Кіріспе

1937 жылы Пуэрто-Рикода полиция атуы

Понсе қырғыны – 1937 жылдың 21 наурызында Пуэрто-Риконың Понсе қаласында болған оқиға. Бұл оқиғада бейбіт азаматтардың шеруі полицияның атуына ұласып, 17 азамат және екі полицей қаза тапты, 200-ден астам азамат жараланды. Азаматтардың ешқайсысы қарулы болған жоқ, ал қаза тапқандардың көпшілігі арқасынан атылған. Шеруді Пуэрто-Риконың Ұлттық партиясы 1873 жылы Испанияның Ұлттық Ассамблеясы құлдықты жойғанын еске алу және АҚШ үкіметі партия жетекшісі Педро Альбизу Кампосты бүлік қоздырды деген айыппен түрмеге қамағанын наразылық білдіру үшін ұйымдастырған. АҚШ Азаматтық құқықтар жөніндегі комиссиясы жүргізген тергеуде қырғынға кінәлі деп АҚШ тағайындаған Пуэрто-Риконың губернаторы Блантон Уиншип тағайындалды. АҚШ Конгресінің мүшелерінің сынысынан кейін президент Франклин Д. Рузвельт 1939 жылы Уиншипті губернаторлық қызметтен шеттетуге мәжбүр болды. Губернатор Уиншип қырғынға қатысқандары үшін жауапқа тартылмады және оның басшылығындағы ешкім – оқиғаға қатысқан және жаппай атуға қатысқан полицияны қоса алғанда – жауапқа тартылмады немесе сөгіс алған жоқ. Пальма жексенбісі күні жоспарланған шеруден бірнеше күн бұрын Ұлттықтар Понсе қаласының мэрі Хосе Тормос Диегодан бейбіт наразылық үшін заңды рұқсат алды. 1926 жылы Пуэрто-Риконың Жоғарғы сотының шешіміне сәйкес, кездесулер немесе шерулер үшін алаңдарды, саябақтарды немесе көшелерді пайдалану үшін мемлекеттік рұқсаттар қажет емес еді. Понсе қалалық үкіметінің сыпайылығы ретінде Ұлттықтар рұқсат сұрады. Бұл туралы естіген соң, Пуэрто-Риконың губернаторы генерал Блантон Уиншип жаңа полиция бастығы полковник Энрике де Орбетаға мэр Тормоспен байланысып, парадқа рұқсат беруді тоқтатуды бұйырды. Ол полиция басшысына оңтүстік қаладағы полиция күшін көбейтуді және Понседе ұлтшылдар жүргізген кез келген демонстрацияны "барлық қажетті құралдармен" тоқтатуды бұйырды. Ұйымдастырушыларға хабарламай, шағымдануға мүмкіндік бермей, немесе басқа орынды ұйымдастыруға уақыт таппай, наразылық акциясы басталар алдында рұқсаттар бірден қайтарып алынды. Ұлттық гвардияға ұқсайтын күш, Уиншип губернаторының тікелей әскери басшылығындағы 14 полиция қызметкері шерушілердің алдында тұрды. Полиция бастығы Перес Сегара мен сержант Рафаэль Молина, тоғыз полиция қызметкеріне Томсон автоматтары берілді. Пуэрто-Риконың ұлттық әні "La Borinqueña" орындалып жатқанда, Томас Лопес де Викторияның басшылығындағы Республика кадеттерінің Понсе бөлімшесі және қалған демонстрацияшылар шеруге шықты. Полиция 15 минуттан астам уақыт оқ атып, 200-ден астам азамат, соның ішінде әйелдер мен балалар жараланды. Республика кадеттерінің байрағын көтерген адам қаза тапты. Кармен Фернандес атты жас қыз туысты алуға кіріскен, бірақ оған оқ атылып, ауыр жарақат алды. Боливар Маркес есімді жас ұлтшыл кадет Санто Асило де Дамас қабырғасына сүйреліп барып, өлер алдында өз қанымен мынадай хабарды жазды: Көптеген адамдар полицияның қуып, үйлерінің кіреберісінде атып немесе ұрып-соғылып қашып құтылуға тырысты. Ал басқаларын жасырынған жерлерінен тауып алып, өлтірді. Пуэрто-Риконың заң шығарушы құрамының мүшесі Леопольд Тормес журналистерге полиция қызметкері ұлтшылды жалаңаш қолымен өлтіргенін мәлімдеді. Жарақат алғандарға көмек көрсеткен дәрігер Хосе Гандара, қашып жүрген жаралы адамдардың атылып, көптеген адам тағы да полиция қызметкерлерінің соққылары мен жалаңаш ұрандарынан жарақат алған. Оның радиограммалық есебінің бір бөлігі "националистер көшеден екі рет атып жіберді, ал көшедің екі жағындағы шатырлар мен балкондардан [полиция] үлкен шыдамдылық, ескертушілік және жағдайды түсінушілік танытты, сондай-ақ оған [полиция бастығы] қарасты офицерлер мен адамдар". Пуэрто-Рико сенаторы Луис Муньос Маринь оқиғаны тексеру үшін Понсе қаласына барды. Ол әлі жарияланбаған