Кіріспе
Boraginaceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер туысы – Pulmonaria (өкпежапырақ). Еуропа мен Батыс Азияға тән, ал бір түрі (P. mollissima) Орталық Азияға дейін таралған. Әртүрлі есептеулер бойынша, жабайы табиғатта 10-нан 18-ге дейін түрлері кездесуі мүмкін.
Pulmonaria (lungwort) is a genus of flowering plants in the family Boraginaceae, native to Europe and western Asia, with one species (P. mollissima) east to central Asia. According to various estimates there may be between 10 and 18 species found in the wild.
Сипаттама
Өкпешөптер – мәңгі жасыл немесе көп жылдық шөптесін өсімдіктер, олардың өсу жолы түйін немесе розетка тәрізді болады. Олардың беті әртүрлі ұзындығы мен қатаңдығы бар түктермен жабылып, кейде бездер де болады. Жер астындағы бөліктері баяу өсетін тамырсабақтан және қосымша тамырлардан тұрады. Гүл сабақтары бұтақталмайды, жалпақ, қылшық түктермен қапталған, әдетте (P. mollis, P. vallarsae ерекшеліктерінен басқа) 5 мм-ден аспайды. Сабақтары тік немесе сәл жайылып өседі. Өсімдіктердің биіктігіне жетеді және дейін кеңдей жайылады. Жапырақтары розеткаларға орналасқан. Жапырақ тілімдері әдетте үлкен, тар сүйірден сопақшаға дейін, түбі жүрек пішіндес немесе біртіндеп тарылатын, ұшы өткір немесе дөңгелек болады. Жапырақ шеті әрқашан толық, бірақ кейбір түрлерінде және пішіндерінде толқынды болуы мүмкін. Тамыр жапырақтары түрлеріне қарай жапырақ тілімшесінен қысқа немесе ұзын сабақтарда орналасқан. Сабақ жапырақтары кішкентай, көбінесе тар, сабақсыз немесе сабақты қысып тұрады. Барлық жапырақтары қылшық немесе кейде жұмсақ түктермен жабылып, көбінесе қара және көк түсті немесе кейде ашық жасыл немесе дақсыз болады. Бұл дақтар жапырақтардағы ауа қалталарының болуынан пайда болады. Жапырақ бетін салқындататын бұл қалталар хлорофиллдің көрінуін жасырады. Гүлшоғыры – қысқа гүлсабақтарында (сабақтарында) орналасқан, жапырақтардың үстіне жететін, жапырақшалары бар скорпиоидты цима, цимозды коримбқа ұқсас. Гүлдер гетеростилиялы, әр түрде екі түрлі гүл пішіні болады: қысқа аталық және ұзын аналық гүлдер ("тоқпан" гүлдері") және ұзын аталық және қысқа аналық гүлдер ("құрыш" гүлдері"), әдетте алғашқылары ірі және әдемі болады. Тостағаншасы түкті, 5 тілімді, құбырша тәрізді немесе конус тәрізді, жеміс піскен кезде кеңейеді. Гүлдің түтігі құбырша пішіндес, ұзын цилиндрлі түтікшеден және бес тілімді ұзындығынан тұрады. Гүлдің тамағындағы бес түйін түк аталықтармен кезектесіп, сақина құрайды. Гүлдің түсі күлгін, лаванды немесе көк түсті, сондай-ақ қызғылт және қызыл түстерге, кейде ақ түске дейін өзгереді. Гүлқұрыштары алғаш ашылғанда қызғылттан күлгінге дейін болады, ал гүл жетілгенде көк түске ауысады. Аталық және аналық гүлдің ішінде орналасқан және сыртқа шығып тұрмайды. Жемісшелері тегіс, жұмыртқа тәрізді, қоңыр түсті, ұзындығы және ені дейін, әрқайсысында бір тұқым болады. Әр гүлден төрт жемісше пайда болады, көбінесе жазда піседі.
Таксономия
Pulmonaria – Boraginaceae тұқымдасының Boraginoideae кішітұқымдасына жататын шамамен 18 түрден тұратын туыс. Түрлерді анықтау (жасалу) мәселесі күрделі болып келеді. Boraginoideae ішінде Pulmonaria Boragineae тайпасына жатқызылады, онда ол Borago туысына тығыз байланысты.
Этимология
Пулмонарлық өсімдіктің ғылыми атауы латын тіліндегі pulmo (өкпе) сөзінен шыққан. Симпатиялық сиқырға сенген дәуірде P. officinalis-тің дақты, сопақ жапырақтары аурулы, ойық өкпелерді бейнелейді деп есептелген, сондықтан олар өкпе инфекцияларын емдеу үшін қолданылған. Көптеген тілдердегі халықтық атауы да өкпеге сілтеме жасайды, мысалы, ағылшын тілінде "lungwort", неміс тілінде Lungenkraut, француз тілінде herbe aux poumons, серб тілінде plućnjak. Ал кейбір Шығыс Еуропа тілдеріндегі халықтық атау бал сөзінен туындаған, мысалы, орыс тілінде medunitza, поляк тілінде miodunka, серб тілінде meduniče, болгар тілінде "медуница".
Таралуы және мекендейтін ортасы
Бұл туыстың түрлері Еуразияда тараған.
Экология
Пулмонар - көктемнің басында гүлдейтін, жапырақтары қыс соңына дейін сақталатын, кейін жаңа өршілдер пайда болатын көпжылдық жапырақты өсімдік.
Зиянкестер мен аурулар
Пулмонар түрлері кейбір көбелектердің күйісқұрттарының тамақтану өсімдіктері ретінде қолданылады. Олардың ішінде тек P. saccharata-мен ғана қоректенетін Coleophora pulmonariella және P. officinalis-те кездесетін Ethmia pusiella түрлері бар.