Кіріспе
Гернси тілі (ɡɛʁnezjɛ), сондай-ақ Дгèрнезиаиа, Гернси француз тілі және Гернси нормандық француз тілі деп те аталады, Гернси аралында сөйленетін нормандық тілдің бір түрі. Аралда оны кейде жай ғана "патоис" деп атайды. Латын тілінен шыққан, бірақ тарихының әртүрлі кезеңдерінде көне норвег және ағылшын тілінің күшті ықпалына түскен. Джерсиден келген Джерри тілінде сөйлейтіндермен және Нормандиядан келген континенттік нормандық тілінде сөйлейтіндермен өзара түсіністік мүмкіндігі бар (бірақ кейбір қиындықтар туындайды). Гурнезиаиа тілі Францияның Котентин түбегіндегі Ла-Гагта сөйлейтін Котентин нормандық диалектісіне ең жақын. Гурнезиаиа тіліне стандартты француз тілі Джерри тіліне қарағанда аз әсер еткен, бірақ керісінше, ағылшын тілінен көбірек әсер көрген. Қазіргі заманғы құбылыстарды білдіру үшін жаңа сөздер қабылданды, мысалы, le bike және le gas cooker. Гернси тілінде поэзияның бай дәстүрі бар. Гернси әндері теңізден, көркем тілден, дәстүрлі халық аңыздарынан, сондай-ақ аралдың табиғи ортасынан шабыт алды. Аралдың ең ұлы ақыны – Виктор Гюгоның замандасы Джордж Метивие (1790–1881), ол жергілікті ақындарды дәстүрлі өлеңдерін басып шығаруға ықпал етті. Метивие жергілікті жерлердің аттарын, құстар мен жануарлардың аттарын, дәстүрлі мақалдарды және ауызша беріліп келген ортағасырлық поэзияның фрагменттерін біріктіріп, 1831 жылы "Гернезиаиа өлеңдері" атты туындысын жасады. Денис Корбе (1826–1910) Гернси француз тілінің "Соңғы ақыны" деп есептелді және сол кезде туған тілінде көптеген өлеңдерін арал газетінде де, жеке түрде де жариялады. Гурнезиаиа тілінің ең соңғы сөздігі – Мари де Гарис жазған "Dictiounnaire Angllais guernesiais" 1967 жылы жарық көрді және 1982 жылы қайта жаңартылды.
Guernésiais (ɡɛʁnezjɛ), also known as Dgèrnésiais, Guernsey French, and Guernsey Norman French, is the variety of the Norman language spoken in Guernsey. It is sometimes known on the island simply as "patois". As one of the langues d'oïl, it has its roots in Latin, but has had strong influence from both Old Norse and English at different points in its history. There is mutual intelligibility (with some difficulty) with Jèrriais speakers from Jersey and Continental Norman speakers from Normandy. Guernésiais most closely resembles the Norman dialect of Cotentinais spoken in La Hague in the Cotentin Peninsula of France. Guernésiais has been influenced less by Standard French than Jèrriais, but conversely more so by English. New words have been imported for modern phenomena: e. g. le bike and le gas cooker. There is a rich tradition of poetry in the Guernsey language. Guernsey songs were inspired by the sea, by colourful figures of speech, by traditional folk lore, as well as by the natural environment of the island. The island's greatest poet was George Métivier (1790–1881), a contemporary of Victor Hugo, who influenced and inspired local poets to print and publish their traditional poetry. Métivier blended local place names, bird and animal names, traditional sayings and orally transmitted fragments of medieval poetry to create his Rimes Guernesiaises (1831). Denys Corbet (1826–1910) was considered the "Last Poet" of Guernsey French and published many poems in his day in his native tongue, both in the island newspaper and privately. The most recent dictionary of Guernésiais, Dictiounnaire Angllais guernesiais by Marie de Garis, was published in 1967 and revised in 1982.
