Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Гүлді өсімдік түрі, су арнасы
Species of flowering plant
the waterway
Ащы тамыр (Lewisia rediviva) – Montiaceae тұқымдасына жататын шағын көп жылдық өсімдік. Оның түрлік атауы [[wikt:redivivus#Latin ("қайта тірілген, қайта туған") құрғақ және көрінетіндей өлген тамырлардан жаңару қабілетімен байланысты. Lewisia туысы 2009 жылы APG III жүйесі қабылдануымен Portulacaceae тұқымдасынан Montiaceae тұқымдасына көшірілді.
Bitterroot (Lewisia rediviva) is a small perennial herb in the family Montiaceae. Its specific epithet [[wikt:redivivus#Latin ("revived, reborn") refers to its ability to regenerate from dry and seemingly dead roots. The genus Lewisia was moved in 2009 from the purslane family (Portulacaceae) with adoption of the APG III system, to the family Montiaceae.
Сипаттама
Lewisia rediviva – төмен өсетін көп жылдық өсімдік, ет тәрізді орталық тамыры және қарапайым немесе тармақталған түбі бар. Жапырақтары қалың, ет тәрізді, жіңішке, доғал ұштармен төменгі розетка құрайды. Жапырақтары көлденең қимасы дөңгелек, кейде жоғарғы (адаксиалды) беті сәл жалпақ. Жапырақтардағы адаксиалды ойықтың болмауы осы түрді басқа, өзара жақын ареалдарда өсетін Lewisia түрлерінен ажыратады. Жапырақтары гүлдер ашылмас бұрын көбейіп кетеді. Өте қысқа гүл сабақтары жапырақсыз, биік болып, ұшында 5–6 сызықты жапырақшадан тұратын шоғыр орналасқан, олардың ұзындығы 5–10 мм. Әрбір сабақта 5–9 жұмыртқа тәрізді тостаған жапырақшалары және көптеген гүл жапырақтары бар, пропорционалды түрде ірі гүл пайда болады. Гүл жапырақтары (әдетте 15-ке жуық) сопақ пішіндес және ұзын. Пісіп жетілген кезде ащы тамыр 6–20 дөңгелек тұқымдары бар жұмыртқа тәрізді қапшықтар түзеді.
Lewisia rediviva is a low growing perennial plant with a fleshy taproot and a simple or branched base and a low rosette of thick fleshy linear leaves with blunt tips. The leaves are roughly circular in cross section, sometimes somewhat flattened on the adaxial (top) surface. The absence of an adaxial groove on the leaves distinguishes this from other Lewisia species with overlapping ranges. The leaves often wither before flowers open. The very short flower stems are leafless, tall, bearing at the tip a whorl of 5–6 linear bracts which are 5–10 mm long. A single proportionally huge flower appears on each stem with 5–9 oval shaped sepals and many petals. The petals (usually about 15) are oblong in shape and are long. At maturity, the bitterroot produces egg shaped capsules with 6–20 nearly round seeds.
Қолданылуы
Қалың тамырлар көктемде пісіп, оларды қабықтап, қайнатып, желе сияқты тағамға айналдыруға болады.
The thick roots come into season in spring they can be peeled, boiled, and made into a jelly like food.
Тарих және мәдениет
Француз аңшылары бұл өсімдікті "расине амер" (ащы тамыр) деп атаған, ал шеендер оны "мо'ота хессео'отесе" ("қара дәрі") деп білген. Шошон және Флатхед тайпалары сияқты тайпалар тамырды сирек кездесетін дәмділік ретінде жеген. Дәстүр бойынша, ктунакса тайпасы ащы тамырды қақ жарып пісірген. Ктунакса тайпасы ащы тамырды қантпен жесе, басқа тайпалар тұзбен жейді. Леми Шошон тайпасы жоғарғы тамырындағы кішкентай қызыл өзектің ерекше күші бар деп сенген, әсіресе ол аюдың шабуылын тоқтатуға қабілетті екеніне. Льюис пен Кларктың қолжазбасына сүйене отырып, Пурш оны "спатлум" деп атады, бірақ бұл шын мәнінде Салишан тайпасының "темекі" деген сөзі екені белгілі болды. Ащы тамыр 1895 жылы Монтана штатының гүлі ретінде таңдалды. Үш маңызды географиялық нысан – Ащы тамыр таулары (солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып, Айдахо мен Монтана арасындағы шекараны құрайды), Ащы тамыр аңғары және Ащы тамыр өзені (оңтүстіктен солтүстікке ағып, Миссула қаласындағы Кларк Форк өзеніне құяды) – өз аттарының шығу тегін осы гүлге қарыз.
French trappers knew the plant as racine amère (bitter root). and mo'ôtáa heséeo'ôtse (Cheyenne, "black medicine"). The roots were consumed by tribes such as the Shoshone and the Flathead Indians as an infrequent delicacy. Traditionally, the Ktunaxa cooked bitterroot with grouse. For the Ktunaxa, bitterroot is eaten with sugar; other tribes prefer eating it with salt. The Lemhi Shoshone believed the small red core found in the upper taproot had special powers, notably being able to stop a bear attack. Based on Lewis and Clark's manuscript, Pursh labeled it "spatlum"; this apparently was actually a Salishan name for "tobacco". The bitterroot was selected as the Montana state flower in 1895. Three major geographic features – the Bitterroot Mountains (running north–south and forming the divide between Idaho and Montana), the Bitterroot Valley, and the Bitterroot River (which flows south–north, terminating in the Clark Fork river in the city of Missoula) – owe the origins of their names to this flower.