Кіріспе

Солтүстік Калифорниядағы ішкі өзендердің дельтасы мен сағасы – Сакраменто-Сан-Хоакин өзенінің дельтасы, немесе Калифорния дельтасы, Солтүстік Калифорниядағы кең жайылған ішкі өзендер дельтасы және сағасы. Дельта Орталық аңғардың батыс жиегінде Сакраменто және Сан-Хоакин өзендерінің қосылған жерінде қалыптасқан. Ол өзендердің Суисун шығанағына құятын жерінен шығысқа қарай орналасқан, ал Суисун шығанағы Сан-Франциско шығанағына, одан әрі Сан-Пабло шығанағы арқылы Тынық мұхитына жалғасады. Дельта Калифорния шығанақтары мен сағалар саясаты бойынша қорғауға алынған. Сакраменто-Сан-Хоакин дельтасы 2019 жылдың 12 наурызында Ұлттық мұра аймағы деп жарияланды. Стоктон қаласы Сан-Хоакин өзенінің бойында, дельтаның шығыс жиегінде орналасқан. Дельтаның жалпы ауданы, құрлық және суды қоса алғанда, шамамен құрайды. Ондағы халық саны шамамен 500 000 адамды құрайды. Дельта мұз басудан кейін теңіз деңгейінің көтерілуі нәтижесінде пайда болды, бұл Сакраменто және Сан-Хоакин өзендерінің шөгінділерінің Каркинес бұғазының артында жиналуына әкелді. Каркинес бұғазының тарлығы және толқындардың әсері шөгінділердің жиналуына және кең аралдардың қалыптасуына себеп болды. Геологиялық тұрғыдан алғанда, дельта соңғы мұз дәуірінің аяқталуынан бері шамамен 10 000 жылдан бері бар. Табиғи жағдайда дельта – көптеген мелкең арналар мен шұңқырлардан тұратын, торф және туле аралдарын қоршап тұрған кең тұщы сулы батпақ болған. 19 ғасырдың ортасынан бастап аймақтың көп бөлігі ауыл шаруашылығына пайдаланылды. Жел эрозиясы және тотығу Орталық дельта аралдарында кең ауқымды жердің шөгуіне әкелді. Бүгінде дельта аймағының көп бөлігі теңіз деңгейінен төмен орналасқан, бөгеттердің артында жатыр және "Калифорнияның Голландиясы" деген лақап атын алған. Орталық және Оңтүстік Калифорнияның сумен қамтамасыз етілуінің көп бөлігі дельтадан, дельтаның оңтүстік жағында орналасқан сорғылар арқылы алынады. Бұл сорғылар Сан-Хоакин аңғарында суаруға және Оңтүстік Калифорнияда тұрмыстық сумен жабдықтауға арналған суды жеткізеді.

География

Дельта шамамен 57 қайта құрылған аралдардан және учаскелерден тұрады, бірақ дельтада атаулы не атаусыз 200-ге жуық арал бар. Олардың барлығы 1770 шақырымдық (1100 миль) бөгеттермен қоршалған, ал 1127 шақырымдық (700 миль) су жолдарымен шектеседі. Дельтаның оңтүстік-батыс жағы Калифорния жағалау тауларының етегінде орналасқан, ал солтүстік-батысында Төменгі Монтесума төбелері жатыр. Дельтаның көп бөлігі Контра Коста, Сакраменто, Сан-Хоакин, Солано және Йоло округтерінің шегінде жатыр. 2000 жылы Дельтаның жалпы халқы 515 264 адамды құрады. Басты өзендерге солтүстіктен Сакраменто өзені, оңтүстік-шығыстан Сан-Хоакин, ал шығыстан Калаверас және Мокелумн өзендері жатады. Калаверас және Мокелумн екеуі де Сан-Хоакин өзенінің салалары болып табылады. Сакраменто және Сан-Хоакин өзендері Дельтаның батыс жағында, Питтсбургке жақын, Суисун шығанағының бастауында бірігеді, бірақ олар 19 ғасырда Сакраменто мен Стоктон арасындағы қысқа жол ретінде бу кемелері қолданған Джорджиана арнасы арқылы ағыс бойында байланысты. Дельтаның оңтүстік-батыс бөлігін Сан-Хоакиннің бұрынғы арналары – Орта өзен мен Ескі өзен де кесіп өтеді. Бұл өзендер жыл сайын Дельта арқылы Калифорнияның ағын суының 50 пайызынан астам суды тасымалдайды. Жақын орналасқан қалаларға шығыста Лоди мен Стоктон, оңтүстікте Трейси мен Мантека, оңтүстік-батыста Брентвуд, батыста Питтсбург пен Антиохия кіреді. Штаттың астанасы Сакраменто Дельтаның солтүстігінде орналасқан. Сакраменто өзенінің терең су кеме қаналы Дельтаны Сакраменто портына қосады, оның соңғы станциясы Дельтаның солтүстік-батыс жағында Рио-Виста маңында орналасқан. Стоктон кеме арнасы – Сан-Хоакин өзенінің тікелей Дельта арқылы Стоктон портынан Сан-Хоакиннің Антиохия маңындағы Сакраментомен қосылуына дейін қазылған және ішінара түзеліп келген бөлігі.

