Кіріспе

Гүлді өсімдіктер түрі Trillium erectum, қызыл триллиум, сондай-ақ сергек робин, күлгін триллиум, бетраут немесе жаман иісті Бенжамин деп те аталады, Melanthiaceae тұқымдасының гүлді өсімдік түрі. Өсімдік "сергек робин" деген жалпы атауын еуропалық робинге ұқсастырады, оның көктемді хабарлайтын қызыл кеудесі бар. Сол сияқты, Trillium erectum – көктемде гүлдеп, жылдам жоғалатын өсімдік, оның өмірлік циклі өсетін орманның циклімен үйлесімді. Бұл өсімдік АҚШ-тың шығысы мен Канаданың шығысында, солтүстік Джорджиядан Квебек пен Нью-Брансуикке дейін таралған.

Сипаттама

Trillium erectum - жер астындағы тамырсабақ арқылы тіршілік ететін көпжылдық, шөптесін, гүлді өсімдік. Барлық триллиумдар сияқты, оның да үш жапырақтан тұратын омыртқасы және үш тостаған жапырақ, үш күлте жапырақ, әрқайсысы үш аталықтан тұратын екі омыртқасы және үш аналық (үш мойыншасы бар бір жұмыртқалыққа біріктірілген) бар бір үш мүшелі гүл. Оның биіктігі шамамен, ал жайылуы болса жапырақтары қара қызғылт қоңыр, қоңыр, күлгін, ақшыл сары немесе ақ түсті болуы мүмкін. Жұмыртқалықтың түсі күлте жапырақтарының түсіне қарамастан, қара-қызғылт қоңыр болады. Гүл сәтті тозаңданса, күлте жапырақтары кеуіп, 1-1,5 сантиметрлік жидек тәрізді қара қызыл қапшыққа айналатын жеміс қалдырады.

Түрлер кешені

Trillium erectum анатомиялық ерекшеліктерімен Солтүстік Американың басқа Trillium түрлерімен ұқсастықтарды бөліседі. Бұл түрлер табиғатта будандасады, соның салдарынан кейбір зерттеушілер оларды түрлер кешеніне, нақтырақ айтқанда, жартылай түрлердің сингамеонына біріктіруге келді. Кешен мүшелерін бір-бірінен ажырататын белгілердің жиынтығы кейде жабайы популяцияларда тұрақсыз кездеседі. Бұл жағдай кейбір ғалымдарды жеке түрлерді жарамсыз деп тануға және түрлер кешенін бірлесіп T. erectum (sensu lato) деп атауға итермеледі. Басқалары түрлердің арасындағы гибридтесу мен гибридтік популяциялардың пайда болуын мойындайды, бірақ кешендегі аталатын түрлердің ортақ белгілері бар ыңғайлы топтар екенін сақтайды. T. erectum кешеніне жататын гүлдердің ортақ белгілері: (1) қалың және қатты құлпынай жапырақтары (басқа түрлердің иілген жиектерінен өзгеше), (2) тозаңданудан кейін түсі өзгермейтін құлпынай жапырақтары, (3) айқын, торлы тамырлары бар құлпынай жапырақтары, (4) жұмыртқалыққа ортақ гүлшоғырсыз бөлек тіркелген ет тәрізді мойыншалары және (5) көзге түсетін, терең жолақты жұмыртқалық жапырақтары. T. erectum түрлер кешенінің Солтүстік Америкадағы мүшелері: T. cernuum T. erectum T. flexipes T. rugelii T. simile T. sulcatum T. vaseyi Азиялық түр T. camschatcense Солтүстік Американың T. flexipes түріне өте жақын және оған ұқсас гүлдік белгілері бар туыс түрлері бар. Дегенмен, Азия түрлерінің осы тобындағы триллийлердің түрленуі хромосома санының айырмашылықтарымен сипатталады, гибридтер кариотип бойынша аналық түрлерден анық ажыратылады. T. apetalon T. camschatcense T. channellii T. × hagae T. smallii T. tschonoskii

Таксономия

Trillium erectum тұңғыш рет 1753 жылы швед ботанігі Карл Линней сипаттаған. "Erectum" деген сөз "тік, тік бойлы" дегенді білдіреді және бұл түрдің кейбір формаларындағы тік гүл сабағына сілтеме жасайды. Дегенмен, көптеген популяцияларда гүл сабағы иіліп немесе төмен қарайды, кейде жапырақтардың астына дейін төмендейді, бұл атауды сәл орынсыз етеді. 1803 жылы Андре Мишо "Солтүстік Каролинаның жоғары тауларында" қара жеміс түсетін T. erectum формасын сипаттау үшін Trillium rhomboideum атауын енгізді. "Rhomboideum" сөзі осы (және барлық) T. erectum формаларының кең ромб пішіндес жапырақтарына қатысты. Мишо сондай-ақ Trillium rhomboideum var. atropurpureum, ірі, қою қызғылт жапырақтары бар түршесін де сипаттады. Он жыл өткен соң, 1813 жылы Фредерик Трауготт Пурш Мишоның түршесін Trillium erectum var. atropurpureum деп атады. Бұл таксономиялық жаңалықтардан хабарсыз болған басқа ботаниктер кейіннен Trillium atropurpureum сипаттады. "Atropurpureum" сөзі "қою қызғылт түсті" дегенді білдіреді және T. erectum-нің кейбір формаларындағы жапырақтардың түсіне сілтеме жасайды. Шындығында, кейбір аймақтарда T. erectum көбінесе қызғылт триллиум деп танылады.

Экология

Trillium erectum – өлік иісі бар гүл. Ол өлік шыбықтары мен қоңыздарды тартуға көмектесетін, жағымсыз немесе шіріген иістер шығарады. Бұл иіс ылғалды ит исіне ұқсайды. Осы өсімдіктің ерекшелігіне байланысты оған "сасық бенджамин" деген есім берілген. "Бенджамин" сөзі бензоин сөзінің бұрмалануы, ал бензоин – парфюмерияда қолданылатын өсімдік негізді органикалық қосылыс болып табылатын "бенджоин" сөзінің бұрмалануы. Ортақ атаудың шығу тегіне қарамастан, өлік иісі бар гүлдердің химиялық негізі толыққанды зерттелмеген. Trillium erectum қыста суыққа төтеп бере алады, температура -35 °C (-31 °F) дейін төмендегенде де тірі қалады.

Қолданылуы

Қызыл триллиумның тамырын Солтүстік Американың түрлі түпкі халықтары бала туғанда көмек ретінде пайдаланған, сол себепті оған birthwort немесе birthroot (кейде bethroot деп бұрмаланады) деген жалпы атау берілген. Тамырдан жасалған шайды етеккір дөңгелегінің бұзылуына, босануды қозғауға және босану кезінде көмектесу үшін қолданған. Чероки тайпасы бүкіл өсімдіктен жасалған балаусаны ісіктерді, қабынуды және жараларды емдеу үшін қолданған. Жапырақтарында кальций оксалаты және кристалдық рафидтер болады, сондықтан оларды адамдарға жеуге болмайды. Trillium erectum гүлдейтін сәндік өсімдік ретінде өсіріледі. Т. grandiflorum сияқты әдемі болмаса да, Т. erectum-ның кейбір түрлерінің гүлдері өте әсерлі болуы мүмкін, әсіресе ол үлкен топтарға жиналғанда. Ол Корольдік бау-бақша қоғамынан «Бау-бақшаның еңбегі» сыйлығын алған.