Кіріспе
12 ғасырдағы англо-нормандық сарбаз және мемлекет қайраткері, Пемброктың 1-ші графы Уильям Маршал (1146 немесе 1147 – 1219 жылдың 14 мамыры), сондай-ақ Уильям Маршал деп те аталады (норман тілінде: Williame li Mareschal, француз тілінде: Guillaume le Maréchal) – англо-нормандық сарбаз және мемлекет қайраткері. Ол бес ағылшын патшасына қызмет етті: Генрих II және оның ұлы, заң жүзінде бірге билеуші Жас король Генрих, Ричард I, Джон және, соңында, Джонның ұлы Генрих III. 1166 жылы рыцарь дәрежесін алған ол, жастық шағында еркін рыцарь болып, турнирлерде сәтті өнер көрсетті; Стивен Лэнгтон оны «көшпенділердің арасындағы ең мыкты рыцарь» деп атады. 1189 жылы ол Изабел де Клэрге үйлену арқылы Пемброк графының де-факто титулын алды, оның ата-анасы Аойф МакМюрроу және Пемброк графының 2-ші графы Ричард де Клэр болды. Граф титулы ресми түрде 1199 жылға дейін берілмеді және Пемброк графтығының екінші құрылуы саналады. 1216 жылы ол тоғыз жасар Генрих III-нің қорғаушысы және патшалықтың регенті болып тағайындалды. Өмірінің соңында, крест жорығында жастық шағында берген уәдесін орындап, Темплиер орденіне ант берді және Лондонның Темпл шіркеуіне жерленді. Одан бұрын оның әкесінің әулеті корольге маршалдық титулын мұрагерлікпен алған, ол әкесінің кезінде басқа маршалдар мен лауазымды тұлғаларды басқаратын бас маршал ретінде танылды. Уильям «Маршал» деп белгілі болды, бірақ оның заманында функцияның көп бөлігі арнайы өкілдерге жүктелді (патшаның үйіндегі басқа функциялар сияқты). Ол граф болғандықтан және маршал ретінде де танылғандықтан, «граф-маршал» термині жиі қолданылды, кейіннен ол ағылшын жұртшылығындағы мұрагерлік титулға айналды.
William Marshal, 1st Earl of Pembroke (1146 or 1147 – 14 May 1219), also called William the Marshal (Norman French: Williame li Mareschal, French: Guillaume le Maréchal), was an Anglo Norman soldier and statesman. He served five English kings: Henry II and his son and de jure co ruler Young King Henry, Richard I, John, and finally John's son Henry III. Knighted in 1166, he spent his younger years as a knight errant and a successful tournament competitor; Stephen Langton eulogised him as the "best knight that ever lived." In 1189, he became the de facto earl of Pembroke through his marriage to Isabel de Clare whose parents were Aoife MacMurrough and Richard de Clare, 2nd Earl of Pembroke. The title of earl was not officially granted until 1199, and is considered to be the second creation of the Pembroke earldom. In 1216, he was appointed protector for the nine year old Henry III, and regent of the kingdom. Just before his death, he fulfilled a promise he said he made in his youth while on crusade by taking vows as a Knight Templar and is buried in the Temple Church in London. Before him, his father's family held a hereditary title of Marshal to the king, which by his father's time had become recognised as a chief or master Marshalcy, involving management over other Marshals and functionaries. William became known as "the Marshal", although by his time much of the function was delegated to more specialised representatives (as happened with other functions in the King's household). Because he was an earl, and also known as the marshal, the term "earl marshal" was commonly used and this later became an established hereditary title in the English peerage.
