Кіріспе

"Жоғарыда аталғандардың ешқайсысына қарсы" (NOTA) немесе қысқаша "жоқ" деп белгілі, кейбір мемлекеттерде немесе ұйымдарда сайлаушыға дауыс беру жүйесінде кандидаттарды жақтырмауын білдіруге мүмкіндік беретін сайлау опциясы. Бұл, сайлауда келісімді қабылдамау мүмкіндігі болуы керек деген қағидатқа негізделген, дәл сол сияқты бюллетеньдегі сұрақтарға "жоқ" деп дауыс беру арқылы. Оны "дауыс беруден бас тартудан" ажырату қажет, онда сайлаушы дауыс бермейді. Стандартты тәртіп ретінде бюллетеньдерге "Жоғарыда аталғандардың ешқайсысы жоқ" деген опцияны енгізетін мемлекеттерге Аргентина, Беларусь, Бельгия, Болгария („Не подкрепям никого“, "Мен ешкімді қолдамаймын"), Канада, Колумбия (voto en blanco, "бос дауыс"), Франция (vote blanc, "бос дауыс"), Грекия (λευκό, "бос"), Үндістан ("Жоғарыда аталғандардың ешқайсысы жоқ"), Индонезия (kotak kosong, "бос жәшік"), Моңғолия, Нидерланды, Солтүстік Корея, Норвегия, Перу, Испания (voto en blanco, "бос дауыс"), Қазақстан, Швейцария, Уругвай, АҚШ-тың Невада штаты ("Бұл кандидаттардың ешқайсысы жоқ") жатады. Ресейде мұндай опция 2006 жылы жойылғанға дейін бюллетеньдерде ("Барлығына қарсымын") болды. Бангладеш 2008 жылы бұл опцияны (না ভোট, "жоқ дауыс") енгізді. Пәкістан 2013 жылғы сайлауда бұл опцияны бюллетеньдерге қосты, бірақ Пәкістанның сайлау комиссиясы кейіннен оны қабылдамады. 2016 жылғы президенттік сайлаудан және 2017 жылғы парламенттік сайлаудан бастап Болгария "жоғарыда аталғандардың ешқайсысы жоқ" опциясын енгізді, ол президенттік сайлаудың бірінші турында 5,59%, екінші турында 4,47% дауыс алды. Бұл опция 2019 жылғы София мэрі сайлауында да қолданылды. Қазақстан бастапқыда 1995 жылдан 2004 жылға дейін ("Бәріне қарсымын") опциясын енгізді, ал 2021 жылдан бастап опцияны қайта енгізгеннен кейін, 2022 жылғы президенттік сайлауда 5,8% дауыс алды. Егер бюллетеньде "жоғарыда аталғандардың ешқайсысы жоқ" опциясы болса, NOTA көпшілік дауыс немесе ең көп дауыс жинап, сайлауда "жеңіске" жете алуы мүмкін. Бұл мүмкіндік тек теориялық емес, өйткені NOTA кейде жеңіске жеткен. Мұндай жағдайда, лауазымды бос қалдыру, тағайындау арқылы лауазымды толтыру, кандидаттарды қайта қарау немесе парламенттік процедураға сәйкес келетін орган үшін тағы бір сайлау өткізу сияқты әртүрлі ресми процедуралар қолданылуы мүмкін, немесе Үндістан мен АҚШ-тың Невада штатындағыдай, ешқандай әсер етпеуі мүмкін, онда ең көп дауыс алған кандидат жеңіске жетеді.

Канада

Канададағы ешбір сайлау юрисдикциясы ресми түрде "ешқайсысы да емес" деген опцияны дауыс парағында тізімдемейді. Дегенмен, кейбір провинциялық сайлауларда сайлау учаскесіне барып, ресми түрде "дауыс беруден бас тарту" арқылы "ешқайсысы да емес" деп дауыс беруге мүмкіндік бар. Бұл бас тартқан дауыстар есептеледі және сайлау тізімінің бір бөлігі болады. Британдық Колумбияның Принс-Джордж қаласындағы кәсіпкер 1997 жылғы федералды сайлауда Принс-Джордж—Булкли-Вэлли округінде Ззнонеофф, Теа Боув (Thea Bove Zznoneoff) деген атпен қатысты; дауыс парақтарында кандидаттар тегі бойынша әліпбилік тәртіппен тізімделгендіктен, ол соңғы орында болды. Ол жеті кандидаттың арасында 0,977 пайыз дауыс алып, алтыншы орынды иеленді. Онтарионың Ошава қаласының тұрғыны, бұрын Шелдон Бергсон деп аталған, заңды түрде өзінің атын "Знонеофтеден жоғары" деп өзгертті және бірнеше провинциялық және федералды сайлауларда осы атпен кандидат ретінде тіркелді, соңғы рет 2021 жылғы Канада федералды сайлауында Папино округіндегі премьер-министрдің үміткеріне қарсы шықты. Оның аты-жөні дауыс парағының соңғы қатарында "Znoneofthe, Above" деп көрсетілуі үшін таңдалды, бірақ бұл тек федералдық деңгейде жұмыс істейді, себебі провинциялық сайлау парақтарында кандидаттар тегі бойынша тізімдемейді. 2020 жылғы Жасыл партияның төрағалық сайлауында сайлаушыларға "ешбір опцияны таңдамау" мүмкіндігін ұсынатын басымдық дауыс беру жүйесі қолданылды. Онтариода "Ешқайсысы да емес" партиясы тіркелген саяси партия болып табылады, бірақ оның мақсаты – кандидаттардың заң шығарушы органға сайлаушылардың пікірлері мен мүдделерін білдіретін тәуелсіз өкілдер ретінде кіруі, жай ғана "барлық кандидаттарды қабылдамау" орнында отыру емес.

