Кіріспе
Potentilla – гүлді өсімдіктер туысы, Роза тұқымдасына (Rosaceae) жатады.
Potentilla (/p//oʊ//t//ən/'/t//ɪ//l//ə/) – бір жылдық, екі жылдық және көп жылдық шөптесін гүлді өсімдіктердің 300-ден астам түрін қамтитын Роза тұқымдасының туысы. Potentilla-ны ағылшын тілінде "cinquefoils" деп те атайды, сондай-ақ "бес саусақ" және "күміс шөптер" деген аттармен де белгілі. Кейбір түрлері "торментил" деп аталады, бірақ бұл атау көбінесе жалпы торментилге (P. erecta) қатысты қолданылады. Тағы басқалары "құнарсыз жеміс" деп аталады, бұл P. sterilis немесе оған жақын туысқан Waldsteinia fragarioides-ке сілтеме беруі мүмкін. Бұрын осы туысқа кіретін бірнеше "бесбармақ" түрлері қазір бөлек туыстарға бөлінген, атап айтқанда, кең таралған бау-бақша өсімдігі P. fruticosa, енді Dasiphora fruticosa деп аталады. Potentilla-лар әдетте әлемнің солтүстік құрлықтарында (холарктикалық аймақта) кездеседі, бірақ кейбіреулері Жаңа Гвинея таулы аймақтарының таулық биомаларында да таралған.
Сипаттама
Типтік бесқұбырлар көбінесе құлпынайға ұқсайды, бірақ олардың жемістері көбінесе құрғақ және жеуге жарамсыз болады (сондықтан кейбір түрлері "көкөніссіз құлпынай" деп аталады). Көптеген бесқұбыр түрлерінің жапырақтары алақан тәрізді болады. Кейбір түрлерде үш жапырақша ғана болады, ал басқаларында он бес немесе одан да көп жапырақшалар қанаттанған түрде орналасқан. Гүлдері көбінесе сары, бірақ ақ, қызғылт немесе қызыл түсті де болуы мүмкін. Қосымша жемістер көбінесе құрғақ, бірақ ет тәрізді және құлпынайға ұқсас болуы мүмкін, ал нағыз тұқымдар – әрқайсысы техникалық тұрғыдан жеміс саналады – ұсақ жаңғақтар болып келеді.
Таксономия
Роза тұқымдасының ішінде, петлелистниктер (cinquefoils) авендердің (Geum туысы) және розалардың (Rosa) жақын туыстары, ал агромониялардың (Agrimonia) одан да жақын туыстары. Potentilla-ға әйелдер шапаны (Alchemilla) және клубника (Fragaria) одан да жақын туыс. Дриас (Dryas) – бұл ұзақ уақыт бойы қалыптасқан сенімге қарамастан, алыс туысқан тұқым. Ішкі транскрипцияланған аралық ДНК реттіліктерінің талдауы петлелистниктердің туыстығы туралы құнды ақпарат берді, бұл олардың тегіне қатысты бұрынғы гипотезаларды растады, сонымен қатар Potentilla тұқымдасының шекарасына бірнеше өзгерістер енгізді. Horkelia (horkelias) және Ivesia (мышыққұйрық) тұқымдары кейде Potentilla-ға қосылады. Дучеснеяның (Duchesnea) жалған жемістері де қосылған. Керісінше, бұрын осы тұқымдасқа жатқызылған бұталы өсімдіктер қазір Dasiphora тұқымдасына бөлінді, ал ерекше және көрінеу протокарниворлы (protocarnivorous) шөптесін петлелистниктер Drymocallis тұқымдасына жатқызылды. Сазды петлелистник (marsh cinquefoil) қазір Comarum тұқымдасына кіреді, ал үш тісті петлелистник (three-toothed cinquefoil) – Sibbaldiopsis тұқымдасының монотиптік түрін құрайды. 18 ғасырда Джон Хилл ұсынғандай, Argentina тұқымдасының күміс шөптері (silverweeds) бөлек болуы мүмкін, бірақ Potentilla тұқымдасымен тығыз байланысты болғандықтан, олардың шекарасы әлі де нақты емес.
