Кіріспе
Корнуолл аймағында сөйлейтін бритондық кельт тілі, сондай-ақ ағылшын тіліндегі корн диалектісі мен акценті (Стандартты жазба түрі: Kernewek немесе Kernowek;) – кельт тілдер тобының оңтүстік-батыс бритон тілі. Корн тілі, валлий және бретон тілдерімен бірге, ағылшын тілі үстемдік құрғанға дейін Ұлыбританияның көп бөлігінде қолданылған ортақ бритон тілінен тараған. Ғасырлар бойы, ағылшын тілі оны батысқа ықпал еткенге дейін, Корн тілі Корнуоллдың басты тілі болды және өзара түсіністік болатын бауырлас тілі – бретон тілімен тығыз байланыста болды, тіпті Корн тілі күнделікті тіл ретінде қолданылған кездерге дейін де. Корн тілі Корнуоллдың кейбір аймақтарында 18-шы ғасырдың ортасына дейін жалпыхалықтық тіл ретінде қолданылып келді, сонымен қатар 19-шы ғасырға дейін тілдің дәстүрлі тасымалдаушылары болғандығына куәліктер бар. Корн тілі 18-шы ғасырдың соңында Корнуоллда тірі қауымдастық тілі ретінде жойылды, бірақ тілді білу, соның ішінде белгілі бір деңгейде сөйлеу қабілеті, кейбір отбасылар мен жеке тұлғаларда сақталды. 20-шы ғасырдың басында тілді жаңғырту жобасы басталды, ал 2010 жылы ЮНЕСКО тілді аса қауіпті деп қайта жіктеді, бұрынғы "жойылған" статусының қазіргі жағдайға сәйкес келмейтінін мәлімдеді. Тілде екінші тіл ретінде сөйлейтіндердің саны артып келеді, ал қазіргі таңда бірнеше отбасы балаларын жаңғыртылған корн тілінде бірінші тіл ретінде сөйлейтіндей етіп тәрбиелеп отыр. Корн тілі қазіргі уақытта Еуропалық өңірлік немесе азшылық тілдері хартасымен мойындалған, және тіл көбінесе корн халқының жекелігінің, мәдениетінің және мұрасының маңызды бөлігі ретінде сипатталады. Тілді жаңғыртудан бері бірқатар корн тіліндегі оқулықтар мен әдебиеттер жарық көрді, және тілді оқып үйренушілердің саны артып келеді, сондай-ақ тәуелсіз фильмдер мен балалар кітаптары да шығарылуда. Корнуоллдағы бірқатар адамдар екі тілді ана тілінде сөйлейтіндей етіп тәрбиеленді, тіл мектептерде оқытылады және көшедегі тақташаларда қолданылады. 2010 жылы Корнуоллда алғашқы корн тіліндегі балалар бағы ашылды.
the Cornish dialect and accent of English
Cornish (Standard Written Form: Kernewek or Kernowek; ) is a Southwestern Brittonic language of the Celtic language family. Along with Welsh and Breton, Cornish is descended from the Common Brittonic language spoken throughout much of Great Britain before the English language came to dominate. For centuries, until it was pushed westwards by English, it was the main language of Cornwall, maintaining close links with its sister language Breton, with which it was mutually intelligible, perhaps even as long as Cornish continued to be spoken as a vernacular. Cornish continued to function as a common community language in parts of Cornwall until the mid 18th century, and there is some evidence for traditional speakers of the language persisting into the 19th century. Cornish became extinct as a living community language in Cornwall by the end of the 18th century, although knowledge of Cornish, including speaking ability to a certain extent, persisted within some families and individuals. A revival started in the early 20th century, and in 2010 UNESCO reclassified the language as critically endangered, stating that its former classification of the language as extinct was no longer accurate. The language has a growing number of second language speakers, and a very small number of families now raise children to speak revived Cornish as a first language. Cornish is currently recognised under the European Charter for Regional or Minority Languages, and the language is often described as an important part of Cornish identity, culture and heritage. Since the revival of the language, some Cornish textbooks and works of literature have been published, and an increasing number of people are studying the language. independent films, and children's books. A small number of people in Cornwall have been brought up to be bilingual native speakers, and the language is taught in schools and appears on street nameplates. The first Cornish language day care opened in 2010.