Колумбия

Колумбияда Конституциялық сот саяси реформа туралы заңды (2011 жылғы 1475 заң) қолдап, «Ешкімнің үміткері жоқ» деген таңдаудың «наразылықтың, сайлауға қатыспаудың немесе саяси келіспеушіліктің саяси білдірісі» екенін жариялады, сондай-ақ «Ешкімнің үміткері жоқ» деген дауыс сайлаушылардың еркін қорғауға мүмкіндік беретін құнды наразылықты білдіреді. Сондықтан, Конституция оған жеке лауазымдар мен мемлекеттік органдарды сайлауда шешуші маңыз береді. «Ешкімнің үміткері жоқ» опциясы кем дегенде 1991 жылдан бері бюллетеньдерде бар; шын мәнінде, 2009 жылғы 01 заңнамалық актіде «Ешкімнің үміткері жоқ» сайлауда «жеңіске» жеткен жағдайда не істеу керектігі туралы нұсқаулар келтірілген. Аталған Заңға сәйкес, егер мемлекеттік органға (мысалы, Конгресс, Ассамблеялар немесе Кеңестер), әкімге, қала әкіміне немесе президенттік сайлаудың бірінші турында жарамды бюллетеньдердің абсолютті көпшілігі «Ешкімнің үміткері жоқ» деп көрсетілсе, сайлау жаңа үміткерлермен (президент, әкім немесе қала әкімі сияқты жеке лауазымдарға) бір рет қайталанады, ал мемлекеттік органдар үшін сайлау тек орын алу үшін қажетті шегіне жеткен тізімдермен қайталанады. Егер келесі сайлауда да бос дауыс көпшілік құрса, ең көп дауыс жинаған кандидат сайланған деп жарияланады. 2011 жылы Антиокия облысының Белло қаласында өткен сайлауда сайлаушылардың 56,7%-ы «Ешкімнің үміткері жоқ» деп дауыс берді, бұл қарсылығы жоқ үміткерді жеңіп, қала әкімін сайлауды қайталауға себеп болды.

Франция

Францияда NOTA дауысы Революциядан бері мойындалған. Қазіргі күшіндегі (2023 жылдың мамыр айы) заңға сәйкес, "Бос бюллетеньдер жеке есептеледі және хаттамаға тіркеледі. Олар берілген дауыстардың жалпы санын анықтау үшін ескерілмейді, бірақ дауыс беру нәтижелерінде арнайы көрсетіледі. Ішінде дауыс беру қағазы жоқ конверт бос бюллетень деп есептеледі". Бос (яғни "ақ") дауыс беру – саяси қатысу актісі болып саналады (сайлаушы дауыс бермейтін жағдайдағы дауыс беруден бас тартудан және жарамсыз дауыс беруден өзгеше), мысалы, референдумда "ешбір нұсқа маған ұнамайды" деген хабарламаны білдіреді.

Үндістан

Үндістанның сайлау комиссиясы 2009 жылы Жоғарғы Сотқа сайлаушыға бюллетеньде "ешқайсысын да таңдамаймын" деген мүмкіндік ұсынғысы келетінін мәлімдеді, бірақ үкімет мұған көбінесе қарсы болды. Үкіметтік емес ұйым – Азаматтық бостандықтар үшін халықтық одақ осыны қолдап, қоғамдық мүддеде сотқа шағым түсірді. 2013 жылдың 27 қыркүйегінде Үндістанның Жоғарғы соты сайлауда "ешқайсысын да таңдамаймын" деп дауыс беру құқығын қолдану керектігін және сайлау комиссиясына электрондық дауыс беру машиналарында осыған арналған батырманы қоюды бұйрық берді, бұл сайлауға қатысуды арттыратынын атап өтті. Сайлау комиссиясы сондай-ақ, NOTA ретінде берілген дауыстар саналатын болғанымен, жарамсыз дауыс ретінде қарастырылатынын, сондықтан сайлау қорытындысына әсер етпейтінін түсіндірді. Олар жалпы жарамды дауыстарды есептеу кезінде ескерілмейді және кепілдік ақшасын қайтару мәселесін шешуде қолданылмайды. 2014 жылғы жалпы сайлауда NOTA 1,1% дауыс жинады, бұл 6 миллионнан астам дауысқа тең болды. NOTA-ның арнайы символы – үстінен қара крест салынған бюллетень 2015 жылдың 18 қыркүйегінде енгізілді. Бұл белгіні Ахмадабадтың Ұлттық дизайн институты жасады.

