Кіріспе

1265 жылы Англияда Екінші Барон соғысының шайқасы

Эвешем шайқасы (1265 жылғы 4 тамыз) – 13 ғасырдағы Англияның Екінші Барон соғысының екі маңызды шайқасының бірі. Бұл шайқас Лестер графы Симон де Монфорт пен көтерілісшіл барондардың болашақ король Эдуард I-ге жеңілуімен аяқталды. Эдуард I әкесі Генрих III-нің әскерін басқарды. Шайқас 1265 жылғы 4 тамызда Уорстерширдегі Эвешем қаласының жанында өтті. Льюс шайқасында де Монфор корольдік үкіметті бақылауға алған болатын, бірақ бірнеше жақын одақтастарының қол үзгенінен және принц Эдуардтың тұтқыннан қашуынан кейін ол қорғануға мәжбүр болды. Эвешамда патшалық әскермен шайқасуға түскен ол өзінен екі есе көп әскерге қарсы тұрды. Шайқас тез арада қырғынға айналды; де Монфорттың өзі қаза тауып, денесі қиратылды. Замандас тарихшы Глостерлік Роберт осы оқиғаны «Евешамның қырғыны, себебі бұл шайқас емес» деп сипаттады. Шайқас патша билігін тиімді түрде қайта орнатса да, 1267 жылы Кенилворт жарлығына қол қойылғанға дейін ұсақ-құсақ қарсылықтар сақталды.

Өмірбаян

Саймон де Монфорт, Лестердің 6-шы графы, бір жыл бұрын Льюс шайқасында жеңіске жеткеннен кейін Англия Корольдігі үкіметінде үстемдікке ие болды. Ол корольді, принц Эдуардты және корольдің інісі Корнуоллдық Ричардты тұтқындады. Дегенмен, оның ықпалы негізгі одақтастарының жоғалуына байланысты тез азайды. Ақпан айында Дерби графы Роберт де Феррерс тұтқындалып, Тауэрге қамалды. Одан да маңызды серігі, Глостер графы Гилберт де Клэр, сол жылдың мамыр айында король жағына шықты. Глостердің көмегімен принц Эдуард де Монфорттың тұтқынынан қашып құтылды. Уэльс маркаларының феодалдары көтеріліске шыққанда, де Монфорт Уэльс принці Льюэлин ап Груффудтан көмек сұрады. Льюэлин өзінің титулына толық мойындау және барлық әскери табыстарын сақтап қалу шартымен көмектесуге келісті. Бұл одақ де Монфортқа қандай пайда әкелсе де, жасалған үлкен жеңілдіктер оның елдегі беделін түсірді. Темірқасықта Эдуард Глостер қаласын қоршады, ол 29 маусымда түсті. Де Монфорттың мақсаты енді ұлы Симон Кішімен бірігіп, патша әскерімен шайқасу болды, бірақ кіші Симон Лондоннан батысқа өте баяу жылжыды. Ақырында, жас Симон Кенилворттың барондық бекінісіне жетті, бірақ Эдуард оның әскеріне ауыр зиян келтіре алды, олардың көп бөлігі қамал қабырғаларының сыртында орналасқан еді. Содан кейін ханзада оңтүстікке қарай жылжыды, 4 тамызда Кенилвортта тартып алынған көптеген туларды пайдаланып, де Монфортты күшін күшейтуге дайын екендігіне сендіріп алдады, осылайша үлкен де Монфортты Авон өзенінің иіліміне түсіріп, жалғыз көпірді жауып, де Монфортты ұлының күші келмейінше шайқасуға мәжбүр етті. Де Монфорт мұны түсінгенде, былай деді деп айтылады: "Олар қаншалықты шеберлікпен жылжыды. Денелеріміз олардікі, ал жандарымыз – Құдайдікі".

Шайқас

Леуес шайқасынан алынған сабақты ескере отырып, роялистер биікке орналасты. Эвешем қаласының солтүстігіндегі Грин Хилл деп аталатын қырат бойымен Эдуард өз күштерін сол жаққа, ал Глостер оң жаққа орналастырды. Де Монфорт таңғы сағат сегізде Евешем қаласынан шықты, дәл сол кезде зор дауыл басталып кетті. Леуесте барондық күштер өздерінің киімдеріне жазылған ақ кресттермен нығайтылған, құдайлық тағдырға сенім артып, күнді жеңуге үміттенді. Ал бұл жолы патша әскері бастаманы өз қолына алып, өзгеше белгі ретінде қызыл крест тақты. Хроникашы Уильям Ришанжердің айтуынша, де Монфор патша әскерінің шабуылын көргенде: "Олар мұны өзі үйренбеді, мен үйреттім!" деді. Барондық және патшалық әскерлердің сандық құрамы шамамен 5000 және 10000 адамды құрады деп есептеледі. Де Монфорт осындай қолайсыз жағдайға тап болғандықтан, күштерін жаудың алдыңғы қатарының ортасына шоғырландыруға шешім қабылдады, осылай майданды екіге бөліп өтуді көздеді. Тактика бастапқыда сәтті болғанымен, барондық күштер тез арада бастаманы жоғалтты, әсіресе Льюэллин ап Груффудтан келген Уэльс жаяу әскерінің сенімсіздігі байқалды және олар ерте қашып кетті. Леуестегі жеңіліс әлі естерінде болғандықтан, роялистер зор ашу мен наразылықпен шайқасты. Осының салдарынан, көптеген барондық бүлікшілер, әдеттегідей, тұтқынға алынып, құны төленген орнына, майданда қаза болды. Оның денесі қиратылды, басы, қолдары, аяқтары және мүшелері кесіліп алынды.

Салдары

Роялистер де Монфорттың жеңілісінен кейін есеп айдасуға асықты. Сол жылдың қыркүйек айында Винчестерде өткен парламентте, бүлікке қатысқандардың бәрі мүліктің иесінен айырылды. Бірақ Линкольнширдегі кіші Саймон де Монфорттың көтерілісі Рождествоға дейін аяқталса да, ошақтардағы қарсылық тоқтап қалмады. Басты мәселе – іс жүзінде бұзылмайтын Кенилворт қамалында орналасқан гарнизон болды, ал 1266 жылдың жазында басталған қоршау нәтижесіз болып көрінді. Қазан айының соңында роялистер «Кенилворт жарлығын» жасады, оған сәйкес көтерілісшілерге өздерінің қатысу дәрежесіне қарай белгіленген бағамен жерлерін қайта сатып алуға рұқсат берілді. Қамалдағы қорғаушылар бастапқыда ұсыныстан бас тартты, бірақ жыл соңына қарай жағдай шыдайсыз болды, және 1267 жылы жарлыққа келісім берілді. Ірі қақтығыстарға қатысты, Евешам шайқасы мен оның салдары шешуші болды: ол Генрих III патшалығында барондық оппозицияны тоқтатты. Патшалық енді 1290 жылдардың басына дейін жалғасқан бірлік пен даму кезеңіне енді.