Тарих
Гернси Нормандияның бір бөлігі болды, бірақ француз патшалары оны жаулап алғанға дейін; Канал аралдарында Норман тілінің бір түрі дамыды және жүздеген жылдар бойы сақталды. Гурнезия тілі француз және оның ең жақын туыстары бар langues d'oïl тілдерінің бірі саналады. Кейін Гернси мен Нормандияның бөлінуінен кейін, материктік Францияда қудалаудан қорқып, француз протестант босқындары аралға қашып келді; олар білім беру, дін және үкімет салаларында тез арада ықпал мен билікке ие болды, соның нәтижесінде француз тілі беделді болды, ал Гурнезия тілі болмады. Ағылшын тілі Наполеон соғыстары кезінде Гернсиде тарала бастады, сол кезде аралда көптеген ағылшын сарбаздары орналастырылды, сондай-ақ ағылшын туризмі мен көші-қон да артты. 1940-1945 жылдар аралығында Гернсиді неміс әскерлері басып алған кезде Гурнезия тілінің танылуы азайды, себебі балалар аралдан эвакуацияланды, нәтижесінде олардың көп бөлігіне Гурнезия тілі жеткізілмеді. Гернси ақыны Джордж Метивиер (1790–1881) – «Гернси Бернсі» деген лақап атымен белгілі болды, Норман тілінің алғашқы сөздігін, Dictionnaire Franco Normand (1870) Канал аралдарында жариялады. Бұл кейін өзгертілген және жаңартылған алғашқы стандартты орфографияны құрады. Оның поэзиялық туындыларының арасында 1831 жылы жарық көрген «Гернезия өлеңдері» (Rimes Guernesiaises) бар. Принц Луи Лусьен Бонапарт 1863 жылы Лондонда Джордж Метивиердің Матайдан алынған жақсы хабарларын Dgèrnésiais тілінде, өзінің филологиялық зерттеулерінің бөлігі ретінде жариялады. Метивье сияқты Там Ленфести (1818–1885) өлеңдерін Гернси газеттерінде және кітап түрінде жариялады. Дени Корбе (1826–1909) өзін «Соңғы ақын» (Draïn Rimeux) деп сипаттады, бірақ әдеби өндіріс жалғасты. Корбе ең көп танымал өлеңдерімен, әсіресе Гернсидің приходтары бойынша пикарестік саяхатты бейнелейтін L'Touar de Guernesy эпопеясымен танымал. Француз тіліндегі Le Bailliage газетінің редакторы ретінде ол «Сөйлеуші» (Badlagoule) деген псевдониммен Dgèrnésiais тілінде фельетондар жазды. 2009 жылы аралда Корбе мен оның өлімінің жүз жылдығына арналған көрме ұйымдастырылды, сондай-ақ суретші Дени Корбенің туысы Кристиан Корбенің заманауи портреттік суреті ашылды. Томас Мартин (1839–1921) Киелі кітапты, Уильям Шекспирдің пьесаларын, Пьер Корнельдің он екі пьесасын, Томас Корнельдің үш пьесасын, Мольердің жиырма жеті пьесасын, Вольтердің жиырма пьесасын және Генри Уодсворт Лонгфеллоудың «Испан студенті» пьесасын Гурнезия тіліне аударды. Томас Генри Махи (1862–1936 жылдың 21 сәуірі) 1916 жылдан бастап «Гернсидің ресми газеті» газетінде тұрақты баған болып табылатын «Дирес э Пэнсэ дю Куртил Пуссен» жазды. 1922 жылы жинақ кітапша түрінде жарық көрді. 1930 жылдардың басында ол әлі де поэзия мен прозадан тұратын шығармаларын жариялай бастады. Томас Альфред Грут (1852–1933) 1927 жылы Des lures guernesiaises газет бағандарының жинағын жариялады. Сондай-ақ ол Филипп Ле Сюэр Моранның кейбір әңгімелерін Dgèrnésiais тіліне аударды. Марджори Озанн (1897–1973) 1949–1965 жылдар аралығында Гернси кешкі баспасөзінде жарияланған әңгімелер жазды. Кейбір ертеректегі шығармаларын 1920 жылдары «La Gazette de Guernesey» газетінде табуға болады. Кен Хилл Марджори Озанннің көптеген әңгімелері мен өлеңдерін 20 ғасырдың басындағы Гернси акцентімен ағылшын тіліне аударды. Бұл жұмысты Гернси қоғамы жариялады. Метивьердің сөздігі Мари де Гарис (1910–2010) Dictiounnaire Angllais Guernésiais сөздігімен алмастырылды; алғашқы басылымы 1967 жылы, қосымшалары 1969 және 1973 жылдары, үшінші басылымы 1982 жылы жарық көрді. Екінші дүниежүзілік соғыста Германия Канал аралдарын басып алған кезде, Гурнезия тілінің қайта жандануы байқалды. Гернсидің көптеген тұрғындары басқыншы күштердің айтқандарын түсінуін қаламайтын, әсіресе кейбір сарбаздар ағылшын тілін білетіндіктен. Виктор Гюго өзінің Канал аралдарындағы романдарында Гурнезия тілінен кейбір сөздерді қолданды. Гюгоның «Теңіз жұмысшылары» романы француз тіліне осьминог сөзін, пиврурді (стандартты француз тілінде осьминог – пульп) енгізгені үшін мақталады. 2006 жылы әртүрлі авторлардың P'tites Lures Guernésiaises (Гурнезия тілінде, ағылшын тіліндегі параллель аудармасымен) қысқа әңгімелер жинағы жарық көрді.