Индонезия

Индонезияның 2016 жылғы 10-заңы жергілікті сайлауды реттейді және тек бір үміткер бар сайлауларға қатысты ережелерді қамтиды. Мұндай жағдайларда үміткер NOTA опциясымен (көбінесе "kotak kosong" / бос жәшік деп аталады) бәсекелеседі және жарамды дауыстардың көпшілігін алған жағдайда жеңімпаз деп жарияланады. Әйтпесе, сайлау келесіге шегеріледі; Индонезия үкіметі жаңа сайлау өткізілгенге дейін уақытша лауазым иесін тағайындайды, онда бұрынғы үміткер қайтадан қатысуға құқылы. 2015 жылғы жергілікті сайлауда үш, 2017 жылғы жергілікті сайлауда тоғыз, 2018 жылғы жергілікті сайлауда кем дегенде 13 (оның ішінде Тангеранг және Макассар қалаларының әкімдерін сайлау) және 2020 жылғы жергілікті сайлауда 25 орын болды. 2018 жылғы Макассар қаласының әкімі сайлауында NOTA опциясы 300 мыңнан астам дауыс жинады, бұл жалғыз үміткер алған дауыстардан 35 мыңға артық, нәтижесінде 2020 жылы сайлау қайтадан өтті.

Қазақстан

Қазақстанда "Сайлау туралы" Конституциялық заңның 37-бабы 1-тармағына сәйкес, дауыс беру бюллетеньдерінде "барлығына қарсы" (Бәріне қарсымын) деген опция қарастырылған. Алғаш рет 1991 жылғы президенттік сайлауда енгізілген бұл мүмкіндік арқылы сайлаушылар кандидаттардың аттарын сызып тастау жолымен NOTA-ны таңдай алатын болды. Бұл опция 1995 жылы ресми түрде сайлау заңына енгізілген, бірақ 2004 жылы жойылды. Осыған қарамастан, белсенділер бейресми NOTA дауыс беру және бюллетеньді бүлдіру арқылы наразылық білдірді. 2016 жылы Астана адвокаты Антон Фабри Орталық сайлау комиссиясының NOTA дауыс берушілердің мүдделерін мүлдем ескермегенін, бюллетеньдерден бұл опцияны алып тастау арқылы сайлауға қатысуды манипуляциялау мақсатында "қасақана алдау" жасағанын айтып, Жоғарғы Сотқа шағымдануға тырысты, бірақ нәтиже болмады. 2021 жылғы заң шығарушы органдар сайлауында бұл опцияның болмауы маңызды мәселе болып қойды, соның нәтижесінде Президент Қасым-Жомарт Тоқаев оны қайта енгізуді ұсынды және 2021 жылдың маусым айында ол қайта қалпына келтірілді. 2022 жылғы президенттік сайлауда NOTA опциясы 5,8% (460 484 дауыс) алып, дауыс беру нәтижелері бойынша екінші орынға ие болды. Дегенмен, Әділет министрі Қанат Мүсін NOTA дауыстарының бұл мәселе бойынша заңнама болмағандықтан, шешуші фактор емес, тек сайлауға қатысудың көрсеткіші ретінде қарастырылатынын, сайлауға қатысу құқығын жүзеге асырудың бір жолы екенін түсіндірді.

Норвегия

Норвегиялық сайлау ережесі сайлаушыларға барлық бекітілген партиялар мен сайлау тізімдерімен қатар бос бюллетеньдерді де ұсынуды міндеттейді. 2013 жылғы парламент сайлауында 12 874 дауыс, яғни берілген дауыстардың жалпы санының 0,45%-ы бос дауыс ретінде тіркелді.

Перу

Перуде сайлаушылардың үштен екісі бос бюллетень берсе, дауыс беру нәтижесі жарамсыз деп жарияланады.