Ерте өмір
Уильямның әкесі Джон Маршал 1135 жылы таққа отырған кезде король Стефанды қолдады, бірақ шамамен 1139 жылы ол император Матильданы қолдауға көшті. Ол, Стефан мен Матильда арасындағы мұрагерлік соғысындағы азаматтық соғысқа қатысты, бұл Англияның «Анархияға» құлауына әкелді. Вильгельмнің өмірбаянының авторы айтуынша, 1152 жылы король Стефан Ньюбери қамалын қоршағанда, Джонның қамалды тапсыруға берген уәдесін орындауын қамтамасыз ету үшін жас Вильгельмды кепіл ретінде пайдаланды. Бірақ Джон осы уақытты қамалды нығайтуға және Матильданың күштерін ескертуге жұмсады. Стефан Джонға дереу тапсыруды бұйырып, Вильгельмды асып тастаумен қорқытқанда, Джон: «Менде одан да көп, жақсы ұлдарды соғуға арналған балға мен ескірген темір бар!» - деп жауап берді. Содан кейін Вильгельмды пиерьерден (требушеттің бір түрі) қамалға лақтыруға әрекет жасалды. Бірақ Стефан жас Вильгельмге зиян келтіре алмады. Вильгельм көп айлар бойы патша кепілінде болды және 6 қараша 1153 жылы Винчестерде келісілген шарттар нәтижесінде орнаған бейбітшілікке байланысты босатылды, соның арқасында азаматтық соғыс аяқталды.
Айналаңдап жүрген ер адам
Кіші дворянның кіші ұлы ретінде Уильямның мұраға алған жері немесе байлығы болмады, сондықтан ол өмірде өз жолын табуға мәжбүр болды. Шамамен он екі жасында, әкесінің мансабы күреңдеген кезде, ол Нормандиядағы Танкарвиль шатосына, Уильям де Танкарвильдің үйіне тәрбиеленуге жіберілді, ол үлкен билеуші және жас Уильямның анасының туысы еді. Осы жерде ол рыцарьлыққа дайындық бастады. Бұл оқуға Киелі кітаптардағы оқиғалар, латын тіліндегі дұғалар және рыцарьлық қағидаларын болашақ рыцарьға сіңіру үшін француз романдық әдебиетімен танысу кірді. Танкарвиль үйінде ол, әрине, сарайлық өмір саясатының практикалық сабақтарын да алған болуы мүмкін. Оның XIII ғасырдағы өмірбаянында, «Гийом ле Маршаль тарихында» айтылғандай, Маршальдың Танкарвиль сарайында оған қарсы қастандық жасаған жаулары болды – болжам бойынша, билеушімен тығыз қарым-қатынасынан қорқыныш білген адамдар. 1166 жылы ол Фландриядан шабуыл болған Жоғарғы Нормандиядағы жорықта рыцарь атағын алды. Оның алғашқы шайқастағы тәжірибесі әртүрлі бағаланды. «Тарихқа» сәйкес, жас рыцарьды шайқаста көргендердің барлығы оның өзін жақсы көрсеткенін мойындады. Алайда, ортағасырлық тарихшы Дэвид Краучтың айтуынша, «XII ғасырдағы соғыс тек құрмет үшін емес, пайда табу үшін жүргізілді». Осы тұрғыда Маршаль сәттілікке жете алмады, өйткені ол жауынгерлік жеңістерін төлем немесе олжадан пайдаға айналдыра алмады. «Тарих» хабарлайды, Эссекс графы шайқастан кейін батыл рыцарынан әдеттегідей сыйлық күтіп, әзілдеп: «Ой? Бірақ, Маршаль, не дейсің? Сенде қырық немесе алпыс адам болды, бірақ маған осыншалықты кішкентай нәрседен бас тартасың?» деді. 1167 жылы Уильям де Танкарвиль оның алғашқы турниріне демеушілік етті, онда ол өзінің нағыз шақыруын тапты және кейіннен оны турнир чемпионы еткен дағдыларын дамыта бастады. 1168 жылы ол анасының ағасы, Солсбери графы Патриктің үйінде қызмет етті. Сол жылы Патрик королева Элеонораны Аквитания провинциясының шекарасына жақын сапарға шығарып, Маршаль осы эскорттың бір бөлігі болды. Олар королева Элеонораны тұтқындауға тырысқан Гай де Лузиньянның шабуылына ұшырады. Королева Элеонора зардапсыз құтылса да, Патрик қаза тапты; Вильгельм жамбасына жараланып, тұтқынға алынып, Лузиньян қамалына құн төлеп ұстауға жеткізілді. Қамалдың бірі жас рыцарьға аянып, оған нан берді, оның ішінде жарасын байлау үшін бірнеше таза зығыр бинттері жасырылған еді. Белгісіз адамның бұл мейірімділігі Маршальдың өмірін сақтап қалды, өйткені жараның жұғуы оны өлтіруі мүмкін еді. Біраз уақыттан кейін оны Элеонора Аквитанская құтқартты, оған оның батылдығы туралы әңгімелер қатты әсер еткен көрінеді. Ол келесі екі жыл бойы королева Элеонораның үйінің мүшесі болып қала берді, турнирлерге қатысып, рыцарьлық беделін арттырды.
