Кіріспе
Пуэрто-Риконың бірінші сайланған губернаторы (1949–1965)
Хосе Луис Альберто Муньос Марин (18 ақпан 1898 – 30 сәуір 1980) – пуэрторикалық журналист, саясаткер, мемлекет қайраткері және Пуэрто-Риконың алғашқы сайланған губернаторы, «Пуэрто-Риконың құрылысшысы» деп есептеледі. 1948 жылы ол Пуэрто-Риконың демократиялық жолмен сайланған тұңғыш губернаторы болды, терең экономикалық, саяси және әлеуметтік реформаларды жүзеге асырған басшылықты ұйымдастырды; осы жетістіктері сол кездегі көптеген саясаткерлер, мемлекет қайраткерлері, саяси ғалымдар мен экономистер тарапынан халықаралық деңгейде жоғары бағаланды. Муньос Марин Ұлттық партияны басып тастау және оның тәуелсіздік алуға жасаған тырабында маңызды рөл атқарды.
Балалық шақ
Луис Муньос Марин 1898 жылдың 18 ақпанында Сан-Хуан қаласындағы 152 Calle de la Fortaleza мекенжайында дүниеге келді. Ол Луис Муньос Ривера мен Амалия Марин Кастильяның ұлы болды. Оның әкесі ақын, баспагер және саясаткер, El Diario және La Democracia газеттерін құрушы. Луис туылмас бұрын, оның әкесі Испанияға Пуэрто-Риконың автономиясы жөніндегі ұсыныспен барды, ол қабылданды. Оның әкесі Пуэрто-Риконың Мемлекеттік хатшысы және Пуэрто-Рико үкіметі кабинетінің басшысы болып сайланды. 1898 жылдың 18 қазанында Испанияның испан-американ соғысында жеңіліске ұшырауынан кейін Пуэрто-Рико АҚШ-қа қарады. Луистің әкесі аралдық полиция күшін құруға көмектесті, бірақ АҚШ құрған әскери отаршылдық үкіметке қарсы болды. 1899 жылдың 4 ақпанында ол қызметінен кетті, бірақ кейін Пуэрто-Рико делегаттар палатасына сайланды. Муньос Мариннің әкесінің бабаларының бірі Луис Муньос Иглесиас 1797 жылдың 12 қазанында Испанияның Паленсия қаласында дүниеге келді. 14 жасында ол испан армиясына қосылып, Пиреней соғысында Наполеон Бонапарттың француз армиясына қарсы күресті. Кейін ол армияда мансап жасауды шешті және Латын Америкасындағы тәуелсіздік үшін болған таңғажайып науқанда Симон Боливарға қарсы күрескеннен кейін ордендермен марапатталды. Соғыс аяқталғаннан кейін ол өзінің командирі Мигель де ла Торремен бірге Пуэрто-Рикоға келді. Кейіннен ол Сидрадағы шаруа қожалығында қоныстанды және Мария Эсколастика Барриосқа үйленді. Оның әкесінің анасының бірі Роза Сола, оның әкесі Висенте Мариннің құлдықта ұстаған әйелі болды. 1901 жылы, Муньос Марин үш жасқа толғанда, мемлекеттік тәуелсіздікті жақтағандар тобы оның әкесінің "El Diario" газетінің ғимаратына кіріп, жабдықтардың көп бөлігін бүлдірді. Осы оқиғадан кейін отбасы Кагуасқа көшті. Мемлекеттік тәуелсіздік қозғалысынан келген жаңа қауіптерден кейін отбасы Нью-Йорк қаласына көшті. Оның әкесі 1904 жылы сайлауда жеңіске жеткен Пуэрто-Рикодағы Юнионисттік партияны құрды. Партия жеңіске жеткеннен кейін оның әкесі Делегаттар палатасының мүшесі болып сайланды. Сабақтардың көп бөлігі ағылшын тілінде жүргізілді, бұл Американың отаршылдық үкіметінің талабымен болды. Муньос Мариннің ағылшын тілін білуі оған екінші сыныпқа өтуге мүмкіндік берді, бірақ келесі жылы ол қиындықтарға тап болды. 1910 жылы оның әкесі Пуэрто-Риконың Резидент комиссары болып сайланды. Бұл лауазым АҚШ Конгресінде дауыс беру құқығы жоқ делегат болып табылады. 1911 жылы ол Джорджтаун дайындық мектебінде оқуын бастады, бірақ оның қатаң тәртібін ұнатпады және оншы сыныпты бітіре алмады. 1915 жылы әкесі оны Джорджтаун университетінің құқық орталығына қабылдады, бірақ Муньос Марин бұған қызығушылық танытпады және ол ақын болғысы келді. 1916 жылдың соңында Муньос Марин мен оның анасын олардың досы Эдуардо Георгети Пуэрто-Рикоға шақырды, ол Луистің әкесі өт қабығынан тараған инфекциядан зардап шегіп жатқанын айтты. Муньос Ривера 1916 жылдың 15 қарашасында, Луис 18 жасқа толғанда қайтыс болды.