Геология, түзілу және табиғи жағдайлар

Цитаталар қойындысы |width=18em |align=left |quote="Бұрынғы таза Калифорния дельтасы өте кең, жабайы және шатас болды – оның тармақтары әр жерге бұрылып, ешқайда жеткізбеді. Джон С. Фремонт онда бірнеше күнге толық полкын жоғалтып алды, ал кіргендердің кейбірі жай ғана жоғалып кетті."|source=Marc Reisner, A Dangerous Place (2003)

Дельта қазіргі (1850 жылға дейінгі) күйінде соңғы мұз дәуірінің соңында, шамамен 10 000 жыл бұрын қалыптаса бастады. Мұз дәуірі кезінде жаһандық теңіз деңгейі бүгінгіге қарағанда шамамен 300 фут (91 м) төмен болды, ал Дельта аймағы, сондай-ақ Суисун шығанағы, Каркинес бұғазы және Сан-Франциско шығанағы – Сакраменто және Сан-Хоакин өзендерінің Тынық мұхитқа құятын өзен аңғары болды. Теңіз деңгейі қайта көтерілгенде, мұхит суы Каркинес бұғазы арқылы Орталық аңғарға кері ағып кірді; тар бұғаз бен толқындардың құрлыққа қарай итерілуі осы өзендердің ағысын күрт баяулатты және оларды шөгінділерді қалдыруға мәжбүр етті. Алғашқы дельта жылдам көтеріліп келе жатқан теңіздің салдарынан үнемі өзгеріп отырған жылжымалы арналар, құм төбелер, аллювиалды жайлаулар және су тасқынынан құралды. Шамамен 8000 жыл бұрын теңіз деңгейінің көтерілуі баяулады, бұл дельтада ылғалды өсімдіктердің тамыр жаюына және шөгінділерді ұстап қалуына мүмкіндік берді. Осы өсімдіктердің өсуі мен шіруі дельта аралдарын құрайтын үлкен торф кен орындарын қалыптастыра бастады. Дельта шамамен 2000–3000 жыл бұрын 1800 жылдардың ортасындағы күйіне ұқсас тұрақтанған нысанға жетті. Ірі ауқымды адам әрекетінен бұрын, Дельта аралдарының көпшілігі ішкі, батпақты "іңір" бөлігі маусымдық және толқындар кезінде ара-тұра суға толатын, төменгі табиғи бөгеттермен шектескен, тәрелке тәрізді қимаға ие болды. Жылдық өзен тасқынынан жиналған шөгінділердің жағалаудағы шөгінділерінен пайда болған осы табиғи бөгеттердің биіктігі Сакраменто өзеніндегі Шерман аралында орташа ең жоғары толқын деңгейінен 1 фут (0 м) биік болды, ал Мокелумне өзенінің жанындағы шығысқа қарай орналасқан Андрус, Стейтен және Тайлер аралдарында одан да биік болды. Шамамен 60 пайызы Дельтаның жоғары толқын кезінде күніне екі сағатқа дейін суға батты.

