Кіріспе

Гүлді өсімдіктер туысы – Diapensiaceae. Galax туысы, сонымен қатар таяқша гүл, құрт-құрт деп те аталады, гүлді өсімдіктер тұқымдасы Diapensiaceae-ге жатады және бір ғана түрін қамтиды – Galax urceolata (синонимдері: G. rotundifolia, G. aphylla). Бұл өсімдік АҚШ-тың оңтүстік-шығысында, Массачусетс және Нью-Йорк штаттарынан бастап Алабама штатының солтүстігіне дейін таралған. Негізінен Аппалачи тауларында, 1500 метрге дейінгі биіктікте, орманның көлеңкелі жерлерінде өседі. Galax urceolata әртүрлі плоидия деңгейлерінде кездесе алады, жеке өсімдік диплоид (2x), триплоид (3x) немесе автотетраплоид (4x) (автополиплоид) болуы мүмкін. Цитотиптер морфологиялық немесе географиялық ерекшеліктерімен көзге түспейді, алайда диплоидты және автотетраплоидты түрлер арасында шамалы климаттық айырмашылықтар бар. Әртүрлі цитотиптер арасында тозаңдану да болуы мүмкін.

Сипаттама

Бұл 30-45 см (сирек 75 см) биіктікке жететін, қыста қоңыр түске айналатын, терілі жапырақтары бар, мәңгі жасыл шөптесін көп жылдық өсімдік. Жапырақтары дөңгелек жүрек пішіндес (кардиоидты), диаметрі 2,5 - 7,5 см, сирек 15 см-ге дейін, дөңгелек тістері бар тісті жиектерімен. Гүлдері көктемнің соңынан жаздың басына дейін гүлдейді, ақ түсті және 20-50 см биіктіктегі сабақтың үстінде 15-25 см ұзындығындағы жалғыз тікенек тәрізді гүлшоғырына жиналады. Әрбір гүлдің бесеу жапырағы болады, диаметрі 1,5 см шамасында. Жемісі - көптеген тұқымдары бар кішкентай қапшық.

Таксономия

Галакс туысының атауы грек тіліндегі "gala" сөзінен шыққан, ол "сүт" дегенді білдіреді және Галакстің ақ гүлдерін сипаттайды. 1730 жылы Галаксты Джон Клейтон жинады, себебі ол Вирджинияға жаңа келген ағылшын натуралисі Марк Кэйтсбимен достық қарым-қатынаста болды. Кэйтсбидің ұсынысымен Клейтон өз үлгілерін голланд ботанигі Ян Фредерик Гроновиусқа жіберді. 1739 жылы Гроновиус "Вирджиния флорасы" атты еңбегін жариялады, онда "Аноним немесе Белведер" ұзақ жылдар бойы Галакс афилла деп белгілі болған өсімдік еді. Клейтон Гроновиусқа төрт үлгі берді, олардың барлығы бірқатар қайғылы оқиғалар салдарынан жойылды. Көп жылдар өткен соң Джон Митчелл Галакс афилланы жинап алғанын ойлады және оны Карл Линнейге жеткізу үшін кемеге отырды. Бірақ оның кемесіне қарақшылар шабуыл жасады және барлық үлгілерді тонаудың бір бөлігі ретінде алып кетті. Саяхатқа дейін ол барлық үлгілердің сипаттамаларын Еуропадағы әріптестеріне жіберген. Ол келген кезде Линнейге өзінің сипаттамаларының бірін ұсына алды. Линней бұл Галакс үлгісін көрмесе де, Митчеллдің сипаттамасымен келісті. Дегенмен, сипатталған үлгі шын мәнінде "Нимофила" болды, бұл Халықаралық өсімдіктер номенклатурасы кодексіне сәйкес Галакс афилла атауын жарамсыз деп жариялады. 1803 жылдың наурызынан 1804 жылдың қыркүйегіне дейін Галакс бес рет қайта ашылды және қайта аталды. Кез келген жаңа атау Митчеллдің сипаттамасына сілтеме жасаса, ол жарамсыз деп танылды. Барлық басқа атаулардан бұрын пайда болған және номенклатура ережелерін сақтайтын атау жарамды деп есептелді – Пирола урцеолата Пуар, оны Жан Луи Мари Пуаре атайды. Бұл атаудың жарамдылығына қарамастан, Пирола кең таралған жоқ. Осы уақыт шамасында Галакс урцеолата Еуропада өсірілді, көптеген сипаттамалар өсірілген түрден (демек, Джон Клейтон жіберген) келді және "Галакс" деп аталған өсімдік танымалдылыққа ие болды. 1972 жылы Браммит тұқым атауын Галакс деп сақтау керек екенін, бірақ эпитеттің урцеолата болуын ұсынды, сондықтан ол оны Галакс урцеолата (Poir.) Браммит деп атады. Алайда, көптеген гербарийлер бұл үлгіні әлі де бастапқы жарамсыз атауымен – Галакс афилла деп белгілейді. Типтік үлгіні Андре Мишо жинады, оның жылқылары Джон Клейтонмен бірге Галакс жинауға барған жолда ұрланған. Бұрынғы үлгілер жойылғандықтан және атау жарамсыз деп танылғандықтан, бұл жаңа үлгі холотип ретінде қарастырылады. 1803 жылдың наурызы мен 1804 жылдың қыркүйегі аралығында берілген атаулар:

NameAuthorityDateDescription
Erythrorhiza rotundifoliaAndré MichauxMarch 1803 Галакс афилла Linn. синонимі ретінде белгіленді, демек жарамсыз деп танылды.
Pyrola urceolataЖан Луи Мари ПуареJanuary 1804 Франциядағы М. Лемониер бағында өсірілген өсімдік негізінде.
Blandfordia cordataГенри К. ЭндрюсFebruary 1804 Бландфордия 1804 жылдың желтоқсанында Лилия тұқымдасының бір туысы ретінде қолданылды және туысының атауы әлі де сақталған. Сондықтан бұл атау жарамсыз деп танылды.
Galax aphyllaJohn SimsJune 1804 Мишоның Erythrorhiza rotundifoliaсы, Эндрюстің Blandfordia cordataсы, Клейтон мен Гроновиустың Белведересі, Митчеллдің Viticellaсы және Пуаренің Pyrolaсымен синонимикалық. Жарамсыз.
Solenandria cordifoliaE. P. VentenatSeptember 1804 Клейтон мен Гроновиустың Белведересі және Митчеллдің Витицелласы бір өсімдік емес екенін көрсетті.

Қолданылуы

Жапырақтары көбінесе гүл өнеркәсібі үшін жиналады; тым көп пайдалану қаупі тудырды, сондықтан көптеген аймақтарда оны жинау шектеуге алынды. Бұрын халық медицинасында кесіктерді және бүйрек ауруларын емдеу үшін де қолданылған. Кейде бақшаларда әсемдік үшін өсіріледі. Вирджиния штатындағы Галакс қаласы осы өсімдіктің құрметіне аталған.