Жіктеу
Корн тілі – Оңтүстік-Батыс бритон тілдері тобына жататын тіл, кельт тілдері отбасының аралдық кельт бөлігінің тармағы. Индоевропа тілдері отбасының кіші тобы болып табылады. Бритон тілдеріне валлий, бретон, кумбрик және, мүмкін, пикт тілдері де кіреді, олардың соңғы екеуі қазірде жойылған. Шотланд гаэль, ирланд және мэн тілдері – аралдық кельт тілдерінің жеке гойдель тармағының бөлігі. Джозеф Лот корн және бретон тілдерін бір тілдің екі диалектісі деп есептеп, "Орталық корн тілі жалпы бретон тіліне, қазіргі Кёберен бретон диалектісіне қарағанда Сент-Поль-де-Леон [Кастелл Паол] диалектісіне әлдеқайда жақын" деген пікір білдірген. Сондай-ақ, Кеннет Джексон корн және бретон тілдері тірі болғанда бір-бірін түсінісе алатынына және корн мен бретон тілдерінің бір-бірімен тығыз байланысты екеніне, ал валлий тіліне қарағанда олардың туыстығы азырақ екеніне сенімді.
Тарих
Корн тілі Ұлыбританияның Форт шығанағының оңтүстігіндегі бритттердің темір дәуірі мен рим кезеңінде сөйлеген жалпы бриттониялық тілден пайда болды. Англо-саксондықтардың батысқа қарай кеңеюінің салдарынан оңтүстік-батыстағы бритттер қазіргі Уэльс және Кумбриядағы бритттерден оқшауланды, Джексон бұл оқиғаны 577 жылғы Деорхам шайқасында бритттердің жеңілісімен байланыстырады. Батыс диалекттері ақырында қазіргі уэльс тіліне және қазір жойылған кумбрия тіліне айналды, ал Оңтүстік-Батыс бритт тілі корн тілі мен бретон тіліне дамыды, соңғысы келесі ғасырларда Бретень деп аталатын континенттің бір бөлігіне көші-қон жасау нәтижесінде қалыптасты.
Ескі корнуолл тілі
Оңтүстік-батыс британиялықтар бақылауындағы аумақ келесі бірнеше ғасырлар бойы Уэссекстің кеңеюімен біртіндеп азайды. Ежелгі Корнуолл (Керневек Кот) кезеңінде (800–1200) корнуолл тілін сөйлейтін аймақ, негізінен, қазіргі Корнуоллмен бірдей болды, саксондар оңтүстік-батысқа қарай жылжу кезінде Девонды басып алғаннан кейін. Бұл, Бретаньға екінші толқын қоныс аудару арқасында жеңілдеген болуы мүмкін, нәтижесінде Девонның халқы азайып қалды. Корнуол тілінің ең ерте жазбалары осы кезеңге жатады: 9 ғасырдағы Боэцийдің «Философияны жұбату» латын қолжазбасындағы «ud rocashaas» деген сөздер. Бұл тіркес «ол [ақыл] көңілсіз жерлерді жек көрді» дегенді білдіруі мүмкін, немесе Эндрю Бриздің пікірінше, «ол жерді жек көрді». Осы кезеңдегі басқа да көздерге «Әулиелер тізімі» (елуге жуық корнуоллдық әулиенің тізімі), Бодмин босатулары (босатушылар мен құлдардың тізімі, соңғыларының көп бөлігі корнуоллдық есімдермен) және, маңыздырақ, латын-корнуолл сөздігі (Vocabularium Cornicum немесе Cottonian Vocabulary) кіреді. Бұл Эйншамдық Эльфриктің латынша ескі ағылшын сөздігінің корнуолл тіліне аудармасы болып табылады және тақырыптық принцип бойынша бірнеше топқа бөлінген: Жаратылыс туралы әңгіме, анатомия, шіркеу иерархиясы, отбасы, түрлі шеберлер мен олардың құралдарының атаулары, флора, фауна және тұрмыстық заттар. 18 ғасырға дейін қолжазба ескі уэльс тілінде деп есептелген, бірақ Эдвард Лхуйд оны корнуолл тілі деп анықтады. 9 ғасырға жататын De raris fabulis әңгімесіндегі кейбір бриттоникалық глоссалар бір кезде көне корнуолл тілі деп саналған, бірақ олар көне уэльс тілі болуы мүмкін, мүмкін корнуоллдық жазушының ықпалымен. Корнуолл тілі мен уэльс және бретон тілдерін ешқандай фонетикалық ерекшелік 11 ғасырдың екінші жартысына дейін тіс дауыстарын жұмсарту процесі басталғанға дейін ажыратпайды. Сондай-ақ, көне корнуолл, көне бретон және көне уэльс тілдерін орфографиялық тұрғыдан ажырату әрқашан мүмкін емес.