Тарих

Адамдар Дельтада 4300 жылға дейін өмір сүрген. Еуропалықтармен алғашқы байланыс кезінде Дельтаның жергілікті халқы шамамен 3000–15000, негізінен Мивок және Маиду тайпаларынан, кейбір есептер бойынша 20000-ға дейін жеткен. Түпкілікті американдықтар 200–1000 адам тұратын, жері жоғарырақ және су тасқынына аз бейімделген, Дельтаның шығыс жағындағы ауылдарда өмір сүрді. Олар үй, қайық және киім жасау үшін Дельта аралдарында өсетін қамыс пен туланың көптігіне байланысты өмір сүрді. Испандықтар көптеген жергілікті американдықтарды миссияларда жұмыс істеуге тартып алды; көптеген американдықтар еуропалық билеушілерінен қашу үшін Дельтаның тереңіне қашты. Бірақ бұл оларды аурулардан сақтамады. 1833 жылғы безгек эпидемиясы жергілікті халықты қырып салды; бұл, әдетте, аймақтың батпақты географиясымен күшейді, ол көптеген масаларды көбейтті. Жердің тегіс болуы және жыл бойы тұщы судың қолжетімділігі суаруды Калифорнияның басқа өнімді аймақтарына қарағанда арзан және оңай жасады. Нәтижесінде, Дельта 1940 жылдарға дейін Калифорнияның ең бай шаруашылық аймағы болып қала берді (Лос-Анджелес округімен бірге), одан кейін ірі федералдық су жобалары Орталық Аңғардың негізгі бөлігін толыққанды суаруға мүмкіндік берді. Бүгінде Дельта штаттағы ең өнімді шаруашылық аймақтарының бірі болып табылады. 1850 жылы Конгресс Арканзас немесе Батпақ жерлер туралы заңды қабылдады, ол батпақ жерлерді жеке меншікке беруге мүмкіндік берді, егер жер қайта пайдаланылса. Калифорнияда 2 миллион акрдан (809 372 км²) астам батпақ жерлер Батпақ жерлер туралы заң бойынша бөлінді, оның ішінде Сакраменто-Сан-Хоакин дельтасында, бүгінгі күнгі дамыған жердің шамамен бірдей көлемі. Дельтадағы шаруашылық мүдделерін қорғау үшін 1850-1870 жылдар аралығында қытай жұмысшыларының күшімен бөгеттер салынды. 1861 жылы құрылған Рекультивация кеңесі аралдарды «рекультивация аудандары» деп аталатын аймақтарға біріктіру арқылы Дельтадағы бөгеттер құрылысын ұйымдастырды. 1890 жылдарға қарай, бастапқы бөгеттер жүйесі негізінен жақын жердегі өзендердің түбінен алынған сазбен нығайтылған мықты бөгеттермен ауыстырылды. 1900 жылға қарай, Дельтаның жер аумағының шамамен жартысы немесе 50 пайызы қайта пайдаланылды, бұл оны АҚШ-тың бірлік аумаққа шаққандағы ең өнімді шаруашылық аймақтарының біріне айналдырды. Шаруашылық жергілікті экономикаға 2 миллиард доллардан астам қосымша пайда әкеледі. Мұнай Бенсиа және Мартинес мұнай өңдеу зауыттарына су арқылы тасымалданады. Жақын жерде Порт Чикаго теңіз терминалы орналасқан, ол АҚШ Әскери-теңіз күштерін қолдайды.