Кеңес Одағы

1990 жылғы сайлауда Кеңес Одағының ыдырауына әкелген, "ешқайсысын таңдамау" (жою арқылы дауыс беру) кеңестік нұсқасы, Халық депутаттарының 1500 орындық Конгресінде 200 округте жаңа кандидаттармен қайта сайлауға мүмкіндік берді. Қайта сайлауда Кеңес Одағы Коммунистік партиясын ұсынған 100-ден астам депутат жеңіліске ұшырады, бұл Борис Ельциннің кейіннен "ешқайсысын таңдамау" опциясы "халықты тіпті бұрмаланған сайлауда да нақты билікке ие екендеріне сендіруге көмектесті және нағыз демократия құруға үлкен рөл атқарды" деуіне себеп болды. Парламенттерде "ешқайсысын таңдамау" опциясын көрінеу ету және бос орындарды жасау мақсатында пайда болды. "Бос Орындар" 2011 жылдың 20 қарашасындағы Конгресс пен Сенат сайлауына қатысты. Олардың бағдарламасы – сайланған орынды бос қалдыру, яғни конгрессмен, сенатор сияқты міндеттерін толық орындамау. Заң бойынша, орын иелену рәсімі өткенге дейін, сайланған кандидат бас тартқанға дейін немесе жаңа сайлаулар жарияланғанға дейін, орын сайланған кандидатқа бекітілген болып саналады. Осылайша, саяси партия мен оның кандидаттары міндеттемелерден босатылады және саяси қаржыландырудың мемлекеттік схемасынан қаражат алуға құқығы болмайды. 2011 жылдың мамырында өткен жергілікті сайлауда осындай опцияны қолдау арқылы Жиронелла (Барселона) және Фуаша (Жирона) ауылдарының тұрғындары кеңестердегі саясаткерлер санын тиісінше бір және екіге азайта алды. Жалпы, азаматтар 15 582 дауыспен (жарамды дауыстардың орташа көрсеткіші 1,71%) түрлі муниципалитеттерде, соның ішінде Барселонада "Бос Орындар" жобасын қолдады. *Курсив=жоқ* (Citizens for Blank Votes) партиясы бос бюллетеньдерге бос орынды білдіретін мағына беруді мақсат етеді, егер дауыстар басқа партиялар үшін де осылай көрсетілсе, мұндай заң қабылданған жағдайда партия таратылады.

Ұлыбритания

Ұлыбританиядағы сайлау дауыстарын санау ережелері барлық дауыс, оның ішінде "жарамсыз" деп танылған дауыстарды да санап, жариялауды талап етеді. "Жарамсыз дауыстар" төрт санатқа бөлінеді, наразылық дауыстар "сайлаушының ниеті анық емес" деп танылған басқа жарамсыз дауыстармен бірге тіркеледі.

NOTA UK

NOTA UK – 2010 жылы құрылған, Ұлыбританиядағы болашақ сайлаулардың барлығында бюллетеньдерге ресми түрде «Жоғарыда аталғандардың ешқайсысы да емес» (NOTA) опциясын қосу мақсатындағы ерікті ұйым. Ол Парламенттік саяси және конституциялық реформалар жөніндегі арнайы комитетіне (PCRC) NOTA-ның «әсерлі» болуы жөнінде көптеген жазбаша дәлелдер ұсынды, яғни, NOTA «жеңіске» қол жеткізген жағдайда сайлау нәтижесіне ресми түрде әсер етуі (Үндістанда және басқа елдердегідей, келесі кандидатқа тікелей кеңсе берілетін «жалған» NOTA-дан өзгеше). Осы ұсыныстардың нәтижесінде PCRC 2015 жылдың ақпан айында жарияланған «сайлаушылардың қатысуын арттыру» жөніндегі қорытынды есебінде келесі Ұлыбритания үкіметі 2016 жылдың мамырына дейін Ұлыбритания бюллетеньдеріне NOTA-ны қосу мәселесі бойынша ғана қоғамдық тыңдау өткізуі керек екенін нақты ұсынды. Бұл өз кезегінде NOTA UK кампаниясына қолдауды күшейтті және оның негізін қалаушы, әнші және музыка продюсері Джейми Стэнлиге (Mailman ретінде танымал) бірнеше БАҚ сұхбаттары берілді. Бірақ консервативтік көпшілік үкіметі PCRC-ны таратып, оның барлық ұсыныстарын назарсыз қалдырғандықтан, қоғамдық тыңдау өткізілмеді. 2015 жылдан бастап, NOTA UK-тың лоббилеуінің нәтижесінде Англия және Уэльстің Жасыл партиясының саясаты ретінде Ұлыбритания бюллетеньдеріне NOTA-ның (RON – Re Open Nominations) бір түрін енгізу көзделеді. 2017 жылғы Ұлыбританиядағы жалпы сайлауға дейін NOTA UK Жасыл партияға хат жолдап, RON орнына түсініктірек NOTA терминін пайдалануды және осы саясатты келесі сайлау шартына орталыққа қоюды ұсынды.