Ағымдағы жағдай
2001 жылғы санақ бойынша 1327 (1262 Гернсиде туған) немесе халықтың 2% тілді еркін сөйлейді, ал 3% тілді толық түсінеді. Бірақ олардың көпшілігі, 1327 тілді еркін сөйлейтін адамдардың 70% немесе 934-і 64 жастан асқан. Жастардың арасында тек 0,1% немесе мыңнан бір адам ғана тілді еркін сөйлейді. Дегенмен, халықтың 14% тілді біраз деңгейде түсінетінін айтады. 1957 жылы құрылған "Гуэрнезиа тілінің ассамблеясы" (L'Assembllaïe d'Guernesiais) тілді сөйлейтіндер қауымдастығы ретінде мерзімді басылым шығарады. "Равигатоторлар" (Les Ravigoteurs) атты тағы бір қауымдастық балаларға арналған әңгімелер жинағы мен кассетаны жариялады. Орман мектебі аралдың бастауыш сынып оқушыларының (6-сынып) жыл сайынғы сөйлеу сайысын өткізеді. Жыл сайынғы Эстеддфодта тілде өнер көрсетуге мүмкіндік бар, ал радио мен газеттер тұрақты түрде ақпараттық материалдар ұсынады. Гернсидегі мектептерде тілді оқытуға қатысты ерікті сабақтар бар. 2013 жылдан бастап кешкі курстар да қолжетімді. Гурнезия тілін дамыту жөніндегі офицер 2008 жылдың қаңтарынан бастап тағайындалды. Тілде хабар тарату өте аз, ITV Channel Television тілге көбінесе назар бөлмейді, ал BBC Radio Guernsey-де тек кейде, көбінесе білім алушыларға арналған қысқа хабарлар шығады. 2021 жылы BBC Radio Guernsey Гурнезия тілінде аптасына бір рет 10 минуттық жаңалықтарды хабарлады. 2022 жылы BBC радиосы үшін Гернси француз тілінің болашағы туралы деректі фильм түсірілді. Гернси тілдік комиссиясын құру туралы 2013 жылдың 7 ақпанында үкіметтің лингвистикалық мәдениетті сақтау жөніндегі бастамасы ретінде жарияланды. Комиссия 2013 жылдың 9 мамырында, Азат ету күнінен бастап жұмыс істеп келеді.
Қайта жаңғырту
Гурнези тілі аралдың ресми тілі мәртебесіне ие болмаса да, оны қайта жаңғырту жөнінде шағын көлемде жұмыстар жүргізілуде. Le Coumité d'la Culture Guernesiaise деген бір топ Гурнези тілін дәріптеу үшін түрлі шаралар мен іс-шараларды ұйымдастырады. Гернси аралында La Guaine du Vouest деп аталатын жергілікті хор бар, ол Гурнези тілінде музыкалық өнер көрсетулер арқылы тілді және Гернсидің мәдени-тілдік мұрасын одан әрі насихаттайды. 2007 жылы Гурнези тілін жаңғыртуға ресми деңгейде күш-жігер жұмсалды, үкімет Тілді қолдау жөніндегі мамандандырылған қызметкерді (ТЖМ) тағайындады, бірақ оның міндеттері нақты айқындалмаған еді. Бұл лауазым 2011 жылға дейін сақталды, содан кейін алмастырылмады, орнына Гурнези тілін қайта жаңғыртуға кішігірім топтардың күш салуын қолдау үшін Тіл комиссиясы құрылды. Томас Мартин Киелі кітаптың барлық бөлімін Гурнези тіліне аударған, бірақ ол ешқашан жарияланбады.
Мысалдар
Guernésiais (Айтылуы) ағылшынша французша курсив=no Ауа райы қалай? Бүгін жылы. Атыңыз кім? Ресми: курсив=no Көше тілінде: курсив=no курсив=no (кум чик ла фер ва) Қалайсыз? Тіке мағынасы: Іскерлік қалай жүріп жатыр? Сағат неше? Келесі кездесуге дейін. Рақмет көп. Бұл. Бұл біреуі. Мені жалғыз қалдырыңыз.