Бас шашын алу дәстүрі және тарихы

Кіріспе

Шашы әлі жалғанған күйінде адамның бас шарының бір бөлігін алып тастау

Шаш шашу – адамның бас шарының бір бөлігін, шашымен бірге, кесіп немесе жыртып алу әрекеті. Бұл көбінесе соғыстарда трофей ретінде бас шары алынуымен байланысты. Бас шары алу – адам денесінің бөліктерін трофей ретінде алып көрсетудің кең таралған мәдени дәстүрінің бір бөлігі саналады және адам басын алудың орнына пайда болған болуы мүмкін, себебі бас шарын алу, тасымалдау және кейін көрсету үшін сақтау оңайырақ. Шаш шашу Ескі және Жаңа дүниедегі түрлі мәдениеттерде дербес дамыды.

Еуропа

Скалпингтің ең ерте мысалдарының бірі Швециядағы аңшы-жинаушылар зиратында табылған мезолит дәуіріне дейін жетеді. Даниядағы Эртебёлле мәдениетіне жататын тас дәуірінен қалған бірнеше адам қаңқалары скальпингке дәлел келтіреді. Швециядағы Альвастра үйіндісінен табылған адамның бас сүйегі шамамен 5000 жыл бұрын шашылып алынған. Георг Фредеричи Геродоттың скифтерді сипаттаған тұсындағы «ежелгі әлемде скальпингтің жалғыз нақты және толық бейнесін бергенін» атап өтті. Геродоттың сөзіне қарағанда, скиф жауынгерлері шайқаста жеңген жауларының басын кесіп, олжаның үлесін алу үшін патшаға әкелген. Содан кейін жауынгер құлақтардың айналасын дөңгелектеп кесіп, бас сүйегін шайқап, терісін алып тастаған. Одан кейін етін өгіздің қабырғасымен сырып, тазартқаннан соң, саусақтарымен иілгіш етіп жұмыс істеп, қолшатыр ретінде пайдалануға дайын болғанша өңдеген. Осы қолшатырларды жылқының тоқымына іліп, олармен мақтанған. «Ең батылы – ең көбін алған». Аммиан Марцеллин Алан тайпасының бас терісін алуын Геродот сияқты сөздермен сипаттаған. Аббат Эммануэль Х.Д. Доменек ежелгі германдықтардың «декалваре» және вестготтар кодексіндегі «capillos et cutem detrahere» терминдерін ерте ортағасырлық Еуропадағы скальпинг мысалдары ретінде келтірді, бірақ осы терминдердің кейбір жаңа түсіндірмелері оларды заңды жаза ретінде шашты қырқумен байланыстырады, скальпингпен емес. 1036 жылы Англияда Гаррольд Годвинсонның әкесі, граф Годвин, өзінің жауларын, соның ішінде Альфред Этелингті скальпингке ұшыратқаны туралы хабар тарады. Ежелгі Абингдон қолжазбасында «кейбіреулері соқыр қалды, кейбіреулері мүгедек болды, ал кейбіреулері бас терісінен айырылды. Даниялықтар келіп, осы жерде бейбітшілік орнатқаннан бері осындай қорқынышты іс жасалмаған» делінген. 1845 жылы жалдамалы әскер Джон Дункан соғыста алынған шамамен 700 бас терісін көрді, оларды Дагомея патшасының (қазіргі Бенин Республикасы) қызметіндегі әйел сарбаздары – «Дагомея амазонкалары» трофей ретінде көрсетті. Дункан бұл бас терілерінің ұзақ уақыт бойы жиналғанын және бір шайқаста алынбағанын атап өтті. Дункан Дагомеяда кеңінен саяхаттап, бас алу және бас сүйектерін трофей ретінде сақтау сияқты әдет-ғұрыптарды сипаттаса да, ол басқа жерде скальпинг туралы ештеңе айтпады. Екінші дүниежүзілік соғыста одақтас әскерлерінен өлтірілген жау әскерлерінің бас терісін алудың жекелеген жағдайлары белгілі. Осы оқиғалардың көпшілігі Тынық мұхиты аймағында, сондай-ақ трофей аңшылығының одан да қатігез түрлерімен (жапондық соғыс өлекселерін қиып-жоюды қараңыз) байланысты болды, бірақ Еуропалық майданда да осындай жағдайлар кездеседі. Әсіресе кеңінен таралған, бірақ даулы жағдай – бұл операция «Market Garden» операциясының басында британдық парашютистер шабуыл жасап өлтірген Арнем қаласының коменданты, неміс генералы Фридрих Куссин жағдайы.