Партияның үстіне және сыртына

Above and Beyond партиясы 2015 жылы құрылды және 2015 жылғы жалпы сайлауға сегіз кандидат тікелей қатысты, бірақ ешқайсысы сайланбады. Олардың жалғыз баяндалған саясаты – Ұлыбританиядағы барлық дауыс бюллетеньдерінде "ешқайсысы да емес" деген таңдауды енгізу болды. Партияның логотипі Батыс Африканың Адинкра символы "Ая" негізінде жасалған, ол "өмір сүруге қиын жағдайларда өсетін папоротник ағашынан шыққан" және төзімділіктің символы болып табылады. Сыншылар сол кездегі партияның веб-сайты мен Facebook парақшасы NOTA мәселесінен өзге де саяси идеялар мен күн тәртібі бар екенін, сондай-ақ басқа NOTA науқандарына қосылып жатқандай көрінетінін көрсеткен.

Құрылуы және лауазымды адамдары

Партия 2015 жылдың 18 наурызында Сайлау комиссиясында тіркелді. Сайлау комиссиясы партия жетекшісін, үміткерлерді ұсынатын лауазым иесін және науқандар жөніндегі өкілді Марк Фланаган деп тіркеді, ал қазынашысы Карен Стэнли болды. Партия төрағасы Майкл Росс еді. Партия 2016 жылдың 3 қарашасында Сайлау комиссиясымен тіркемеден шығарылды. Шеффилд Халлам округінде партия тәуелсіз үміткер Карлтон Ривті қолдады. «Above and Beyond» партиясынан түскен ешбір үміткер дауыстардың 5% немесе одан көп бөлігін жинамады, сондықтан барлығы кепілдік ақшаларын жоғалтты.

Қаржылық

Партия қаржының бір бөлігін "AboveBeyond" музыка кештері арқылы жинады.

"Менің дауысымды бергісі келмейтін кандидат жоқ!" партиясы

Менің дауысымды ешбір кандидатқа беруге ниетім жоқ! партиясы 2000 жылдың 23 қарашасында Ұлыбритания сайлау комиссиясында саяси партия ретінде тіркелді. «Менің дауысымды ешбір кандидатқа беруге ниетім жоқ!» партиясының жалғыз мақсаты – болашақтағы барлық жергілікті және жалпы сайлау бюллетеньдеріне «ешқайсысы да емес» деген таңдауды қосу үшін Парламентке заң жобасын енгізу. Олардың пікірінше, бұл Ұлыбритания сайлаушыларына демократиялық құқықтарын пайдаланып, ешбір партия оларды ұнатып қалмағанын айтуға мүмкіндік береді, соның нәтижесінде сайлауға қатысуға деген демократиялық жауапкершіліктері артады. Егер кандидат сайлауда жеңіске жетсе, заңға өзгерістер енгізілгенге дейін Парламент мүшесі болып қалу ниетінде. Тек содан кейін ғана кандидат орнынан кетеді және партия таратылады. Партияның ниеті – егер NOTA көпшілік дауыс жинаса, ол автоматты түрде қайта сайлауға себеп болуы керек, себебі көпшілік кандидаттарға сенімсіздік білдірген болады. Егер кандидаттардың бірдей саясаты өзгермейтін болса, сайлаушылар кандидаттар сайлаушыларға ұнайтын саясатты қабылдағанша NOTA-ға дауыс беруді жалғастырады. 2010 жылы Стивендж қаласынан Стивен Филлипс «Менің дауысымды ешбір кандидатқа беруге ниетім жоқ!» партиясынан Ұлыбританиядағы жалпы сайлауға қатысты. Филлипс 327 дауыс, немесе дауыс берушілердің 0,7%-ын алып, 9 кандидаттың арасында 7-орынды иеленді.

NOTA партиясы

NOTA партиясы, соңғы жылдары Notavote деп те белгілі, 2009 жылдың 2 наурызында Ұлыбритания сайлау комиссиясында саяси партия ретінде тіркелді. NOTA партиясының ниеті Ұлыбританияның барлық парламенттік округтерінде кандидаттарды тіркеу болды. Тиісті NOTA кандидаттары ең көп дауыс алған жағдайда, лауазымда қалмас еді; бұл тек ресми NOTA дауысын тіркеу механизмін имитациялау мақсатында жасалған. Партия "NOTA" деп тіркелді, ал "Жоғарыда аталғандардың ешқайсысы да" деген тіркелмеді, себебі соңғысы партия атауы ретінде тіркеуге тыйым салынған өрнек болып табылады. 2014 жылы NOTA партиясын қайта тіркеуге жасалған келесі әрекет сайлау комиссиясы тарапынан тоқтатылды, себебі "NOTA" аббревиатурасы "Жоғарыда аталғандардың ешқайсысы да" деген фразамен теңестірілді. Комиссияның логикасы бойынша, бұл сайлаушыларды "Жоғарыда аталғандардың ешқайсысына да" ресми дауыс беруге болатынына сендіріп жіберуі мүмкін, бірақ шындығында олар бір мәселе бойынша NOTA платформасындағы басқа партияға дауыс беретін болар еді.