Жас Генрих патшаға қызмет ету
1170 жылы Маршал жас король Генридің әкесі Генрих II-нің қару-жарақ бойынша тәрбиешісі болып тағайындалды. 1173–1174 жылдардағы жас король бастаған көтеріліс кезінде Маршалдың жас корольға деген адалдығынан басқа ешқандай нақты іс-әрекеті белгілі емес. Көтеріліс сәтсіз аяқталғаннан кейін жас король Генрих және оның серіктері, Маршал да бар, Генрих II-мен он сегіз ай бойы бірге саяхаттады, содан кейін Еуропаға рыцарлық турнирлерге қатысу үшін рұқсат сұрап, алды. Маршал жас корольдың ізінен ерді және 1176 жылдан 1182 жылға дейін Маршал мен жас король турнирлерде жеңіс алып, үлкен беделге ие болды. Турнирлер қауіпті, көбінесе өлімге әкелетін, қарсыластарды, олардың жылқыларын және қару-жарақтарын тұтқындап, олар үшін ақша және құнды сыйлықтар жеңіп алуға болатын шайқастар еді. Маршал аңызға айналған турнир чемпионы болды: өлім төсегінде ол турнирлік өмірінде 500 рыцарьдан жеңілгенін еске алды. 1182 жылдың соңында Маршал жас корольдің әйелі Маргарет Франциямен байланыста болды деген айыптау тағылды. Тарихшы Томас Асбридж бұл оқиғаның жас корольдің қызметіндегі Маршалдың саяси жаулары тарапынан жасалған болуы мүмкін екенін айтса да, оны дәлелдеуге болмайды деді. Дэвид Крауч Уильямға тағылған айыптаудың шын мәнінде Маршалдың өзімшілдігі мен ашкөздігінен туған патшалық беделін түсіру болғанын болжады, ал зинақорлық айыптауы тек Уильям Маршалдың өмірбаянында нақты айыптаулардан көңіл аудару үшін енгізілген. Айыптаулардың шындығына қарамастан, 1183 жылдың басында Маршал жас корольдің қызметінен алынды. Жас король Генрих 1183 жылдың қаңтарында өзінің ағасы Ричард Арыстан жүрекке қарсы соғыс жариялады, ал Генрих II Ричардтың жағын алды. Мамыр айында Маршал жас корольға қарсы барлық айыптаулардан ақталды және қызметіне қайта оралды. Алайда жас король мамыр айының соңында ауырып, 11 маусымда қайтыс болды. Өлім төсегінде жас король Маршалдан 1182 жылы берген крест жорығына қатысуға және қасиетті жерге баруға берген уәдесін орындауын сұрады. Генрих II-нің батасын алғаннан кейін Маршал 1183 жылдың соңында Иерусалимге аттанды. Ол кеткен екі жыл ішінде оның іс-әрекеттері туралы ештеңе белгілі емес, тек ол жас корольдің уәдесін орындады және өлім төсегінде Тамплиерлер орденіне қосылуға құпия уәде берді.