One of the earliest examples of scalping dates back to the mesolithic period, found at a hunter gatherer cemetery in Sweden. Several human remains from the stone age Ertebølle culture in Denmark show evidence of scalping. A man found in a grave in the Alvastra pile dwelling in Sweden had been scalped approximately 5,000 years ago. Georg Frederici noted that “Herodotus provided the only clear and satisfactory portrayal of a scalping people in the old world” in his description of the Scythians, a nomadic people then located to the north and west of the Black Sea. Herodotus related that Scythian warriors would behead the enemies they defeated in battle and present the heads to their king to claim their share of the plunder. Then, the warrior would skin the head “by making a circular cut round the ears and shaking out the skull; he then scrapes the flesh off the skin with the rib of an ox, and when it is clean works it with his fingers until it is supple, and fit to be used as a sort of handkerchief. He hangs these handkerchiefs on the bridle of his horse, and is very proud of them. The best man is the man who has the greatest number.”

Ammianus Marcellinus noted the taking of scalps by the Alani in terms quite similar to those used by Herodotus. The Abbé Emmanuel H. D. Domenech referred to the decalvare of the ancient Germans and the capillos et cutem detrahere of the code of the Visigoths as examples of scalping in early medieval Europe, though some more recent interpretations of these terms relate them to shaving off the hair of the head as a legal punishment rather than scalping. In England in 1036, Earl Godwin, father of Harold Godwinson, was reportedly responsible for scalping his enemies, among whom was Alfred Aetheling. According to the ancient Abingdon manuscript, 'some of them were blinded, some maimed, some scalped. No more horrible deed was done in this country since the Danes came and made peace here'. In 1845, mercenary John Duncan observed what he estimated to be 700 scalps taken in warfare and displayed as trophies by a contingent of female soldiers—Dahomey Amazons—employed by the King of Dahomey (present day Republic of Benin). Duncan noted that these would have been taken and kept over a long period of time and would not have come from a single battle. Although Duncan travelled widely in Dahomey, and described customs such as the taking of heads and the retention of skulls as trophies, nowhere else does he mention scalping. Occasional instances of scalping of dead Axis troops by Allied military personnel are known from World War II. While many of these instances took place in the Pacific Theater, along with more extreme forms of trophy hunting (see American mutilation of Japanese war dead), occasional instances are reported in the European Theater as well. One particularly widely reported, although disputed, case involves that of German general Friedrich Kussin, the commandant of the town of Arnhem who was ambushed and killed by British paratroopers in the early stages of Operation Market Garden.

Азия

Қытайдың орталық жазығында Лонгшан және Эрлиту дәуірлерінде скальпинг жасалғанына физикалық дәлелдер бар. Оңтүстік Сібірдегі темір дәуіріне жататын қорымнан табылған бас сүйек скальпингке түскенін көрсетеді. Бұл, сол жерде тұрған скифтердің бас терісін алу әдетіне физикалық куәлік болып табылады. Кейбір дәлелдер Үндістан субконтинентінде де табылды. Бхай Тару Сингх (шамамен 1720 – 1 шілде 1745) – Сикх құндылықтарын қорғау үшін, шашын қырқудан және ислам дініне өтуден гөрі, басын скальпингтеуге келісіп, өмірін құрбан еткен белгілі Сикх шейіті.