Орта Корнуолл
Корнуоллингті тіл Орта Корнуоллингті (Kernewek Kres) кезеңінде (1200–1600) өркендеуін жалғастырды, 13 ғасырда шамамен 39 000 сөйлеушінің ең жоғарғы деңгейіне жетті, содан кейін олардың саны азая бастады. Осы кезеңнен бастап, агиографиялық драмалар «Beunans Meriasek» («Meriasek өмірі») және «Bewnans Ke» («Ke өмірі») де жазылған. Олардың екеуінде де қарақшы және қатыгез патша Тевдар (немесе Теудар) антагонист ретінде көрінеді. Ол – Арморика мен Корнуоллдағы тарихи ортағасырлық патша, ал осы пьесаларда ол Генрих VII немесе Генрих VIII патшаларының пародиязы ретінде түсіндірілген. Осы кезеңде жазылған басқа мәтіндердің ішінде – ортағасырлық неке туралы пьесаның бір бөлігі болжамдалатын ең ерте белгілі үздіксіз мәтін «Шарт фрагменті» және жеке құлшыныс үшін жазылған өлең «Паскон аган Арлут» (Біздің Иенің азап шегуі), бұл мәтін, шамамен, 14 ғасырдың екінші жартысында жазылған. Тағы бір маңызды мәтін – «Трегир уағыздары», 1949 жылы корнуол тілінде деп танылды, ал бұрын қате түрде уэльс тілінде деп саналған. Бұл дәстүрлі корнуол тіліндегі ең ұзақ мәтін, ол шамамен 30 000 сөзден тұрады. Бұл мәтін – 16 ғасырдың аяғында белгілі Джон Треджердің епископ Боннердің он үш уағыздасының он екісін аударған нұсқасы, ол Крованнан келген Сент-Алленнің викарі деп саналады, сондай-ақ оның әріптесі Томас Стефин кейіннен қосымша «Сакрамент Alter» катенасын қосты. Генрих VIII билік құрған кезде Эндрю Борд өзінің 1542 жылғы «Білімге кіріспе» кітабында былай деп жазды: «Корнуоллда екі тіл бар, бірі – нашар ағылшын тілі, екіншісі – корнуол тілі. Көптеген ерлер мен әйелдер бар, олар ағылшын тілінде бір сөз де айта алмайды, тек корнуол тілінде ғана сөйлейді». Парламент 1549 жылы Бірыңғайлық туралы актіні қабылдағанда, ол Англияда, соның ішінде Корнуолда 1549 жылғы ағылшын тіліндегі жалпы дұғалар кітабының 1549 жылғы басылымын ғибадат етудің жалғыз заңды түрі ретінде бекітті. Осы актінің қабылдануы Корнуоллдағы көптеген аймақтардағы адамдар ағылшын тілінде сөйлей алмайтын немесе түсінбейтін жағдайларда, дұғалар кітабына қарсы көтерілістің себептерінің бірі болды (бұл, сондай-ақ, 1497 жылғы сәтсіз Корнуолл көтерілісінен кейін ағылшындардың кек алуынан әсер алған болуы мүмкін). «Девоншир мен Корнуоллдың қарапайым халқы» ескі діни қызметтерге қайта оралуды талап ететін манифест жариялады, онда «солай біз, корнуолдықтар (біздің арамызда кейбіреулері ағылшын тілін түсінбейді), бұл жаңа ағылшын тілінен толығымен бас тартамыз» деген тұжырым келтірілді. Олардың талаптарына жауап ретінде үкімет өкілі (Филипп Николс немесе Николас Удалл) неге патшадан өз тілдерінде литургияны сұрауды сұрамағанын сұрады. Архиепископ Томас Кранмер корнуолдықтар неге бұрын латын тілінде өткізген қызметтерге қарағанда, ағылшын тілінде қызмет көрсетуге наразы болып, ренжіді, өйткені олардың одан да аз бөлігі оны түсіне алды. Энтони Флетчер бұл көтерілістің негізгі себебі тілдік емес, діни және экономикалық мәселелер болғанын атап көрсетті. Көтеріліс үкіметтен қатаң жауап алды, содан кейін соғыс және көтерілістен кейінгі кезеңде 5500 адам қаза тапты. Үкімет шенеуніктері содан кейін сэр Энтони Кингстонның басшылығындағы әскерлерді Батыс елдерінде бейбітшілік орнату операцияларын жүргізуге бағыттады. Кингстон кейіннен көтеріліске қатысы бар деп күдіктелген көптеген адамдарды жазалауға бұйрық берді. Бұл көтеріліс корнуол тілі үшін шешуші нүкте болды, өйткені билік оны бүлік пен «артта қалушылықпен» байланыстырды. Осы себепті «Жалпы дұғалар кітабы» корнуол тіліне аударылмады (уэльс тілінен айырмашылығы), өйткені көтерілістен кейін аудару ұсыныстары тоқтатылды. «Жалпы дұғалар кітабын» корнуол тіліне аударудың сәтсіздігі 16-17 ғасырларда тілдің тез құлдырауына әкелді. Питер Берресфорд Эллис 1550–1650 жылдарды тілге зор зиян келтірген ғасыр деп сипаттайды, ал оның құлдырауы осы кезеңнен басталады. 1680 жылы Уильям Скавен корнуол тілінің құлдырауының 16 себебін сипаттаған эссе жазды, олардың арасында корнуол тіліне тән әліпбидің болмауы, Корнуолл мен Бретань арасындағы байланыс үзілуі, керемет пьесалардың тоқтатылуы, Азамат соғысында жазбалардың жоғалуы, Корнуоллға иммиграция және Корнуоллға Киелі кітаптың болмауы. Алайда Марк Стойл корнуол тілінің «глотициді» негізінен корнуол ақсүйектерінің 1497 жылғы көтерілістен бері корнуол тіліне байланысты адалдықсыздық және бүлікшілдік репутациясынан қашып, ағылшын тілін қабылдауының нәтижесі болғанын айтады.