Патшалық ықыласы
1185 жылдың соңында немесе 1186 жылдың басында қасиетті жерден оралғаннан кейін, Уильям король Генрих II сарайына қайта оралды және Генрих II-нің өмірінің соңғы жылдарындағы көптеген қиындықтарда адал серкері болып қызмет етті. Корольдің құрметі тез арада қайтарылды. Король Уильямға Камбриядағы Картмелдің кең байлықтарын және солтүстік Ланкастер барониясының мұрагері Хелоизаны тапсырды. Король оның солтүстік бароны болу үшін осы мүмкіндікті пайдаланып, оған үйленетінін күткен болуы мүмкін, бірақ Уильямдың некеге қатысты зор мақсаттары болған сияқты. 1188 жылы Филипп II даулы Берри аймағын басып алуға тырысқанда, Генрих II Маршалды өзіне шақырды. Бұл туралы жазылған хатында Уильямның патшаға қызметі үшін лайықты сыйақы алмағаны туралы шағымдарына сарказммен жауап берілген. Сондықтан Генрих оған Беридегі Шаторудың ханымы Дионисиямен үйленуді және оның жерлерін уәде етті. Соңынан болған науқанда король өзінің мұрагері, Пуату графы Ричардпен келіспеді, ол әкесіне қарсы Филипп II-мен одақтасты. 1189 жылы Генрих II Ле-Маннан Чинонға қашқанда, Уильям Ричардты шайқаста аттан түсірді. Уильям ханзаданы өлтіре алған, бірақ оның мақсатын нақтылау үшін атын өлтірді. Ол Ричардты аттан түсірген жалғыз адам болды. Дегенмен Генрихтің қайтысынан кейін Маршал бұрынғы қарсыласы, енді король Ричард I сарайында құрметпен қарсы алынды, Маршалдың адалдығы мен әскери жетістіктері, әсіресе крест жорығына баруға ниеттенген король үшін, елемеуге болмайтындығын мойындады. Ескі корольдің өмірінің соңғы күндерінде ол Маршалға Изабелла де Клэрдің қолы мен иеліктерін (1172-1220 ж.ж.) уәде еткен, бірақ бұл мәселені аяқтамады. Ричард король бұл ұсынысты растады, сондықтан 1189 жылдың тамызында 43 жасында Маршал Ричард де Клэрдің (Күшті садақ) 17 жастағы қызымен үйленді. Оның әкесі Пемброк графы болған, ал Маршал Англияда, Уэльсте, Нормандияда және Ирландияда кең байлықтар мен талаптарға ие болды. Дегенмен, кейбір иеліктер келісімге кірмеді. Маршал 1199 жылға дейін Пемброк пен граф атағын алған жоқ, өйткені ол 1154 жылы корольдың қолына өткен еді. Алайда, бұл неке жерсіз шонжадан кішігірім отбасынан патшалықтағы ең бай адамдардың біріне айналдырды, бұл оның билігі мен сарайдағы беделінің белгісі болды. Олардың бес ұлы мен бес қызы және көптеген ұрпақтары болды. Уильям әйелінің жерлеріне көптеген жақсартулар енгізді, соның ішінде Пемброк және Чепстоу қамалдарын кеңейтті. Бұл неке оның саяси және әскери қызметі үшін сыйақы болғанымен, жиырма алты жылдық жас айырмашылығына қарамастан, жұбайлар бір-біріне шынайы махаббат пен құрмет сезімін дамытқан сияқты. Сондай-ақ, Маршалдың әйелі болғанына ешқандай дәлел жоқ, бұл ақсүйектер үшін әдеттегі жағдай еді және көбінесе кеңінен талқыланды. Вильгельм 1190 жылы үшінші крест жорығына аттанған кезде тағайындалған регенттік кеңесіне кірді. Ол корольдің інісі Джонның жағына шықты, бірақ көп ұзамай Джонның мүдделері Ричардтың мүдделерінен өзгеше екенін анықтады. Сондықтан 1193 жылы ол адалдармен бірігіп, оған қарсы соғыс бастады. 1194 жылдың көктемінде Англиядағы жаулық кезінде және Ричард корольдің оралуына дейін, Уильям Маршалдың ағасы Джон Маршал (сенешал болып қызмет еткен) корольдің інісі Джон үшін Марлбороны қорғап жатқанда қаза тапты. Ричард Маршалға ағасының мұрагерлік маршалдық орнын және оның әкесінің құрметін Хэмстед Маршаллға беруге рұқсат берді. Маршал корольге Нормандиядағы Филипп II-ге қарсы соғыста қызмет етті. Ричардтың өлім төсегінде король Маршалды Руанның және корольдік қазынаның қамқоршысы етіп тағайындады.
