Кіріспе

Пуэрто-Рико саясаткері және құлдықты жоюшы Роман Бальдориоти де Кастро (23 ақпан 1822 – 30 қыркүйек 1889) Пуэрто-Риконың құлдықты жоюшысы және аралдың өзін-өзі билеу құқығының жақтасы болды. 1870 жылы ол Испания парламенті – Кортес Генералесіне депутат болып сайланды, онда құлдықты жоюды қолдады. 1887 жылы Бальдориоти де Кастро Partido Autonomista (Автономистік партия) партиясын құрды, ол "Partido Autonomista Puro" (Таза автономистік партия), "Partido Histórico" (Тарихи партия) және "Partido Ortodoxo" (Ортодоксалдық партия) аттарымен де белгілі болды.

Алғашқы жылдар

Балдориоти де Кастро Гуайнабода кедей отбасында дүниеге келді. Ол жас кезінде отбасы Сан-Хуанға көшіп барды, онда ол бастауыш білімін белгілі педагог Рафаэль Кордероның шәкірті ретінде алды. Бастауыш білімін аяқтағаннан кейін, ол сол кезде Пуэрто-Рикодағы ең ұйымдасқан институт болған El Seminario Conciliar de Idelfonso-ға оқуға түсті. Жасөспірім шағының көп бөлігін оқумен өткізді және сыныпта ең жақсы орташа баллмен бітірді. Балдориоти де Кастроға стипендия берілді, оны Испанияда оқуын жалғастыру үшін пайдаланды. Ол сапарға қажетті ақшаны жинап, Испанияға үш пуэрто-рикалық, екі студент және бір профессормен бірге аттанды. Мадридте тұрақты тұрып жатқанға дейін топ Испанияның бірнеше провинциясына саяхаттап, елдің бірнеше туристік орындарын көрді. Олар Кордоба, Севилья, Андухар және Байлен қалаларына барды, онда Испаниядан келген педагог Альберто Листамен кездесті. Үш студент (Балдориоти де Кастромен бірге саяхаттаған) Мадридтің Орталық университетінде оқуларын басталғаннан кейін көп ұзамай шешекке шалдықты. Балдориоти де Кастро оларға күтім жасады, бірақ екеуі аурудың асқынуынан қайтыс болды. Балдориоти де Кастроға Пуэрто-Рикоға оралу мүмкіндігі ұсынылды, бірақ ол бас тартты. Ол жалғыз аман қалған студентпен бірге оқуын жалғастырып, университетті физика және математика ғылымдары бойынша бітірді. Доктор Хосе Гуальберто Падилла және Роман Балдориоти де Кастро Пуэрто-Рикодағы "Ел Достарының Экономикалық Қоғамы" бөлімшесін құрды және оны "Пуэрто-Рикодағы Экономикалық Достар Қоғамы" деп атады. 1847 жылы Пуэрто-Рикодағы Достар Қоғамы Балдориоти де Кастроны Испаниядағы ұйымның корреспонденті етіп тағайындады. 1851 жылдың 21 наурызында оған оқуын жалғастыру үшін Францияға көшуге рұқсат берілді. Балдориоти де Кастро Парижге көшіп, Орталық өнер мектебінде оқыды.

Саяси және кәсіби мансап

1853 жылы жеті жылдық оқудан кейін Балдориоти де Кастро Пуэрто-Рикоға оралып, 1797 жылғы Сан-Хуан шайқасының батыры, лейтенант Франсиско Диаздың немересі Изабел Матильда Диаз и Руизге үйленді. Ол оралғаннан кейін, аралдағы губернатор мен саяси және білім беру топтары арасындағы келіспеушіліктерден туған саяси шиеленіс байқалды. Балдориоти де Кастро әлеуметтік, саяси және білім беру жүйелерін қайта құруды қолға алды. Осы еңбегі үшін колонияның сол кездегі губернаторы Фернандо Норзагарей оған аралдың біріндегі муниципалитет (қала) мэрінің қызметін ұсынды. Бірақ Балдориоти де Кастро өзінің қағидаларына орай ұсыныстан бас тартты. Сол уақытта үкімет аралдағы криоллолардың білім алуына қызығушылық танытпады. Екі жыл бұрын губернатор жұмыссыз азаматтардың санын азайтып, еңбек ресурстарын арттыру мақсатында "Журналист ережесін" енгізген еді. Дегенмен, бұл шара жұмыс берушілердің байлығын көбейтуге бағытталған қағидалары үшін сыналып, оның маңыздылығы қайта қарастырылды. Сондай-ақ, оның заңдылығын анықтау үшін Балдориоти де Кастро басқаратын топ сайланды. 1853 жылы ол Пуэрто-Риконың Либералды реформа партиясына мүше болды.