Сумен жабдықтау

Дельта көбінесе Калифорнияның штаттық су жүйесінің түйіні болып саналады. Штаттағы жалпы өзен ағысының шамамен жартысы осы аймақтан өтеді, одан су Сан-Хоакин алқабының басқа аймақтарына, Оңтүстік Калифорнияға және шығанақтың бөліктеріне экспортталады. Бұл орталық және Оңтүстік Калифорниядағы 23 миллион адамды және егістік жерлердің бір бөлігін қамтамасыз етеді. Дельта жылына шамамен суды қамтамасыз етеді, оның шамамен San Francisco Bay Area аймағына экспортталатыны, жергілікті жерде пайдаланылатыны және San Joaquin аңғарына, Орталық және Оңтүстік Калифорния жағалауына экспортталатыны белгілі. Бүгінде Калифорния су құбыры мен Дельта Мендота каналы – штаттың ең ірі су тасымалдау қондырғыларының екеуі де дельтаның оңтүстік шетінен Клифтон Корт Форбейден су алады. ХХ ғасырдың ортасында салынған, бұрынғысы мемлекеттік су жобасы арқылы Лос-Анджелес бассейні мен орталық Калифорнияның жағалауын сумен қамтамасыз етеді; ал CVP-нің бір бөлігі құнарлы Сан-Хоакин аңғарында суару суын қамтамасыз етеді. Бұл жобалар арқылы жеткізілетін судың басым бөлігі ауыл шаруашылығы мен қалалық аумақтарға пайдаланылса да, кейбір су жануарлар дүниесін қорғау және мекендеу ортасын қорғау жұмыстарына да жұмсалады. Контра Коста каналы мен Солтүстік шығанақтың су құбыры да Дельта суын алып, жақын маңдағы Сан-Франциско шығанағын қамтамасыз етеді. Жергілікті деңгейде Дельта бес округтегі қалалар мен қалаларды және 1800-ден астам ауыл шаруашылығы пайдаланушыларын сумен қамтамасыз етеді. Дельтада 100-ден астам кемежайлар мен 25 яхт-клуб жұмыс істейді. 2010 жылы жергілікті үкімет жүргізген зерттеуге сәйкес, Дельтада "жыл сайынғы жеті миллионнан астам келуші қайықпен жүретін күн" тіркелді. Бастапқыда Дельтадағы ауыл шаруашылығы аралы болған Франкс Тракт 1936 жылы және 1938 жылы су басқан. Жағажайлар ешқашан жөндеуден өтпеді және арал су астында қалды, бұл бастапқы жағажайлардың қалдықтарымен үзілген ашық судың кеңістігіне айналды, қазір жалғыз жер бедері. 1959 жылы бұл аймақ мемлекеттік саябаққа айналды. Франкс Тракттың мемлекеттік демалыс аймағына тек су арқылы ғана жетуге болады және ол балық аулау, су құстарын аулау және қайықпен жүруге арналған. Тынық мұхит аралықтағы ұшқыр жол – қоныс аударатын құстардың солтүстік-оңтүстік бағыты. Көшіп-қонушы құстар құстарды бақылауға да, аң аулауға да мүмкіндік береді. Солтүстік Суйсун батпағын қоса алғанда, бұл аймақта 150-ден астам жеке ите клубтары бар. Қазіргі уақытта Дельтаның көп бөлігі теңіз деңгейінен төмен, ал батыс және орталық Дельтаның көп бөлігі теңіз деңгейінен кемінде 15 фут (5 м) төмен. Калифорнияның су ресурстары департаменті көміртегі мен топырақтың деңгейін қалпына келтіру үшін су басу аймақтарын су басуды қалпына келтірумен тәжірибе жүргізді. Жердің құлауы Дельтаның қорғаныс бөгеттер жүйесіне қауіп төндіріп, кейде бөгеттердің бұзылуына және кейінгі су тасқынына әкеледі. "Дельтаны сызықтық су жүйесіндегі негізгі клапан ретінде пайдалану бір уақытқа ыңғайлы болған шығар, бірақ бұл ыңғайлылық қоршаған орта үшін қымбат бағамен келді" делінген цитатада. Алайда бөгеттердің реттеуі құрғақ жаз мен күз айларында тұщы су ағынын арттыруға көмектеседі, бұл осы айларда тұздылық кіру қаупін азайтады. Дельтаның оңтүстік шетіндегі бұрылыс бөгеттерінің пайдасын жойды. Орталық аңғардағы жобаға және мемлекеттік су жобасына су беретін қуатты сорғылар Дельтадағы судың табиғи бағыты шығыс-батысқа емес, солтүстіктен оңтүстікке ағып кетуіне себепші болады. Бұл көптеген экологиялық мәселелерге әкеліп соқты, мысалы, балықтардың көшіп-қонуын және шығыс Дельтадағы тұздылықтың жинақталуына кедергі келтірді, мұнда тұздарды теңізге табиғи өзен ағыстарымен ағыза алмайды. Дегенмен, 1982 жылдан бері Дельта бөгет жүйесіне енгізілген елеулі жақсартулар 30 жыл ішінде осы бір ірі ақауға дейін ақаулардың санын азайтты. Дельтаның ең соңғы сипаттамалары мен талқылаулары Дельта қорғаныс комиссиясының экономикалық тұрақтылық жоспарында кездеседі. Бұл зерттеуде Дельтаның бөгет жүйесі қазір салыстырмалы түрде берік, бірақ қатты су тасқыны мен жер сілкінісі кезінде істен шығу қаупін жою үшін оны жақсарту керек деген қорытынды жасалды. Бұл жобада өмір мен мүлік пен Дельтаның жері ретінде маңызды құндылығы, соның ішінде су тасымалдау, дельта арқылы өтетін инфрақұрылымның маңызды құндылығы баса айтылған. 