Джон патша мен Магна-Карта
Уильям 1199 жылы Джон король болғанда оны қолдады, Джонның ағасы Джеффридің ұлы, Артур Бриттанияның таққа талап етушілеріне қарсы шықты. 1200 және 1203 жылдар аралығында Уильям Капетия әскерлерінің күшейіп бара жатқан қысымына қарсы Нормандияны қорғауға белсенді қатысты. 1203 жылдың желтоқсанында король Джон герцогтікті тастап кеткенде ол онымен бірге теңізге шықты. Герцогтікті жоғалтқаннан кейін корольмен арасында дау туды, ол 1204 жылы Франция королі Филипп II-мен бітім туралы келіссөздер жүргізу үшін Лестер графымен бірге елшілікке жіберілді. Маршал нормандық жерлерін сақтап қалу мүмкіндігін пайдаланды. Король Филиппен келіссөздерді бастамас бұрын, Джон Уильямға Франция короліне құрмет көрсетуге рұқсат берді, осылайша Нормандиядағы иеліктерін сақтай алатын болды – ол жастай өткізген уақытына байланысты оған қымбат жерлер еді. Бірақ ресми келіссөздер басталғаннан кейін Филипп мұндай құрметті тек өзіне ғана беруді талап етті, бірақ Джон оған келіспеді. Уильям Филиппке құрмет көрсеткенде Джон ашуланды, соның салдарынан сарайда үлкен жанжал болды, бұл екеуінің арасын суытты. 1207 жылы Джон бірнеше маңызды ирландтық феодалдарға, соның ішінде Уильямға қарсы қимыл жасағанда бұл ашық жаулыққа ұласты. Уильям 1207 жылы Лейнстерге кетіп, 1208 жылдың күзінде сотқа қайта шақырылып, қорланды, ал Джонның Ирландиядағы әкімшісі Мейлр фиц Генрих оның жерлеріне шабуыл жасап, Нью-Росс қаласын өртеді. Мейлрдің графиня Изабелден жеңілуі оның күйеуінің Лейнстерге оралуына себеп болды. 1210 жылы Брауз және Лейси отбасыларымен болған соғыста ол король Джонмен қайтадан қақтығысты, бірақ аман қалды. 1213 жылға дейін Ирландияда болған ол осы уақыт ішінде Карлоу қамалын салды және Лейнстерлік иелігін қайта құрылымдады. 1212 жылы қайтадан ізгілікке бөленген ол 1213 жылы ағылшын сарайына қайта оралуға шақырылды. Араздарына қарамастан, Уильям Джон мен оның барондары арасындағы қақтығыстар кезінде адал болды, ол 15 маусымда 1215 жылы Руннимедте Магна Картаны бекітумен аяқталды. Уильям Бірінші барон соғысы кезінде корольге адал болған ағылшын графтарының бірі болды. Джонның тоғыз жасар ұлы Генридің таққа отыруын қамтамасыз ету үшін өлім төсегінде оған сенгені де Уильям еді. Уильям корольдің жерлеу рәсімін ұйымдастырып, оны Вустер соборында жерледі.