Америка

Америкада скальпинг негізінен үнді тайпаларының салтынан пайда болды, ал кейіннен континенттегі еуропалық отарлаушылар осыны қабылдады.

Техникалар

Скалпингтің нақты әдістері әр жерде шамалы өзгеше болды, бұл скальпердің қалаған пішіні, көлемі және кесілген бас терісін пайдалану мақсатына байланысты мәдени ерекшеліктеріне, сондай-ақ құрбандардың шашын қалай кигеніне байланысты болды, бірақ скальпингтің жалпы процесі біркелкі болды: Олар мүгедек немесе өлген жаудың басын ұстап, бір аяғын мойнына қойып, сол қолын шашына бұрады; осылайша, бас бетін жабатын теріні созып, олар осы қатыгез мақсат үшін әрдайым жақсы күйде сақталатын скальпинг пышақтарын шығарып, бірнеше шебер соққымен бас терісі деп аталатын бөлігін алып тастайды. Олар осыны соншалықты жылдам жасайды, бүкіл процеске бір минуттан да аз уақыт кетеді. Бас терісі, бес қабатының төртіншісі (ең жұқасы) – ареолалық дәнекер тінінің жазықтығы бойынша бас сүйегінен бөлінеді. Скалпинг өзі өлімге себеп болмаса да, көбінесе ауыр жарақат алған немесе өлген адамдарға жасалған. Скалпингке қолданылған ең алғашқы құралдар – кремень, херт немесе обсидианнан жасалған тас пышақтар, немесе қамыс, устрица қабықтары сияқты жиектеріне жұмыс істеуге болатын басқа материалдар болды. Мұндай құралдар теріні сызу, аңды өңдеу сияқты күнделікті жұмыстарда да қолданылды, бірақ Еуропамен сауда арқылы алынған металл пышақтармен ауыстырылды. Америка және Еуропа әдебиеттерінде "скальпинг пышағы" деп аталатын құрал, америкалықтар үшін жай ғана тиімді көп мақсатты құрал болғандықтан, олар оны осылай атамайтын.