Соңғы Корнуолл
XVII ғасырдың ортасына қарай тіл Пенвитке және Керриерге шегінді, ал тілдің жаңа буынға берілуі дерлік тоқтады. 1602 жылы жарық көрген «Корнуолл туралы зерттеу» еңбегінде Ричард Карю былай деп жазады: «Тұрғындарының көпшілігі корнуол тілінде бір сөз де айта алмайды, бірақ ағылшын тілін білмейтін адамдар өте сирек; дегенмен, кейбіреулері өз тіліне сонша құрметпен қарасады, сондықтан жат адамға оны сөйлемейді; егер сіз оларды кездейсоқ кездестіріп, жол сұрасаңыз немесе қандай да бір мәселе туралы сұрасаңыз, олар: «Meea navidna caw zasawzneck», «Мен саксон тілінде сөйлемеймін» деп жауап береді. 1600 жылдан 1800 жылға дейінгі Соңғы корнуолдық (Kernewek Diwedhes) кезеңде Орта корнуолдық кезеңге қарағанда әдебиет көлемі аз, бірақ дереккөздері әртүрлі, олардың ішінде әндер, балық аулау және пилчардты өңдеу туралы өлеңдер, сондай-ақ Киелі кітаптан, Он қазынаттан, «Пәктік дұға» мен «Иманға қатысты сөздерден» алынған тармақтардың түрлі аудармалары бар. Эдвард Льюйдтың 1700 жылдардың басында жергілікті тұрғындардан жазып алған «Британ археологиясы» және оның жарияланбаған далалық жазбалары корнуол тілінің маңызды дереккөздері саналады, олардың кейбіреулері басқа ешбір деректе кездеспейді. «Британ археологиясы» сонымен қатар дәстүрлі халық аңызының толық нұсқасын қамтиды – Чьянхорлық Джон, Сент-Леваннан шыққан адам туралы әңгіме, ол жұмыс іздеп алыс шығысқа сапар шегеді және үш жылдан кейін үйіне оралып, әйелінің ол болмағанда оған бала тартқанын біледі. 1776 жылы Уильям Бодинар, бала кезінде қарт балықшылардан корнуол тілін үйренгенін айтады, Дэйнс Баррингтонға корнуол тілінде, ағылшын тіліне аудармасымен бірге хат жазды, бұл дәстүрлі тілде жазылған соңғы прозалық шығарма болуы мүмкін. Ол хатында сол кездегі корнуол тілінің әлеуметтік лингвистикалық ерекшеліктерін сипаттап, өз ауылында корнуол тілінде сөйлейтін төрт-бес қарт адамның ғана бар екенін айтады. Дегенмен, соңғы жазылған дәстүрлі корнуол әдебиеті Кранкен жырламасы болуы мүмкін, Джон Хобсон Мэтьюс 19 ғасырдың соңында жариялаған өлеңнің немесе әннің бұрмаланған нұсқасы, оны Босведнактан Джон Дейви (немесе Дэйви) ауызша жазған, мерзімі белгісіз, бірақ дәстүрлі тілдің соңғы жылдарында жазылған болуы мүмкін. Дейвидің кем дегенде корнуол тілінің кейбір ерекшеліктері туралы білімі болған. 19 ғасырда филологтар ескі корнуол тіліндегі сөздер мен техникалық тіркестерді іздеу үшін Ньюлин балықшысы Джон Келинакқа (1796–1885) жүгінген.