Бөлімшелер
Бұл ірі туыстағы жарамды түрлердің саны анықталу әдісіне байланысты, және соңғы кезде "300-ден асатын" 500-ге дейін, тіпті "бірнеше жүзге" дейін ауытқиды. Potentilla түрлерінің тізімін қараңыз.
Этимология
"Cinquefoil" орта ағылшын сөздігінде "Pentafilon – грек тіліндегі Pentaphyllon – фольга, жапырақтан әсерленіп туындаған". Еуропалық шипақ (Potentilla reptans) көбінесе емдік мақсатта қолданылады. Бұл сөз көне француз тіліндегі cinc, орта ағылшын тіліндегі cink және түптеп келгенде латын тіліндегі quinque – барлығы "бес" дегенді білдіреді – және feuille және foil/foille, олар "жапырақ" дегенді білдіреді. Бұрын бұл термин жалпы бес жапырақты өсімдіктерді білдіретін. Орта ғасырларда "cinquefoil" сөзі Англияда ғана қолданылған. Францияда бұл туыс quintefeuille деп аталды, ол алғаш рет 11 ғасырда Нормандия мен Бретаньде кездеседі. Ғылыми атауы Potentilla осы өсімдіктердің ежелгі атауларының қосылуынан пайда болған секілді. Орта ғасырлардағы латын тілінде tormentilla деп аталған P. erecta, ерте испан тілінен шыққан, сөзбе-сөз "кішкентай азап", яғни денені әлсіздетпейтін, бірақ жағымсыз және тұрақты ауырсыну (мысалы, асқазан ауруы, оған қарсы P. erecta қолданылған). Бастапқы "t" әрпінен "p" әрпіне ауысуы, латын тіліндегі "poterium" сияқты терминдердің әсерінен болған болуы мүмкін – латын тіліндегі "Sanguisorba" туысына жататын "burnets" немесе "propedila" және еуропалық шипаққа (P. reptans) қатысты қолданылған басқа да сөздер. Тағы бір орта ғасырлық сөздікте француз сөзі potentille "жабайы танзи, күміс шөп" деп түсіндіріледі, бұл танзиге (Tanacetum vulgare) және Tanacetum туысының ұқсас түрлеріне сілтеме жасайды. Қатысты сөздер potentiel/potentiells "күшті", "әсерлі" немесе "қызмет етуде қуатты" дегенді білдіреді. Оның шығу тегі француз тіліндегі potence ("күшті", "қуатты", "батыл" немесе "қуатты") сөзінен басталады. Бұл сөздердің түбі латын тіліндегі potens, сондай мағынаны білдіреді.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Бесқабат гүлдері әлемнің көптеген салқын және суық аймақтарында жабайы өседі. Көптеген түрлері көп жылдық шөптесін өсімдіктер, бірақ кейбіреулері тік немесе жатып өсетін бұталар. Ал кейбіреулері қолайсыз арамшөптер болып табылады. Басқа түрлері әсемдік үшін бақшаларда өсіріледі.