Ұлт аралық қақтығыс

Солтүстік Америкада Колумб дәуірінен бұрынғы кезеңде скальпингтің маңызды археологиялық дәлелдері бар. Көміртекпен талдау көрсеткендей, скальпинг 600 жылдан ерте кезеңде де болған, ал кейбір бас сүйектерінде скальпингтен кейінгі жаралардың жазылу белгілері байқалады, бұл кейбір құрбандардың бірнеше айға дейін тірі қалғанын көрсетеді. Американың көптеген тайпалары 19 ғасырдың соңына дейін скальпингпен айналысқан. Крау-Крик қырғынында табылған шамамен 500 денеден 90 пайызының бас сүйектерінде скальпинг белгілері анықталды. Оқиға шамамен 1325 жылы болған. Американы еуропалықтардың отарлауы тайпалар арасындағы қақтығыстарды күшейтті, соның салдарынан скальпинг жиіледі. Коннектикут штаты 1637 жылы пеквот тайпасын өлтірген могегандарға сыйақы төледі. Төрт жылдан кейін, Жаңа Амстердамдағы голландтар раритандардың бастары үшін сыйлық ұсынды. Сусквеханнок соғысы (1675–77) кезінде американдық колониялардың заңнамаларында үнді тұтқындарының немесе олардың бас сүйектері үшін сыйлықтар көріне бастады. Жаңа Англия 1675 жылы король Филипп соғысы кезінде ақ қоныс аударушылар мен наррагансет тайпасына сыйлықтар ұсынды. Бастапқыда тек үнді бас сүйектері үшін қарастырылған сыйлық саясаты жау отаршылдарға да таратылды. Ата Раль соғысы (1722–1725) кезінде 1722 жылдың 8 тамызында Массачусетс 12 және одан жоғары жастағы еркек үнділердің бас сүйектері үшін 100 фунт стерлинг, әйелдер мен балалар үшін 50 фунт стерлинг төледі. Рейнджер Джон Лаввелл бас сүйегін аулау экспедицияларын ұйымдастырған, оның ең танымал оқиғасы – Нью-Гэмпширдегі Пекваукет шайқасы. 1710 және 1720 жылдары Жаңа Франция Натчез және Мескваки тайпаларымен шекаралық соғыс жүргізді, оның барысында екі тарап та осы тәжірибені қолданды. Француздар мен олардың үнді одақтастарының Джордж патша соғысы кезінде британдық отбасыларды қайта-қайта қырғынға ұшыратқанына жауап ретінде, Массачусетс губернаторы Уильям Ширли 1746 жылы британдық одақтас үндістерге француз одақтастарының бас сүйектері үшін сыйлық ұсынды. Нью-Йорк 1747 жылы бас терісін қорғау туралы заң қабылдады. Ата Ле Лутр соғысы мен Жаңа Шотландия мен Акадиядағы жеті жылдық соғыс кезінде француз отаршылары үндістерге британдықтардың бас терісі үшін төлем ұсынды. 1749 жылы британдық губернатор Эдвард Корнуоллис еркек бас сүйектері немесе тұтқындар үшін сыйлық көзделген құрту туралы жарлық шығарды. Сондай-ақ, Жеті жылдық соғыс кезінде 1756 жылы Новая Шотландия губернаторы Чарльз Лоуренс микмактардың еркек бас сүйектері үшін сыйлық ұсынды. (2000 жылы кейбір микмактар бұл жарлық әлі де Новая Шотландияда заңды деп мәлімдеді. Үкімет өкілдері бұл енді заңды емес екенін, өйткені сыйлық кейінгі шарттармен алмастырылды – Галифакс шарттарын қараңыз). Француздар мен үндістер соғысы кезінде 1755 жылдың 12 маусымында Массачусетс губернаторы Уильям Ширли еркек үндінің бас терісі үшін 40 фунт, әйелдер мен 12 жасқа дейінгі балалардың бас терісі үшін 20 фунт сыйлық ұсынды. 1756 жылы Пенсильванияның вице-губернаторы Роберт Моррис, Ленни Ленапе (Делавэр) тайпасына қарсы соғыс жариялағанда, "он екі жастан асқан әрбір еркек жаудың бас сүйегі үшін сегіздің 130-ын" және "әрбір үнді әйелінің бас сүйегі үшін сегіздің 50 бөлігін" олардың өлтірілгенін дәлелдеу ретінде ұсынды. Бас сүйегі сыйлықтарының бар екендігі жиі айтылса да, олар заң ретінде оңай қол жетімді болғандықтан, нақты төленген сыйлықтардың саны туралы зерттеулер аз. Орманды аймақтардағы ерте шекаралық соғыстарда, кремнийлі мылтықтардың оқ тиеу уақыты ұзақ болғандықтан, томагок пен пышақтар атыс қаруларынан артықшылыққа ие болды. Садақ, пышақ және балтаның тиімділігі айқын болды. Кейбір штаттарда бас сүйегі үшін ұсынылатын сыйлық мөлшері жоғарылатылды, себебі төменгі сыйлықтар тиімсіз болды және төлем үшін өмірін қауіпке салуға тұрарлық емес еді. Сыйлықтардың өсуі – жүйелік сәтсіздіктің белгісі.

