, онда маусымдары қатты ыстық, қыстары жылы болады. Жаңбыр көбінесе екі бөлігінде жауады: ақпаннан сәуірге дейінгі кезеңде, қыс пен көктемде, және шілде мен тамыздағы муссон маусымында. Д. И. Хан теңіз деңгейінен 177 метр биіктікте жатыр.

Демография

1881–1941 жылдар: Дера Исмаил Хан қаласының толық деректері, оған Дера Исмаил Хан муниципалитеті және Дера Исмаил Хан гарнизоны кірді. 1901–1911–1921–1931–1941–2017 жж. Халық саны (% пайыз) Халық саны (% пайыз) Халық саны (% пайыз) Халық саны (% пайыз) Халық саны (% пайыз) Халық саны (% пайыз) Ислам 12 440 56,13 18 662 58,80 21 759 61,94 21 056 53,52 22 321 55,34 26 424 51,50 215 348 98,78 Индуизм 8 862 39,98 11 486 36,19 11 716 33,35 17 077 43,41 16 761 41,56 22 815 44,47 438 0,20 Сикхизм 680 3,07 1 420 4,47 1 331 3,79 724 1,84 708 1,76 1 412 2,75 Жаинизм 2 0,01 15 0,05 0 0,00 0 0,00 0 0,00 Христиандық 154 0,49 325 0,93 484 1,23 541 1,34 195 0,38 2 166 0,99 Иудаизм 0 0,00 0 0,00 0 0,00 0 0,00 1 0,00 Зороастризм 0 0,00 0 0,00 0 0,00 0 0,00 0 0,00 Буддизм 0 0,00 0 0,00 0 0,00 0 0,00 Ахмадия 32 0,01 Басқалары 180 0,81 0 0,00 0 0,00 0 0,00 0 0,00 459 0,89 34 0,02 Жалпы халық саны 22 164 100,00 31 737 100,00 35 131 100,00 39 341 100,00 40 331 100,00 51 306 100,00 218 018 100,00

Жол

Қала Баннумен тас жол арқылы байланысты, ол оны провинциялық астана Пешавармен Кохат және Дарра Адам Кхел арқылы жалғастырады. Тағы бір жол Д.И.Ханды Чашма бөгеті арқылы Мианвалиге, ал тағы біреуі қаланы Жобқа жалғастырады. Үшінші ірі жол оны Пәнджәптегі Бхакармен байланыстырады, ол Инд өзенінің шығыс жағалауында орналасқан. 1980 жылдардың басында Инд өзенінде көпір салынды, оған дейін Бхакарға қайық көпірі арқылы өтілді. Тағы бір жол оны Тәңк ауданымен байланыстырады, ол солтүстік-батыста Оңтүстік Вазиристан ауданының Жандола-Ангур Адда аймақтарына және шығыста Пезуға жетеді. Д.И. Хан Хакла-Дера Исмаил Хан тас жолының соңғы нүктесі болып табылады – 280 шақырымдық, төрт жолақты, бақыланатын кіруге арналған тас жол, ол М1 тас жолындағы Хакла қиылысынан Исламабадқа жақын Д.И. Ханға дейін созылады.

Ауа

Қалаға Дера Исмаил Хан әуежайы қызмет етеді, алайда әуежайға ешқандай коммерциялық рейстер орындалмайды.