Поэзия және идеологиялық қарама-қайшылықтар
Бір айдан кейін Муньос Марин мен анасы Нью-Йоркке оралды; ол заң кітаптарын сатып, Джорджтаунға қайтудан бас тартты. Бір ай ішінде ол бірнеше әңгімелер мен бір актілік пьесадан тұратын "Борронес" атты кітап жариялады. Бірнеше ай бойы ол Феликс Кордова Давиланың конгресс хатшысы болып жұмыс істеді, ол Муньос Мариңнің әкесінен кейін Резидент комиссар лауазымын иеленді.
Неке және отбасы
1919 жылы 1 шілдеде Муньос Марин Оклахома штатында өскен, Миссисипи штатының Реймонд қаласынан шыққан американдық жазушы Муна Лиге үйленді. Ли – Оңтүстік феминизмінің жетекшісі және Пан Америка поэзиясының дамып келе жатқан жазушысы болды. Олардың бір қызы мен бір ұлы болды. 1932 жылы Пуэрто-Рико Сенатына өткізген алғашқы сайлау кампаниясы кезінде Муньос Марин есірткіге тәуелді деп айыпталды; оның опиумға құмар екендігі айтылды. 1938 және 1939 жылдардағы сайлау кампанияларынан бұрын, ол әлі заңды түрде үйленген болатын, Муньос Марин Инес Мендосамен танысты. Муньос Марин Мендосадан "өмір бойы оның жанында болуын" сұрады. 1940 жылы Пуэрто-Рико Сенатының Президенті болып сайланғанынан бір ай өткен соң, Муньос Марин мен Мендосаның Виктория есімді қызы дүниеге келді, ол оның жетістігінің құрметіне қойылған есім болды. 1946 жылы Мендосамен ресми түрде үйленді, олардың Вивиана есімді екінші қызы болды. 1980 жылдары олардың қызы Виктория Муньос Мендоса Пуэрто-Рико саясатына белсенді түрде қатысты. 1992 жылы ол Пуэрто-Рико губернаторы лауазымына кандидат болған алғашқы әйел атанды.
During his first campaign for the Puerto Rico Senate in 1932, Muñoz Marín was accused of being a narcotics addict; he was alleged to be addicted to opium. Before his campaigns of 1938 and 1939, while he was still legally married, Muñoz Marín met Inés Mendoza. Muñoz Marín asked Mendoza to "stay with him all his life." In 1940, a month after his election as President of the Senate in Puerto Rico, Muñoz Marín and Mendoza had a daughter, Victoria, named to commemorate his success. He and Mendoza officially married in 1946, and they had a second daughter, Viviana. In the 1980s, their daughter Victoria Muñoz Mendoza became active in Puerto Rican politics. In 1992, she became the first woman to run as a candidate for the governorship of Puerto Rico.