Білім беруші

Саясаттан бөлек, Балдориоти де Кастро оқытуды да жақсы көретін. Ол Сан-Хуандағы сауда, ауыл шаруашылығы және теңіз саяхаттары мектебінде ботаника және теңіз ғылымдарын оқытты. 1854 жылдың қаңтар айында Кеңес семинариясы Балдориоти де Кастроны ботаника профессоры етіп таңдады. Сол жылдың қараша айында Пуэрто-Риконың сауда және даму одағы оны теңіз саяхаттарын оқытатын Nautical School-де профессор ретінде жұмыс істеуге таңдады. 1856 жылы колониялық үкімет Мона және Монито аралдарында құнарлы жер бар екенін анықтады. Осы жаңалықтан кейін, Балдориоти де Кастроны жердің құрамын анықтау үшін жүргізілетін тәжірибелер сериясының жетекшісі етіп тағайындады. 1857 жылы Пуэрто-Рикодағы мал шаруашылығы қиындыққа тап болды, себебі малдың саны күрт азайды. Бұл мәселені шешу үшін аралдың Экономикалық қоғамы Балдориоти де Кастро, Хосе Джулиан Акоста және Хуан Эрнандес Арбизудан тұратын комиссия құрды. Балдориоти де Кастро Пуэрто-Риконың бастауыш мектептерінің оқу бағдарламасына геометрия сабақтарын қосуды ұсынды, бұл ұсыныс тиісті органмен мақұлданды. 1858 жылдың 2 қаңтарында Экономикалық қоғам оны бірауыздан зерттеу комиссиясының хатшысы етіп тағайындады. 1860 жылдың 4 маусымында ұйым оны аралдың табиғи ресурстарын сақтауды ілгерілетін комиссияның өкілі етіп тағайындады. Сол жылы Балдориоти де Кастро Испания Парламентінде Пуэрто-Риконың өкілі ретінде қызмет етті, ол бес жылға дейін, 1865 жылға дейін созылды. 1864 жылдың 17 қыркүйегінде ол қолданбалы механика профессоры ретінде аттестатталды және айына отыз бес доллар жалақымен жұмыс істеді.