There is substantial archaeological evidence of scalping in North America in the pre Columbian era. Carbon dating of skulls show evidence of scalping as early as 600 AD; some skulls show evidence of healing from scalping injuries, suggesting at least some victims occasionally survived at least several months. Many tribes of Native Americans practiced scalping, in some instances up until the end of the 19th century. Of the approximately 500 bodies at the Crow Creek massacre site, 90 percent of the skulls show evidence of scalping. The event took place circa 1325 AD. European colonisation of the Americas increased the incidence of intertribal conflict, and consequently an increase in the prevalence of scalping. Connecticut specifically reimbursed Mohegans for slaying the Pequot in 1637. Four years later, the Dutch in New Amsterdam offered bounties for the heads of Raritans. Bounties for Indian captives or their scalps appeared in the legislation of the American colonies during the Susquehannock War (1675–77). New England offered bounties to white settlers and Narragansett people in 1675 during King Philip's War. Bounty policies originally intended only for Native American scalps were extended to enemy colonists. During Father Rale's War (1722–1725), on August 8, 1722, Massachusetts put a bounty on native families, paying 100 pounds sterling for the scalps of male Indians aged 12 and over, and 50 pounds sterling for women and children. Ranger John Lovewell is known to have conducted scalp hunting expeditions, the most famous being the Battle of Pequawket in New Hampshire. In the 1710s and 1720s, New France engaged in frontier warfare with the Natchez people and the Meskwaki people, during which both sides employed the practice. In response to repeated massacres of British families by the French and their native allies during King George's War, Massachusetts governor William Shirley issued a bounty in 1746 to be paid to British allied Indians for the scalps of French allied Indian men, women, and children. New York passed a scalp act in 1747. During Father Le Loutre's War and the Seven Years' War in Nova Scotia and Acadia, French colonists offered payments to Indians for British scalps. In 1749, British governor Edward Cornwallis created an extirpation proclamation, which included a bounty for male scalps or prisoners. Also during the Seven Years' War, Governor of Nova Scotia Charles Lawrence offered a reward for male Mi'kmaq scalps in 1756. (In 2000, some Mi'kmaq argued that this proclamation was still legal in Nova Scotia. Government officials argued that it was no longer legal because the bounty was superseded by later treaties see the Halifax Treaties). During the French and Indian War, as of June 12, 1755, Massachusetts governor William Shirley was offering a bounty of £40 for a male Indian scalp, and £20 for scalps of females or of children under 12 years old. In 1756, Pennsylvania Lieutenant Governor Robert Morris, in his declaration of war against the Lenni Lenape (Delaware) people, offered "130 Pieces of Eight, for the Scalp of Every Male Indian Enemy, above the Age of Twelve Years," and "50 Pieces of Eight for the Scalp of Every Indian Woman, produced as evidence of their being killed." Although much has been made of the existence of scalp bounties, generally because they have been easily accessible as statutes, little research exists on the numbers of bounties actually paid. Early frontier warfare in forested areas in the era of flintlock muzzle loading rifles favored tomahawks and knives over firearms because of the long loading time after a shot was fired. Advantage was clearly held by bow, knife, and hatchet. Some states had a history of escalating the payout of bounties offered per scalp, presumably because lower bounties were ineffective and were not worth risking one's life in exchange for the payoff. Rising bounties were a measure of bounty system failure.

Америка революциясы

Америка Тәуелсіздік соғысында британдық губернатор-лейтенант және Форт-Детройттегі үндістер ісі жөніндегі инспектор Генри Гамильтонды американдық патриоттар «шаш сатып алушы генерал» деп атады, себебі олардың пікірінше ол америкалық қоныс аударушыларды бас терісін алуға ынталандырып, өз американдық одақтастарына ақы төлеген. Осының салдарынан Гамильтон тұтқындалғанда, оны әскери тұтқын ретінде емес, соғыс қылмыскері ретінде қарады. Дегенмен, американдық тарихшылар оның бас терісі үшін сыйақы ұсынғанына ешқандай дәлел жоқ екенін атап өтті, және қазір Америка революциясы кезінде британдық офицерлердің ешқайсысы бас терісі үшін ақы төлемеген деп есептеледі. 1779 жылдың 13 қыркүйегінде лейтенант Уильям Бартонның күнделігінде патриоттардың бас терісі алуға қатысқандығы туралы жазылған. Америка революциясы кезінде британдықтармен одақтасқан ирокездердің бас терісі алумен айналысқандығы белгілі. Ең танымал оқиға – Джейн МакКреаның өлімі, оның күйеуі лоялист офицері болған. Оны британдықтарға адал болған және Джон Бургойннің басшылығындағы ирокездер ұрлап алып, соңында бас терісін алып, атып өлтірді. Оның өлімі көптеген отаршылдарды Канададан британдық шапқыншылыққа қарсы күреске қосылуға шабыс тартты, бірақ бұл күш-жігер Саратога шайқасында жеңіліспен аяқталды.