Саяси идеялардың қалыптасуы
1920 жылы Муньос Марин Пуэрто-Риконың Социалистік партиясының президенті Сантьяго Иглесиаске чек жеткізуге таңдалды. Онымен кездесуге құштар болғандықтан, олар Пуэрто-Рикоға көшіп келді, сонда жұбайлардың тұңғыш қызы Мунита дүниеге келді. Аралға келген соң, ол кейбір жер иелерінің Пуэрто-Риконың таулы аймағында тұратын шаруалар, яғни жибароларға, дауыс беру үшін екі доллар төлеп отырғанын байқады. Ол Социалистік партияға қосылды, бұл шешім отбасысы тарапынан «апат» ретінде қарастырылды. 1920 жылдың қазан айында Социалистік партия алдағы сайлауда жеңіске жету үшін Республикалық партия мүшелерін тартты. Муньос Марин көңілі толып, материкке қайтып, отбасымен Нью-Джерсиге көшті. Ұзақ өтпей, оның тұңғыш ұлы Луис Муньос Ли дүниеге келді. 1923 жылы ол жалғыз Пуэрто-Рикоға оралды, әкесінің бұрын жарияланбаған бірнеше еңбектерін жинаған кітапты жариялау үшін. Осы «жарияланым» үшін әкесінің достарынан 5000 доллар жинағаннан кейін, Муньос Марин ақшаны жұмсады, кітапты жазбады және аралдан дереу кетіп қалды. Бірнеше жылдан кейін, жағдай тынышталғаннан кейін, жаңадан құрылған Либералдық партияның президенті Антонио Р. Барсело Муньос Маринды «Демократия» жобасымен жұмыс істеуге шақырды. Партияның республикалық фракциясының кейбір мүшелерімен аралдың автономиясын қолдағандықтан келіспеушілік туып, Муньос Марин Нью-Йоркке оралды. Мұнда ол «The American Mercury» және «The Nation» басылымдарына жазды. 1931 жылы АҚШ-ты аралап шыққаннан кейін, Муньос Марин қор нарығының құлдырауынан кейін ел экономикасының тұрақсыздығын және өзінің қаржылық жағдайын байқады. Әкесінің атын Пуэрто-Рико саясатында пайдалану Гринвич-Виллиджде аштықтан өлгеннен артық деп шешіп, ол достарынан ақша қарыздап, аралға қайта оралды. Ол келгеннен кейін, Сан-Фелипе-Сегундо дауілі жибаролар жұмыс істейтін қант плантацияларының көп бөлігін қиратқанын және көптеген адамдарды жұмыссыз қалдырғанын білді. 1932 жылы Антонио Р. Барсело әлсіреген Коалициядан шығып, жаңа тәуелсіздік қозғалысын құруға кірісті. Барсело Муньос Мариннің әлеуметтік және экономикалық реформалар мен автономия жөніндегі бірнеше идеяларын қабылдады, оларды Пуэрто-Риконың Либералдық партиясының идеологиясын қалыптастыру үшін пайдаланды. Ұзақ өтпей, «Ла Демократия» газетінің тілшісі Руди Блэк оның Элеонора Рузвельтпен кездесуін ұйымдастырды. Ол Пуэрто-Риконың проблемаларын жеке көруі үшін оны негізгі аралға баруға көндірді. 1932 жылдың тамызында Муньос Марин Элеонора Рузвельтті Сан-Фелипе-дель-Моро және Ла-Форталеза форттарында қарсы алды, содан кейін дауылдан көп зардап шеккен кедей аудан Эль-Фангитоға барды. Оның сапарынан түскен суреттер жарияланғаннан кейін, бұрынғы американдық губернаторлар мен қазіргі президент олардың назарына алынбағанына ашуланды. Әйелінің баяндамасынан кейін Франклин Д. Рузвельт Пуэрто-Риконы «Жаңа келісім» бағдарламасына қосты. Муньос Марин бағдарламаға қатысқандығы үшін танымал саяси тұлғаға айналды, ол Пуэрто-Рикода инфрақұрылым мен тұрғын үйді дамыту үшін федералдық қаражаттың едәуір инвестициясын қамтамасыз етті. Муньос Марин бұл заң жобасын арал экономикасына кері әсер ететіні үшін сынады. Ол оны «Ley de Fuga» (Қашу заңы) деп аталатын принциппен салыстырды. Бұл полиция қызметкерінің адамды тұтқындап, босатып, оны артқа атып, күдікті «қашқан» деп мәлімдеген кездегі жағдайды білдіреді. Заң жобасына қарсылығы мен Антонио Р. Барселомен келіспеушілігі салдарынан Муньос Марин Либералдық партиядан шығарылды. Муньос Мариннің партиядан шығарылуы оның қоғамдық беделіне ауыр соққы берді. Ол Acción Social Independentista (ASI) («Тәуелсіздікке бағытталған әлеуметтік іс-қимыл») тобын құрды, ол кейіннен Partido Liberal Neto, Auténtico y Completo аталды. Бұл ұйым Барсело басқаратын Либералдық партияға оппозиция ретінде жұмыс істеді. Партия саяси нанымына қарамастан, жибароларға көмектесуге міндеттенді, ең төменгі жалақыны, азық-түлік пен сумен қамтамасыз етуді, ауыл шаруашылығымен айналысатын кооперативтерді құруды және өнеркәсіптік баламаларды дамытуды қолдады. Муньос Марин өзінің саяси науқанын Пуэрто-Риконың ауылдық аймақтарында жүргізді. Ол ауыл шаруаларының дауысын ықпал ету үшін оларға ақша төлеудің сол кездегі кең таралған тәжірибесіне қарсы шығып, олардың дауыстарын тек бір сайлауға «сақтап беруін» талап етті. Партияның алғашқы митингісіне көптеген адамдар қатысты, бұл басқа партияларды таң қалдырды.