Экология
Бес жапырақты өсімдіктер көптеген экожүйелердің маңызды бөлігі болып табылады. Ұлыбританияда ғана қарапайым торментил (P. erecta) қызғылт сары шөппен (Molinia caerulea) бірге көптеген шөптесін батқықтарды құрайды және әдеттегі жапырақты орманды қайыңмен (Betula pubescens), қарапайым қышқыл шыршасымен (Oxalis acetosella) және жартас еменімен (Quercus petraea) бірге көптеп өседі. Биік жазықтарда, карбонатты топырақта, ол әдетте қарапайым бейіш шөбімен (Agrostis capillaris), қойдың жусан шөбімен (Festuca ovina) және жабайы биязы жапырақпен (Thymus praecox) бірге кездеседі. Ол көбінесе жалпы жусанның (Calluna vulgaris) басымдығымен сипатталатын аймақтарда кездеседі, оның ішінде қоңырау жусаны (Erica cinerea) бар жазық жусандықтар, көктемгі сүрен (Scilla verna) бар теңіз жусандықтары, қызыл торфты мүк (Sphagnum capillifolium) және жалпы бүлдірген (Vaccinium myrtillus) басымдығымен сипатталатын тауалды жусандықтары және Шотландияның тау жусандықтары, онда альпілік арша (Juniperus communis ssp. alpina) өседі. Бес жапырақты өсімдіктердің жапырақтарын көптеген көбелектердің дернәсілдері жейді, әсіресе шұбарлы көбелектер (Pyrgus туысы), шұбарлылар тұқымдасының көбелектері. Ересек көбелектер мен мотылылар бес жапырақты гүлдерге келеді; мысалы, қорғауға алынған Карнер көк көбелегі (Plebejus melissa samuelis) қарапайым бес жапырақтың (P. simplex) нектарын сіңіреді. Польша кошенилі (Porphyrophora polonica) – бір кезде қызыл бояу алу үшін қолданылған қабықтық жәндік, ол бес жапырақты және Еуразиядағы басқа да өсімдіктерде тіршілік етеді. Кейбір, бірақ барлық емес, бес жапырақты өсімдіктер жәндіктермен тозаңданады, араларды, гүлжандыларды, шыбықтарды, көбелектерді, нағыз жәндіктерді және құмырсқаларды тартатын нектар шығарады. Польшаның Батыс Карпаттарындағы Новый Сач бассейніндегі орта миоцендік тұщы су шөгінділерінен қазылған †Potentilla pliocenica жемісінің төрт данасы табылды.
Бау-бақша шаруашылығы
Кейбір бесқабаттар (cinquefoils) сәндік өсімдік ретінде өсіріледі. Бұл әдетте алтын бесқабат (P. aurea), рубин бесқабат (P. atrosanguinea), Непал бесқабаты (P. nepalensis) және күкірт бесқабаты (P. recta) сияқты жарқын, әдемі гүлдері бар биік түрлер. Хопвуд бесқабаты (Potentilla × hopwoodiana) және тіл бесқабаты (Potentilla × tonguei) сияқты бау-бақша гибридтері шығарылды және түрлі сорттар бар. 1854 жылы Виктор Лемуанның «Глоир де Нанси» сортынан бастап, қос гүлді бесқабаттар да өсірілді. Басқа таксондар мен сорттар тасбаулар немесе батпақтар сияқты арнайы бағбандық мақсаттар үшін пайдалы. Олардың ішінде Кромартиширдің гүлдік белгісі – шыдамды көктемгі бесқабат (P. neumanniana) бар.
Денсаулық
Кейбір түрлері халық медицинасында қолданылады. Мысалы, қарапайым торментил (P. erecta) қабыну мен асқазан-ішек тәртібін бұзуларға ем ретінде пайдаланылған. Зерттеулер оның қауіпсіздігін және ойық ішек қабынуы сияқты ауруларға баламалы ем ретінде тиімділігін анықтауды жалғастыруда. Potentilla discolor және P. multifida – қант диабетін емдеу үшін қолданылатын қытай дәрілік шөптері.
Мәдени сілтемелер
Геральдикада бесқұлақ эмблемасы немесе потенцилла күш, билік, құрмет және адалдықты білдіреді. Бес жапырақты гүлдің бейнесі 1033 жылы, Францияның Бургундия аймағындағы Реул-Верги ауылында салынған шіркеудің архитектурасында кездеседі, бұл Жеңімпаз Вильгельмнің билікке келуінен екі жыл бұрын болған. Бесқұлақ эмблемасы Нормандия мен Бретаньде 15 ғасырға дейін салынған көптеген шіркеулердің архитектурасында кеңінен қолданылды. 11-14 ғасырларда потенция сөзі, потенцилламен байланысты, негізінен әскери контексте және жанның жағдайын сипаттау үшін қолданылды. Жеңімпаз Вильгельмнің тұсында потенцилла, Вильгельмнің әскери инженерлік корпусының басшысы болған Бретаньдық Бардольфтің символы ретінде пайдаланылды.