Жоқ, жоғарыда айтылғандардың ешқайсысы жоқ

None Of The Above Zero 2010 жылғы Филтон мен Брэдли Стоуктегі жалпы сайлауда кандидат болды. Бұрын Эрик Мэтч деп аталған ол, өз атын ресми түрде өзгертіп, осы есіммен сайлауға түсті. Кандидаттардың тегімен тізілетініне байланысты, ол дауыс бюллетенінде "Zero, None Of The Above" деп көрсетілді, нәтижесінде сайлаушыларға "ешқайсысы да емес" деген мүмкіндік туды, себебі сайланған жағдайда ол дереу отставкаға кетер еді. Ол 172 дауыспен соңғы орында қалды.

Басқалар

2010 жылғы британдық парламент сайлауында бұрынғы боксшы өзінің атын Терри Марштан "Ешкім де емес X" деп өзгертті, осылайша Оңтүстік Базильдон және Шығыс Тюррок сайлау округінде осы атпен парламенттік кандидат ретінде жарысқа түсті. Жеңіске жеткен жағдайда ол орынға ие бола алмайтынын айтып, BBC Essex телеарнасына: "Мен бұл дауыс маған беріледі деп ойламаймын. Мен сайлау комиссиясы не істеу керек деп ойлайтынын және кез келген сайлау процесіндегі әрбір бюллетеньде не болуы керек деп ойлайтынын көрсетуге тырысып жатырмын." BBC News хабарлағандай, 2005 жылғы Саяси партияларды тіркеу (тыйым салынған сөздер мен тіркестер) (өзгерістер) бұйрығы бойынша Ұлыбританияда ешқандай саяси партия "Ешкім де емес" деген атпен тіркеле алмайды, бірақ адамның өз атын іс қағазы арқылы өзгертуіне және сайлау бюллетенінде "Ешкім де емес" деп жариялануына қарсы заң жоқ. Ол сайлауға қатысқандардың ең төменгі 0,3%-ын жинады. Тағы бір адам 2010 жылы Чингфорд пен Вудфорд Гринде үміткер ретінде тұру үшін өз атын іс қағазы бойынша "Ешкім де емес" деп өзгертті. "Ешкім де емес" тегімен ол алфавиттік ретімен сайлау қағазында бірінші болып тізілді, ал барлық басқа кандидаттар төменде тізілді. Оңтүстік Уэльс анархистер тобы 2008 жылдан бері адамдарды "Ешкімге дауыс бермеуге" шақыратын науқан жүргізіп келеді және әлемдегі көптеген анархистік топтар осыған ұқсас ұрандарды насихаттап жүр. Жерсіз шаруалар партиясы жерді оны өсіретін адамдардың меншігінде қалдыруды және табыс салығын бірыңғай жер салығымен алмастыруды жақтады. Оның жетекшісі Дерек Джексон 2010 жылғы сайлауда сол кездегі премьер-министр Гордон Браунға қарсы тұрып, танымалдыққа ие болды. Кейбір АҚШ президенттік праймеризінде жеке тұлғалар уәдесіз делегаттарға дауыс беру арқылы дауыс бере алады. "Ешкім де емес" Либертариандық партияның жарғысында рұқсат етілген, және NOTA Солтүстік Каролина мен Массачусетстегі 2024 жылғы президенттік праймеризінде жеңіске жетті. 1998 жылы Калифорнияда "Ешкім де емес актісі" деп аталатын 23-жобаны жақтаушы азаматтар Мемлекеттік хатшыға жіберілген өтінішхаттар арқылы жаңа мемлекеттік дауыс беру бастамасын қабылдады, бірақ 2000 жылғы наурыздағы жалпы сайлауда бұл шара 64% -тан 36% -ға дейін жеңілді. Егер оны сайлаушылар қабылдаса, онда барлық мемлекеттік және федералды сайлау кеңселері үшін жаңа дауыс беру опциясын енгізу керек еді, тек жергілікті сот жарыстарын қоспағанда; ресми сайлау нәтижелерін анықтау кезінде "ешкім де емес" деп дауыс бергендердің саны ең көп дауыс жинаған үміткердің пайдасына ескерілмейтін еді. 2022 жылға дейін басқа мемлекеттерде осындай мүмкіндіктерге рұқсат берілмегені белгілі болды.