Мексика

1835 жылы Мексиканың Сонора штатының үкіметі апачтардың басына сыйақы белгіледі, ал 1837 жылы Мексиканың Чихуауа штаты да апачтардың шашын алуға сыйақы ұсынды – әр жауынгерге 100 песо, әйелге 50 песо және балаға 25 песо. Харрис Ворстер былай деп жазды: "Жаңа саясат түрлі топтарды қызықтырды, олардың ішінде ағылшындар, Семинол Джон Хорс басқарған қашқан құлдар және үндістер болды. Киркер делаварлар мен шаунилерді пайдаланды; Террасас сияқты басқалары Тарахумараларды пайдаланды; ал Семинол басшысы Коакучи өз халқының Үндістан аумағынан қашқан бір тобын басқарды."

Америка Азаматтық соғысы

Кейбір скальпинг оқиғалары 1861-1865 жылдардағы Америка Азамат соғысы кезінде болды. Мысалы, "Қанды Билл" Андерсон басшылығымен Конфедерация партизандары өлтірген одақ әскерлерінің шашын алып, оны өз жабдықтарына (мысалы, ерге) әшекей ретінде іліп қоюмен белгілі болды. Арчи Клемент Андерсонның "бас шашушысы" ретінде танымал еді.

Үнді соғыстарының жалғасы

1851 жылы АҚШ армиясы Калифорния штатының Станислаус округінде үндістердің шашын көрсетті. 1851 жылы Техама округінде (Калифорния) Техама қырғыны болды, онда АҚШ әскерилері мен азаматтары ауылдарды қиратып, жүздеген ерлер, әйелдер мен балалардың шашын алып тастады. Бұл шабуыл Яна, Конкоу, Нисенан, Винту, Номлаки, Патвин, Юки және Майду ауылдарында тұратын жергілікті қауымдарды бағыттап шабуылдады. Шаш алу 1864 жылғы 29 қарашада Америка үнді соғыстары кезінде болған Sand Creek қырғынында да орын алды, онда АҚШ армиясының 700 ерікті сарбазы Колорадоның оңтүстік-шығысындағы Шайен және Арапахо ауылын қиратып, шамамен 70-163 америкалық үндістандық азаматты өлтіріп, мүшелерін қиып тастады. 1867 жылғы New York Times газетінде жарияланған мақалада «Колорадодағы шағын қаланың тұрғындары жақында үндістердің шашын сатып алу үшін 5000 долларлық қорға жазылған (құлақтары бар әр шашқа 25 доллар төленеді) және үндістердің шашының нарығына жасы мен жынысының ешқандай әсері жоқ» делінген. Мақалада бұл әрекет АҚШ федералды үкіметімен «мақұлданғаны» және АҚШ «Америкалық шығыста» бір ғасыр бұрын бастаған үлгілерге негізделгені айтылған. Бір жазушының пікірінше, шаш алу үшін сыйлық тағайындау «америкалықтардың ерекше жаңалығы» болды, ол «жергілікті халыққа қарсы соғыстарда жауынгерлерді қоса алғанда, жауынгер емес үндістерді (әйелдер, балалар мен нәрестелерді қоса алғанда) қасақана өлтірудің кездейсоқ процесіне» айналды.