2019 жылғы мақалада "20 аралды бірден су басумен анықталатын апатты бөгеттің бұзылуы, егер су басу мәселесі шешілмесе, алдағы 20 жылда 62 проценттік ықтималдықпен жүреді" делінген. Шөбі аралының шеттерінде табиғи бөгеттер пайда болды, онда ірі ағаштар, негізінен күркелер, тамыр жара алады және үлкен жағажай ормандарын құрайды. Негізінен долиналық емен, жәндік және Орегон шашыраңқысынан тұратын бұл еменді ормандар 3 шақырымға дейін созылған жолақтарда өсті. Су көздерінен алыс жерлерде өсімдіктер шөлейттерге жол берді. Су гиацинты Дельта су жолындағы ең зиянды өсімдіктердің біріне айналды. Бір жылдың ішінде ол бір өсу маусымында су кеңістігінің шамамен жартысын жаба алады. Оны жою ауыл шаруашылығы қожалықтары үшін қиындыққа айналды. Өсімдіктер бүршіклену және тұқымдарын тарату арқылы таралады, ал олар судың түбіне түсіп, жылдар бойы лайда тірі қалуы мүмкін. Гиацинт 10 сантиметрге дейін жуан төсекте құрай алады, жарықты тоқтатып, ыдырағанда қышқылға айналады. Бұрын Дельтада елендер мен туле елендерінің ірі топтары қоныстанған, олардың жолдары соншалықты кең болғандықтан, ерте испандық саяхатшылар бұл аймақта мал бар деп ойлаған. Дельтада Калифорния гризли аюларының көп саны да табылған. 2012 жылғы сараптамада көктемгі үйрек популяциясы 48,6 миллионға жететіні анықталды, бұл 1955 жылдан бергі ең жоғары көрсеткіш. Дельтадағы ірі сүтқоректілердің жағдайы жақсы емес; олардың көп бөлігі ауыл шаруашылығына айналғандықтан, қалған популяциялар адамның әсеріне және табиғи апаттарға өте сезімтал болды. Гризли аюлардың қырылысы жасалды, ал 1878 жылғы су тасқыны Дельтадағы елендердің соңғы тобын жойды. Дельта сүрегінің сақталуы Калифорниядағы ең үлкен экологиялық даулардың бірі болды, өйткені оның популяциясын қорғау үшін қабылданған шаралар көбінесе Сакраменто-Сан-Хоакин дельтасынан сорғыланатын суға тәуелді федералдық су жобалары үшін қол жетімді су мөлшерін азайтты. Калифорнияның қоршаған ортаға қатысты денсаулық сақтау басқармасы Дельтаның орталық және оңтүстік бөліктерінде ауланған кез келген балықты жеуге қатысты қауіпсіз кеңес шығарды, себебі оларда сынап пен полихлорирленген бифенилдердің деңгейі жоғары. Сонымен қатар, Стоктон портынан алынған кез келген балық немесе моллюсканы жемеу туралы ескерту бар. Дельтаның солтүстік бөлігі үшін жеуге қатысты жеке кеңес бар. 2010 жылғы зерттеу көрсеткендей, Дельтада осы балықты жеген балық аулаушылардың жүйесінде сынаптың деңгейі жоғары болды. Дельта балықтарында Сиерраның алтын іздеу дәуіріндегі кендерден шыққан метил сынаптың жоғары деңгейі де табылған. Сол зерттеуде дельта бойындағы әйелдердің балықты көп жейтіні және уыттануға бейім екені анықталды. Нутрия 2017 жылы Дельтаның шетінде Мерсед округінде табылған. Мемлекеттік шенеуніктер олардың Сан-Хоакин аңғарының шаруашылықтарына және қалалық аймақтарына су жіберетін инфрақұрылымға зиян келтіретінінен алаңдап отыр. Дельтадағы цианобактерия гүлінің соңғы екі онжылдықта жиілігі артты. Цианобактериялар цианотоксиндерді өндіруге қабілетті, ол адамдар мен жануарларға тиген кезде қауіп тудыруы мүмкін. Осы себепті цианобактерия гүлі адам өміріне қауіп төндіретін қауіп ретінде қарастырылады. Дельтада бірнеше түрлі улы цианобактериялар пайда болды, оның ішінде Microcystis aer...