Испания парламенті

Испания парламентіне жұмыс істеген кезінде ол өзінің мүмкіндіктерін толық пайдаланып, Пуэрто-Рико мен Кубада құлдықты жоюға, сондай-ақ Пуэрто-Рико халқына көбірек саяси құқықтарды кепілдейтін конституция жобасын жасауға ықпал етті. 1866 жылдың 4 қарашасында ол Пуэрто-Риконың Париждегі 1867 жылғы Дүниежүзілік көрмесіндегі өкілі болып тағайындалды. Ол сыншы ретінде жұмыс істеді және кейіннен «Exposition Universal de Paris en 1867. Memoria presentada a la Comisión Provincial de Puerto Rico» атты шолу жазды. Паристегі қатысуын аяқтағаннан кейін Балдориоти де Кастро Пуэрто-Рикоға оралды. Арада құлдықты жоюды қолдаған топтар мен испан колониялық үкіметі арасындағы шиеленіс күшейді. Бұл жергілікті криолл халқының наразылықтары мен талаптарына әкелді, сондай-ақ бірнеше революционерлерге әсер етіп, Ларес шақыруына (Grito de Lares) соқтырды. Балдориоти де Кастро қарулы төңкерісті қолдамады, керісінше, дипломатиялық жолмен даулы мәселелерді шешуді жөн көрді. Төңкеріс әрекеттерінен кейін аралда жаңа уақытша үкімет құрылды. Бұл үкімет үкіметтік құрылымда реформалар жүргізу үшін қарама-қарсы тараптардың арасында келісімге келуді ұсынды. Балдориоти де Кастро осы топтарды татуластыруға тырысты, бірақ қарама-қайшы пікірлерді біріктіруге ұмтылыстары сәтсіз аяқталды. Осыдан кейін ол саяси қысымға ұшырап, Мадридке барып, аралдың жағдайын тиісті билік органдарына жеткізді. Ол отаршылдық үкіметті қатты сынға алған бірнеше құжат жазды және аралдың әлеуметтік және экономикалық жағдайларына әсер ететін әкімшіліктің әрекеттерін тізімдеген есеп дайындады. 1867 жылдың қаңтар айында Балдориоти де Кастро Пуэрто-Риконың Жоғары білім беру комиссиясынан хабар алды, онда ол физика және табиғаттану ғылымдары бойынша емтиханды бақылауға жауапты Тест комиссиясының мүшесі болып таңдалғаны туралы хабарланды. 1870 жылы ол испан парламентіне депутат болып сайланды, бұрынғы губернатор оның педагог ретіндегі аккредитациясын жойғаннан кейін. Ол өз ісін жалғастырды. Балдориоти де Кастро «Пуэрто-Рико автономиясының әкесі» деп танылды. 1872 жылдың 19 қарашасында Рамон Балдориоти де Кастро Луис Падиал, Хулио Вискаррондо және Испанияның теңізден тыс істер министрі Сегизмундо Моретпен бірге құлдықты жою туралы ұсыныс жасады. 1873 жылдың 22 наурызында испан үкіметі бұл ұсынысты мақұлдады, ол Морет заңы деп аталды.

Кейінгі жылдар

Балдориоти де Кастро 1873 жылы Пуэрто-Рикоға оралып, Понсе қаласында тұруға кетті. Ол жерде ол El Derecho (Заң) газетін құрды. Сонымен қатар, ол "La Crónica" деп аталатын апталық газеттің негізін қалады, онда аралдың автономиясы туралы өз ойларын білдірді. 1887 жылы Балдориоти де Кастро Хосе де Диегомен бірлесіп Пуэрто-Риконың Автономиялық партиясын құрды. Ол партия хатшысы лауазымына жас және дамып келе жатқан саясаткер Антонио Р. Барселоны тағайындады. Пуэрто-Риконың Автономиялық партиясы Пуэрто-Риконың алғашқы саяси партияларының бірі болды. Оның негізгі қағидасы – Пуэрто-Риконың өз үкіметін өзі таңдауы және Испания Парламентінде өкілдігі болуы керек еді. Алайда, испан үкіметі Балдориоти де Кастроны қауіпті тұлға және оппозиционер деп санады және оны Сан-Хуандағы Сан-Фелипе-дель-Моро бекінісіне қамады. Ол ұзаққа тоқпаса да, жақын арада босатылды, бірақ түрмеде отырған кезде денсаулығы нашарлап қалды. Роман Балдориоти де Кастро 1889 жылдың 30 қыркүйегінде Понсе қаласында қайтыс болды. Ол Понседегі Cementerio Viejo зиратына жерленген, кейін ол "Panteón Nacional Román Baldorioty de Castro" деп аталып кетті. Пуэрто-Рико тас жолы 26, Роман Балдориоти де Кастро атымен аталады, ол Луис Муньос Маринь халықаралық әуежайына бағытталған басты тас жол. Пуэрто-Рико астанасында, Сантурседе, Мирамар ауданындағы Кондадо көліне Балдориоти де Кастро тас жолы қосылған жерде, көлді қоршап тұрған қалалық саябақтың ортасында обелиск орнатылды. Обелиск Балдориоти де Кастроның құрметіне салынған. Пьюэрто-Рико халқының сыйы ретінде мүсіннің іргесінде Балдориоти де Кастроның қола мүсіні тұрғызылған. Пуэрто-Риконың басқа аймақтарында оның есімімен аталатын мектептер бар. Доминикан Республикасының Азуа-де-Компостела провинциясы оны құрметтеп, елорданың орта білім беру мекемелерінің біріне оның есімін берді: Liceo de Estudios Secundarios Román Baldorioty de Castro.