Генрих III-дің регенті
11 қараша 1216 жылы Глостерде король Джон қайтыс болғаннан кейін, Вильям Маршал корольдің кеңесі (Бірінші барон соғысында король Джонға адал болған бас барондар) тоғыз жасар король Генрих III-нің қорғаушысы және патшалықтың регенті ретінде тағайындалды. Қартайған шағына қарамастан (шамамен 70 жаста) ол ханзада Луи және бүлікші барондарға қарсы соғысты ерекше күшпен жүргізді. Линкольн шайқасында ол жас король әскерінің алдында шайқасып, жеңіске жеткізді. Ол Лондонда Луиді қоршауға дайындалып жатқанда, Дувер бұғазындағы Хуберт де Бурдың теңіз жеңісімен соғыс аяқталды. Вильям 1217 жылдың қыркүйегінде Луи және бүлікшілерге жасаған кеңпейілді шарттары үшін сынға ұшырады, бірақ оның тиімді шешімі саяси сарапшылықпен және француздарды Англиядан мүмкіндігінше жылдам шығару ниетімен қабылданды. Маршалдың саясатының негізгі қағидалары – өзін ұстау және келісімге келу болды, ол жас сұлтаны үшін бейбітшілік пен тұрақтылықты қамтамасыз етуді мақсат тұтты. 1217 жылғы бейбітшіліктен бұрын да, кейін де ол Магна Хартаны қайта жариялады, онда ол куәгер барондардың бірі ретінде қол қойды.
Өлім және мұра
1219 жылдың басында өмір бойы зор денсаулыққа ие болған Вильям Маршал "ауру мен қиналудан қиналды". Наурыз айында ол өліп бара жатқанын сезіп, үлкен ұлын, сондай-ақ Вильямды және үй ішіндегі рыцарьларын шақырды. Ол Лондон мұнарасынан Беркширдегі Кавершамдағы Редингке қарай жол тартты. Ол барондардың, Генрих III, Папаның легаты Пандульф Верраччо, корольдік әділет министрі (Хуберт де Бург) және Питер де Рош (Винчестер епискобы және жас корольдің қамқоршысы) кездесуін шақырды. Вильям епископтың регенттікке талап етуін қабылдамады және регенттікті Папаның легатының қамқорлығына тапсырды; ол епископқа немесе осы жиынға шақырылған басқа да билеушілерге сенбеді. Крест жорығында берген уәдесін орындап, өлім төсегінде Темплиерлер орденіне қабылданды. Ол 14 мамыр 1219 жылы Кавершамда достары мен туыстарының арасында бейбіт түрде қайтыс болды. Ол Лондонның Храм шіркеуіне жерленді, оның қабірі бүгінге дейін сақталған. 2022 жылдың мамыр айында Пемброк қамалының алдында атқа отырған Маршалдың мүсіні ашылды. Оны Гарриет Аддиман жасады, бұл Пемброк және Монктон жергілікті тарих қоғамының бастамасымен жасалды.
Маршалдың отбасы тағдыры
Ирландиядағы азамат соғыстары кезінде Уильям Фернс епискобының талап еткен, бірақ қайтарып ала алмаған екі поместьесін иеленді. Уильям қайтыс болғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң, сол епископ оның ұлдарының балалары болмайды және Маршалдың ірі иеліктері шашырап кетеді деп отбасына қарғыс жіберді деген әңгіме бар. Уильямның барлық ұлдары Пемброк графы және Англия маршалы болды, және олардың әрқайсысы заңды мұрагерсіз қайтыс болды. Содан кейін Уильямның кең байлығы бес қызының күйеулері арасында бөлісті. "Маршал" титулы ең үлкен қызының күйеуі Хью Бигодқа, Норфолк графының үшіншісіне, кейін Норфолк герцогтарының Моубрей әулетіне, одан кейін Норфолк герцогтарының Говард әулетіне берілді, соның нәтижесінде "Герцог-маршал" атағы пайда болды. "Пемброк графы" титулы Жанна Маршалдың қызы Жанна де Мунченсидің күйеуі Вильгельм де Валенске көшті; ол Пемброк графтарының де Валенс әулетінің алғашқы өкілі болды. Уильямның қызы Изабел арқылы ол шотландтың Брюс және Стюарт патшаларының атасы саналады. Немересі Мод де Брауз арқылы Уильям соңғы Плантагенет патшаларының, Эдуард IV-тен Ричард III-ге дейін, және Генрих VIII-ден бастап барлық ағылшын монархтарының тегін жалғастырды.