Сенат Төрағасы
1940 жылы Пуэрто-Рико Сенатында Халықтық Демократиялық партия көпшілік дауысқа ие болды, бұл оның ауылдық аймақтардағы сайлау кампаниясының нәтижесі болды. Ол алғаш рет 1947 жылы Пуэрто-Риконың Дорадо қаласында электрик Луис Перес Альваресқа тиесілі үйдің балконында сөз сөйледі. Муньос Маринь Сенат Президентінің төртінші рет сайланған төрағасы болды. Сенат Президенті қызметін атқару кезінде Муньос Пуэрто-Рико жұмысшы табының мүддесін қорғады. АҚШ тағайындаған, Пуэрто-Рикодан басқа соңғы губернатор болған Рексфорд Тугвелл және Өкілдер палатасын басқарған республикалық-социалистік коалициямен бірге Муньос ауыл шаруашылығы реформасы, экономикалық жаңару және индустрияландыру саласындағы заңдарды қабылдауға көмектесті. "Өзіңнен-өзің көтерілу" (Operation Bootstrap) операциясы инвесторларды өндіріс ордаларын ауыстыруға немесе жаңадан құруға ынталандырды, оларға жергілікті және федералды салық жеңілдіктерін ұсынды, сонымен бірге импорттық баж салығынан босатылған американдық нарықтарға қол жеткізуді қамтамасыз етті. Бұл бағдарлама индустриалды экономикаға өтуге мүмкіндік берді. 1950 жылдары аралда тоқыма сияқты еңбекке көп күш жұмсалатын жеңіл өнеркәсіптер дамыды, ал өндіріс 1960 және 1970 жылдары мұнай химиясы және мұнай өңдеу сияқты ауыр өнеркәсіптерге жол берді. Испан тілінде оқытылған "хибаролар" үкімет тарапынан ұсынылған жұмыс орындарында жұмыс істеуге оқытылды. Муньос Маринь компаниялардың иеленуі мүмкін жер мөлшерін шектеу туралы заңға қолдау көрсетті. Оның даму бағдарламалары жаңадан пайда болған орта тапқа белгілі бір дәрежеде әл-ауқат әкелді. Ауылдық шаруашылық қоғамы индустриалды жұмысшы табына айналды. Муньос Маринь сонымен қатар "Серенидад операциясы" ("Тындықтық операциясы") деп аталатын, білім беруді және өнерді бағалауды дамытуға бағытталған бірқатар жобаларды іске қосты. Азаматтық құқықтар қозғалысы және Католик шіркеуі "Өзіңнен-өзің көтерілу" операциясын сынға алды, оны үкімет тарапынан тууды реттеуге, хирургиялық стерилизацияға және Пуэрто-Рико азаматтарының АҚШ-қа көшіп кетуіне ықпал ету деп қарады.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Екінші дүниежүзілік соғыстың алғашқы кезеңінде мыңдаған пуэрто-рикалықтар АҚШ армиясына қабылданып, қызметке жіберілді. Бұл негізгі аралдағы халық тығыздығы мәселесін азайтты. Муньос Маринь тұрғын үй тапшылығын шешу үшін қоғамдық тұрғын үйлер салуды ұсынды. Соғыс жылдары ол әскери қызметке алынбаған тұрғындарға арзан сыйлықтар мен несиелер берді. Денсаулық сақтау мәселелерін шешу үшін ол Пуэрто-Риконың барлық аймақтарында тегін мемлекеттік емханалар ашты. "Ley de la Mordaza" (еркіндікті шектеу заңы) 1948 жылдың 21 мамырында заң шығарушы органмен бекітіліп, 1948 жылдың 10 маусымында АҚШ тағайындаған Пуэрто-Рико губернаторы Хесус Т. Пиньеро қол қойды. Бұл заң АҚШ-та қабылданған антикоммунистік Смит заңына өте ұқсас болды және ол PPD-ға және тәуелсіздік қозғалысына қарсылықты басуға бағытталған әрекет ретінде қарастырылды. Осы заң бойынша Пуэрто-Рико туын кез келген жерде, тіпті жеке үйіңізде көрсету немесе ұстау қылмыс болып есептелді. Сонымен қатар, АҚШ үкіметіне қарсы сөйлеу, Пуэрто-Риконың тәуелсіздігін қолдау, аралдық үкіметті құлдырату немесе жою мақсатындағы материалдарды басып шығару, жариялау, сату немесе көрсету, сондай-ақ осындай жойқын ниетпен кез келген қоғамды, топты немесе жиналысты ұйымдастыру да қылмыс болып саналды. Заңды бұзған деп айыпталған және кінәлі деп танылған кез келген адам он жылға бас бостандығынан айырылуға, 10 000 АҚШ доллары көлемінде айыппұл төлеуге немесе екеуіне де жазалануы мүмкін еді. "Partido Estadista Puertorriqueño" (Пуэрто-Риконың мемлекеттік партиясы) мүшесі және Пуэрто-Рико Палатасында PPD-ға мүше емес жалғыз депутат доктор Леопольдо Фигероаның сөзіне сүйенсек, заң репрессивті болып, сөз бостандығын қамтамасыз ететін АҚШ Конституциясының бірінші түзетуіне тікелей қайшы келді. Фигероа әрбір пуэрто-рикалық толыққанды азаматтық құқықтарымен және АҚШ Конституциясының толық қорғауымен дүниеге келетінін атап өтті. Муньос Маринь 53-заңды пайдаланып, сот процесінсіз мыңдаған пуэрто-рикалықтарды, оның ішінде басқа саяси партиялардың мүшелерін және оған дауыс бермеген адамдарды тұтқындады.