Қорғау жұмыстары

2005 жылғы биологиялық қорытындыдан кейін дельтаны азайтудың көптеген кезеңдері мемлекеттік және федералды жобалардың су тартуға шектеулерге әкелгеннен кейін, дельтаның проблемаларына бірқатар ықтимал шешімдер ұсынылды. Бұл, бірнеше сатылы шешімдер ұсынған CALFED процесінен кейін болды. Бірінші баламалар дельтаны қазіргі күйінде және конфигурациясында сақтайды. Екіншісі дельтаның бір бөлігін табиғи жағдайына жақын қалпына келтіруді көздейді, бірақ дельтамен қамтамасыз етілетін сумен жабдықтауды сақтау үшін қосымша перифериялық канал салуды қамтиды. Контра Коста округінің қоғамдық жұмыстар департаменті Калифорнияның жағалау комиссиясымен және қайықтар мен су жолдары департаментімен бірлесіп, ауыз судың сапасын қорғау, ластанудың алдын алу және дельтаның экологиялық денсаулығын жақсарту үшін жұмыс істейді. 1940 жылдардан бері әртүрлі топтар Сакраменто және Сан-Хоакин өзендерінен ағып келетін суды тікелей федералды су құбырларына бағыттау үшін перифериялық канал салуға лоббилеу жұмыстарын жүргізіп келеді, бұл құбырлар дельтаның оңтүстік жағынан су алады. Қазіргі уақытта дельтаға кіретін тұщы су, Трейсидің солтүстігіндегі Клифтон Корт Форбейге жеткенше өзен арналары мен сазды жерлердің күрделі желісі арқылы өтуі керек, онда су Калифорния акведукы мен Дельта Мендота каналына сорғыланады. Бұған қоса, су құбырларын қамтамасыз ету үшін қажетті көптеген дельталық құрттар мен басқа да жоғалу қаупі бар түрлер өледі. Ағымдағы ұсыныс, «Бей-Дельтаны сақтау жоспары» деп аталады, дельтаның астынан екі туннель салуды көздейді және ол губернатор Джерри Браунмен тығыз байланысты. Алайда, перифериялық канал ұсынысы дельта арқылы ағып жатқан тұщы судың көлемін одан әрі азайтатындықтан сынға ұшырады. Дельтадағы фермерлер жобаға ең қарсы болып отыр, өйткені ол суару үшін қол жетімді су мөлшерін азайтады. Дегенмен, барлық шешімдер бір мезгілде жанды экожүйені қолдайтын және Орталық аңғар жобасына, Мемлекеттік су жобасына және Сан-Франциско шығанағы аймағына тұщы сумен жабдықтауды жалғастыратын дельтаны құруға бағытталған. Сакраменто-Сан-Хоакин дельтасы ұлттық мұра аймағын Дельтаны қорғау комиссиясы басқарады.