Басқа елдер (Жоғарыда аталған кандидаттар мен партиялардың ешқайсысы емес)

Сербияда «Жоғарыда аталғандардың ешқайсысы да емес» (Ниједан од понуђених одговора, НОПО) – 2010 жылы заңды түрде құрылған парламенттік саяси партия, ол көбінесе Facebook-те, ал басқа әлеуметтік желілерде одан аз танымал болды. 2012 жылғы Сербия парламенті сайлауында олар 22 905 дауыс жинап, Сербия Ұлттық Ассамблеясында бір мандатқа ие болды. Джефф Ричардсон толық атын «Жоғарыда аталғандардың ешқайсысы да емес» деп өзгертті және 2007 жылғы Австралия федералды сайлауында Гилмор округінен тәуелсіз кандидат ретінде қатысты. Оның аты бюллетеньде «Жоғарыда аталғандардың ешқайсысы да емес» деп көрсетілді. 2010 жылғы Украина президенттік сайлауында кандидат Василий Гуменюк өзінің атын Василий Противсих (Василий Барлығына қарсы) деп өзгертті. «Барлық кандидаттарға қарсы» – Ресей мен Украинада қолданылатын «жоғарыда аталғандардың ешқайсысына да қарсы» дауыстың атауы. 2000 жылы Майкл Мур Конгрессқа Фикус (өсімдік) кандидатын жазу арқылы қолдады, бұл сайлауда жоғарыда аталғандардың ешқайсысына дауыс берудің біртұтас тәсілі ретінде, әсіресе бұрынғы билік иесі қарсылықсыз қатысқан жағдайда қолданылды. Теннесси штатының Дэвид Гатчелл 2002 жылы губернаторлыққа, 2006 жылы сенатқа наразылық білдіріп, орта атын Леройдан «Жоғарыда аталғандардың ешқайсысы да емес» деп ресми түрде өзгертті. 2006 жылы ол 3738 дауыс (0,2 пайыз) алды. 2013 жылғы Пәкістанның жалпы сайлауында Сайлау комиссиясы бір жақты шешіммен сайлау бюллетеньдерінде «жоғарыда аталғандардың ешқайсысы да емес» деген таңдау опциясын қосуға шешім қабылдады. Бұл ұсынысты конституциялық сарапшы және Пәкістан Жоғарғы Сотының аға заңгері Әбид Хасан Манто Сайлау комиссиясына енгізді. Оңтүстік Осетияда сайлауда «барлығына қарсы» деген опция бар. Абхазияда сайлауда «Жоғарыда аталғандардың ешқайсысы да емес» деген опция бар. 2021 жылы Джерси Бейливигінің Штаттық жиналысы 2022 жылғы Джерси жалпы сайлауында қолданысқа енгізілетін, даусыз сайлаулар үшін «Жоғарыда аталғандардың ешқайсысы да емес» сайлау опциясын енгізуге дауыс берді. Бұл арал парламентіне даусыз сайлаулардың болуын болдырмау мақсатында жасалды. Егер сайлауға қатысатын кандидаттардың саны бос орындардың санына тең немесе одан аз болса, сайлаушылар «Жоғарыда аталғандардың ешқайсысы да емес» деп дауыс беру арқылы кандидатты қабылдамай, жаңа сайлау өткізуге құқылы болады, бұл тиімді түрде растау бюллетені ретінде жұмыс істейді.

"Жоғарыда айтылғандардың ешқайсысы" сияқты жұмыс істейтін рәсімдер

Көптеген дауыс бюллетендерінде "ешқайсысы да емес" деген ресми таңдау опциясы болмайды, бірақ кейбіреулерінде осыған ұқсас әрекет ететін процедуралар қарастырылған.

Аргентина

Аргентинада дауыс қағазы жоқ конвертті сайлау жәшігіне салу – дауыс бермеу ретінде есептеледі.

Польша

1989 жылы Польшада өткен заң шығарушы сайлауда сайлаушылар сайлауға түскен жалғыз кандидатқа қарсы дауыс бере алды, көбінесе ол биліктегі Польша Біріккен Жұмысшылар партиясынан болатын. Нәтижесінде сайлаушылар қажетті көпшілік жиная алмағандықтан, қазіргі премьер-министрді және ондаған жетекші коммунистерді жеңді. IRV (көкейкесті дауыс беру) және бір ауыстырылатын дауыс (STV) сайлауларында "қайта ашық тіркеу" (RON) деп аталатын ұқсас дауыс беру мүмкіндігі қолданылады. Мұндай ұйымдарға Ұлыбританиядағы Ұлттық студенттер одағы және Ирландиядағы UCD студенттер одағы жатады. RON-ның ерекшелігі – FPTP (бірінші орын алған) жүйесінде ол барлық кандидатқа қарсы, ал IRV немесе STV сайлауында – барлық келесі кандидаттарға қарсы дауыс болып табылады. RON ауыстырылатын дауыс беру сайлауларында "ешқайсысы да емес" деп қарастырылмайды, себебі дауыс санау кезінде RON жойылған жағдайда, егер мұндай басымдықтар болса, оның дауыстары басқа кандидаттарға беріледі.