Әкім
Муньос Марин ресми түрде 1949 жылдың 2 қаңтарында қызметке кірді. Ол он алты жыл бойы губернатор лауазымында болды, 1952, 1956 және 1960 жылдары қайта сайланды. 1957 жылы Муньос Марин Бейтс колледжінен құрметті заң докторы (LL. D.) дәрежесін алды. Сауатсыздық және басқа да әлеуметтік мәселелерді шешуде үлкен жетістіктерге қол жеткізген партия, автономиялы үкімет құру жолдарын талқылай бастады. Муньос Марин мен оның шенеуніктері ондаған жыл бұрын Барсело ұсынған «Еркін қатысушы мемлекет» құрылымын қабылдауға келісті. Испан тіліндегі ұсыныстың атауы өзгеріссіз қалды, бірақ ағылшын тілінде толыққанды штат болумен шатасуды болдырмау үшін оны «Достастық» деп атады. Албису Кампос басқаратын Пуэрто-Риконың Ұлттық партиясы да толық тәуелсіздікті қолдады және қолдаудың төмен болуынан кейін сайлау процесінен бас тартты. 1950 жылдың 30 қазанында Пуэрто-Рико ұлтшылдары губернатордың резиденциясына шабуыл жасап, Муньос Маринды өлтiруге тырысты, оның кеңсесіне оқтар атты. Муньос Марин үстелінің астына тығылып, «өлімнен мүжілді». Кейін Муньос Марин әкімшілігі 53-заңды, «сүріну заңы» (Ley de Mordaza) ретінде белгілі заңды қолданып, көтеріліске қатысы жоқ, тәуелсіздік жақтастарының ішінде мыңдаған пуэрторикалықтарды сот процесінсіз тұтқындады. Муньос Марин жаңа мәртебенің Пуэрто-Рико мәдениетіне әсер ететінінен немесе аралының тілін «америкаландыратынынан» қорқыды. Үкімет Пабло Касальс фестивалін, Музыка консерваториясын және Пуэрто-Риконың Мәдениет институтын құру арқылы мәдени шараларды қолдауды бастады. 1962 жылдың 6 желтоқсанында АҚШ президенті Джон Кеннеди Муньос Маринге «Азаттық президенттік медалін» табыс етті. 1964 жылға қарай Муньос Марин он алты жыл губернатор болып қызмет еткен. Халықтық демократиялық партияның жас мүшелерінің тобы оның зейнетке шығуы керек деп ойлады. Олар оның отставкаға кетуін ұсынды және сайланған лауазымды тұлғалардың мерзіміне шектеу қоятын ұсыныс енгізді – екі мерзім. Партия кандидаттарды сайлау үшін жиналмас бұрын, Муньос Марин тағы бір мерзімге кандидат болмайтынын жариялады. Ол партияның кандидаттығына өз мемлекеттік хатшысы Роберто Санчес Вилелланы ұсынды. Көпшілік «тағы төрт жыл!» деп шу көтергенде, Муньос Марин: «Мен сенің күшің емеспін, сен өзіңнің күшіңсің» деді. PPD алғаш рет жеңіліске ұшырады, ал Луис А. Ферре губернатор болып сайланды. Осыдан кейін Муньос Марин мен Санчес Вилелланың достығы күрт нашарлады.