Карлос Торрес Моралес түсірген El Imparcial фотосуретін қарап шыққаннан кейін, ол Ішкі істер министрлігінің лауазымды адамы Рут Хэмптонға хат жазды. Оның айтуынша, суретте полиция қызметкерлері ұлтшылдарға емес, қашып бара жатқан үрейлі көпшілікке атқан. Пуэрто-Рико үкіметі бұл оқиғаны тергеп, біраз тұжырым жасады. Екінші, тәуелсіз тергеуді АҚШ Азаматтық құқықтар жөніндегі комиссиясы тапсырды, оны ACLU-дің Артур Гарфилд Хейс басқарды, Пуэрто-Рико азаматтары Фулгенсио Пиньеро, Эмилио Белавал, Хосе Давила Райс, Антонио Аюйо Вальдивиэсо, Мануэль Диас Гарсия және Франсиско М. Зеномен бірге. Тергеу барысында 21 наурыздағы оқиғалар полиция тарапынан жасалған қазалау мен бұқаралық іс-әрекет болып табылды деген қорытындыға келді. Бұл баяндамада губернатор Уиншиптің репрессивті тактикасы мен кең ауқымды азаматтық құқықтарды бұзуы қатаң сыналып, баяндамада губернатор Уиншиптің әрекеттеріне қатысты фотосуреттерді пайдаланбауына назар салынды. Хейстің мәлімдемесіне сәйкес, суретте Аврора және Марина көшелерінің бұрышында 18 қарулы полицей тұрғаны және олардың бейкүнә жандарға оқ атып жатқаны анық көрінеді. Суретте полицейдің револьверінен шыққан түтін бейкүнә адамдарға оқ атып жатқанын көрсетеді. Хейс комиссиясы полиция қызметкерлері шеруге қатысқан ұлтшыл кадеттерге емес, тікелей көпшілікке оқ атқан себебін сұрады. Конгрессмен Вито Маркантонио да сынға қосылып, президент Рузвельт алдында губернатор Уиншипке қарсы шара қолданды. Конгрессмен Вито Маркантонионың "Бес жылдық тирания" деген тақырыптағы сөзінде "Бұрынғы губернатор Блантон Уиншип, Пуэрто-Рико, 1939 жылдың 12 мамырында президенттің бұйрығымен қызметтен алынды" делінген. Сөзінде конгрессмен полицияның тудырған өлімдерінің санын егжей-тегжейлі баяндап, "наурыздың 21 күні Понседе болған оқиға қазалау болды. Губернатор Уиншип бұл қазалауды жалған есеп беру арқылы жасыруға тырысты" деді және конгрессмен губернатор Уиншипті "тиран" деп атады. Қаза тапқандардың арасында Ұлттық партия мүшесі Анхель Эстебан Антонджорджи және Ұлттық гвардия полковнигі Луис Ирисарри болды. Ұлттық партия шабуылға қатысқан жоқ деп мәлімдеді, бірақ үкімет бірнеше ұлтшылды қамап, тоғыз адамды "қырғын мен зорлық-зомбылықты қоздыруға қатысқандық" айыбымен айыптады. Айыпталып, сотталған тоғыз ұлтшылдың арасында Республика кадеттерінің Понсе бөлімшесінің капитаны Томас Лопес де Виктория және кадеттер Элифас Эскобар, Сантьяго Гонсалес Кастро, Хуан Пьетри және Пруденсио Сегарра болды. Олар Пуэрто-Рико мемлекеттік түрмесінде сегіз жыл жазасын өтеді. Төрт адам АҚШ тағайындаған келесі толық мерзімді губернатор Рексфорд Гай Тагуэллмен кешірілді. Уиншип ұлтшылдарды басып тастауға тырысты. Чикаго университетінде студент болған және кейін Пуэрто-Рико университетінің ұзақ жылдар бойы канцлері болған Хайме Бенитес Рексах президент Рузвельтке "Губернатор [Уиншип] өзінің әскери тәсілі арқылы Пуэрто-Риконы қажетсіз алаңдаушылықта ұстап тұрды. Ол Пуэрто-Риконың саяси мәселесі өзі мен ұлтшылдар арасындағы күреске тоқталады деп ойлайды, бұл күресте ешқандай шектеулер жоқ және басқалар бұл іске араласпауы керек" деп хат жазды. Понсе қырғыны мұражайы Пуэрто-Рико үкіметінің мекемесі болып табылатын Пуэрто-Рико мәдениет институты Понсе қырғыны мұражайын басқарады. Ол оқиғаның болған жерінде орналасқан (Марина және Аврора көшелерінің бұрышы). Мұражайда Понсе қырғынынан алынған фотосуреттер мен әртүрлі артефакттар сақталған. Мұражайдың бір бөлігі Педро Альбизу Кампосқа арналған.

Танымал мәдениетте

2002 жылы "Revolucion en el Infierno" (Тозақтағы төңкеріс) атты кітап жарық көрді, ал 2004 жылы осы атпен телефильм шықты. Ол Понседегі қырғын оқиғаларын құрбан болғандардың бірі Ульпиано Переяның өмірі арқылы көрсетеді. Фильм Роберто Рамос Переяның, Ульпианоның жүрегі туған інісінің, пьесасынан бейімделген.