Роберттің тәртіп ережелері бойынша заңсыз дауыс беру

Американдық Робертс ережелері, жаңадан толықтырылған (RONR) заңсыз дауыс қағаздарының түрлі формаларын сипаттайды, яғни ешқандай кандидатқа есептелмейтін дауыс қағаздары. Бос қағаздар "маңызсыз қағаз" ретінде қарастырылады және ешқандай күші жоқ, бірақ "оқылмайтын немесе анықталмаған кандидатқа немесе ойдан шығарылған тұлғаға берілген дауыс қағаздары заңсыз дауысқа жатады. Заңды дауыс берушілер берген барлық заңсыз дауыстар көпшілікті анықтау үшін берілген дауыс санын есептеуде ескеріледі". RONR сайлау үшін әрқашан көпшілікті талап етеді; демек, заңсыз дауыс беру немесе үмітсіз кандидатқа берілген дауыс, қағазда немесе қолмен жазылған түрінде болсын, барлық басқа кандидаттарға қарсы дауыс бергенмен тең. "Принцип мынада: дауыс беру құқығы бар адамдардың жартысынан астам бөлігі мақұлдамасын білдірмесе және қандай да бір пікірді көрсеткенін дәлелдемесе, дауыс беру органы ешқандай өкілеттік бермейді".

Сыйлық берілмеген

Хьюго сыйлығына дауыс беру тікелей жоғарырақ таңдаулы дауыс беру арқылы жүзеге асырылады, онда бір санат бойынша үміткерлер рейтингтеледі. Әдетте жеті нұсқа болады: алты үміткер және "Сыйлық жоқ" деген опция. Бірінші таңдау ретінде "Сыйлық жоқ" деп дауыс беруші, аталған санатты жою қажет деп немесе үміткерлердің ешқайсысы сыйлыққа лайық емес деп санайды. Екінші немесе келесі таңдаулар бойынша жоғарырақ рейтингтегі үміткерлер сыйлыққа лайық, ал төмендегілер лайық емес екенін көрсетеді.

Мәдени сілтемелер

"Брюстердің миллиондары" фильмінде басты кейіпкер Брюстер (Ричард Прайор ойнады) 300 миллион доллар мұрагерлік алу үшін белгілі бір шарттарда 30 күн ішінде 30 миллион доллар жұмсауы тиіс. Құмар ойындары мен тиімсіз инвестициялар арқылы ақшаны жоғалтуға тырысқаннан кейін, ол Нью-Йорк қаласының мэрі лауазымына кандидат болады және ақшасының көп бөлігін сайлаушыларды "Ешкімге дауыс бермеңіз" науқанына жұмсайды. Екі басты кандидат Брюстерді оның қарсыластық риторикасы үшін сотқа береді, бұл олардың бәсекелесінің мақсатына одан әрі көмектесетін үлкен келісімге әкеледі. Брюстер сайлауда жеңіске шығып келе жатқанын және жазба ретінде дауыс берушілердің арасында көшбасшы екенін білгенде, науқанын тоқтатуға мәжбүр болады. Ол мэр болып сайланса, лауазымнан бас тартатынын жариялауға мәжбүр болады, бірақ "Ешкімге дауыс бермеңіз" науқанының осыншалықты танымал болғанына таңғалады. (Мұрагерлік келісім шартына сәйкес, Брюстерге 30 миллион долларды пайдаланып, кез келген мүлікті тұрақты түрде сатып алуға рұқсат етілмеді, ал Нью-Йорк мэрінің жылына 60 000 долларлық жалақысы мүлік ретінде қарастырылды.) Ешбір кандидат сайлауда жеңіске жетпейді, сондықтан жаңа сайлау, басқа кандидаттармен бірге өткізілуі керек. "Капитан Планета" сериалының алтыншы маусымындағы "Лас саясат" атты эпизодта үш Эко-жамандық президенттікке кандидат болады және ең танымал кандидатты, төртінші үміткерді ұрлап кетеді. Бірақ, жетпіс проценттен астам дауыс "Ешкімге дауыс бермеңіз" дегенге түскендіктен, жаңа сайлау өткізу қажеттігі туындайды. Л. Нил Смиттың "Ықтималдық түйісуі" романында АҚШ-тың 1794 жылы Уиски бүлігінен кейін және Джордж Вашингтонның мемлекетке қарсы қылмыс жасағаны үшін ату отрядымен құлатылып, өлімге кесілуінен кейін либертариандық мемлекетке айналуы туралы балама тарих баяндалады. Бұл жерде "Ешкімге дауыс бермеңіз" (бұл әрқашан бюллетеньдегі опция) Солтүстік Америка Конфедерациясының президенті лауазымына екі рет ең көп дауыс жинады. Бірінші рет 1968 жылы Луси Кропоткинді бір дауыс айырмасымен жеңіп, 1972 жылға дейін NAC-тің 24-ші президенті болып қызмет етті. Екінші рет 2000 және 2004 жылдары, ал 2008 жылы "Өмір бойына президент" болып сайланды, 28-ші президент болып қызмет етті және іс жүзінде президенттік лауазымын жойды. Уэви Грейви АҚШ-та бірнеше сайлау жылдары "Президентке ешкімді" науқанын жүргізді.