Қайта жаңғырған корнуолли
1904 жылы кельт тілінің ғалымы және Корнуолл мәдениетін жақтаушысы Генри Дженнер «Корнуолл тіліне арналған нұсқаулық» жариялады. Осы кітаптың жарық көргені көбінесе тілді жаңғырту қозғалысының басталуы деп есептеледі. Дженнер 1905 жылы корн тілі туралы былай деп жазды: «Оның барлық қалдықтары сақталған деуге болады, және олар үнемі сақталып келеді, себебі корн тілін білетін корнуоллдықтардың әрқашан болған». Жаңғырту тілді қайта құруға және стандарттауға, соның ішінде қазіргі заманғы ұғымдарға жаңа сөздер ойлап табуға және басқаларға корн тілін үйрету үшін оқу материалдарын жасауға бағытталды. 1929 жылы Роберт Мортон Нэнс «Kernewek Unys» (Біріккен корн тілі) жүйесін жариялады, ол орта ғасырлық корн әдебиетіне негізделген, бірақ куәландырылған сөздік қорын жаңа сөздермен және бретон және уэльс тілдерінде де кездесетін кельт түбірлеріне негізделген формалармен кеңейтті, сондай-ақ 1938 жылы сөздік шығарды. Нэнстің еңбегі 20 ғасырдың көп бөлігінде жаңғырған корн тілінің (Kernewek Dasserghys) негізі болды. 1970 жылдары Нэнстің жүйесіне сын айтылды, оның ішінде орфографияның дәйіпсіздігі және орфография мен айтылу арасындағы сәйкессіздіктер жаңа жүйелердің пайда болуына әкелді. 1980 жылдары Кен Джордж «Kernewek Kemmyn» («Жалпы корн тілі») атты жаңа жүйені жариялады, ол орта ғасырлық корн тілінің дыбыстану жүйесін қайта құруға негізделген, бірақ шамамен морфофонемиялық орфографияны қолданды. Бұл жүйе Корнуолл тілі кеңесі тарапынан қабылданды және 2008 жылғы сауалнама бойынша корн тілінің барлық қолданушыларының 54,5% осы жазбаша форманы қолданды, бірақ Джон Миллс және Николас Уильямс оны түрлі себептермен сынады, олардың пікірінше, дәстүрлі тілде жасалмаған дыбыстану айырмашылықтары жасалған, дәстүрлі тілде бұл кезде жасалған деп санайтын айырмашылықтар жасалмаған, және орфография дәстүрлі мәтіндерден және Біріккен корн тілінен тым алыс кеткен. Осы кезеңде Ричард Гендалл «Қазіргі корн тілі» (кейде «Кейінгі корн тілінің жаңғыруы») жүйесін жасады, ол кейінгі корн тілін негіз ретінде қолданды, ал Николас Уильямс Біріккен жүйенің қайта қарастырылған нұсқасын жариялады. 2010 жылы ЮНЕСКО корн тілінің классификациясын өзгерткенде маңызды кезеңге жетті, бұрынғы «жойылған» белгісі енді дұрыс емес екенін мәлімдеді. Бір дерек бойынша, «Kernow» сөзінің «Корнуолл» дегенді білдіретінін білетін адамдардың саны 300 000-ға жетті, ал сол сауалнама бойынша қарапайым әңгімелесуге қабілетті адамдардың саны 3000 болды. Корнуолл тілі стратегиясы жобасы корн тілінде сөйлейтіндердің санына қатысты сандық және сапалық дәлелдерді ұсыну үшін зерттеулер жүргізді: жаңғырту жобасының табысы нәтижесінде 2000 адам еркін сөйлейтіні анықталды (2008 жылдың көктемінде сауалнама жүргізілді), бұл 2000 жылы Кеннет Маккиннонның зерттеуінде көрсетілген 300 адамнан асып түседі. 2010 жылы BBC-ге берген сұхбатында Корнуолл тілі серіктестігінің өкілі Дженефер Лоу 300-ге жуық еркін сөйлейтін адам бар екенін айтты. Кеңесші және бард Берт Биско 2014 жылы «Western Morning News» газетіне берген мәлімдемесінде «бірнеше жүз еркін сөйлейтін адам» бар екенін мәлімдеді. Корнуолл кеңесі 2015 жылы тілді үнемі қолданатын 300-400 еркін сөйлейтін адам бар екенін, ал 5000 адам тілдің қарапайым әңгімелесу қабілетіне ие екенін болжады. Ұлттық статистика басқармасының 2013 жылы жарияланған 2011 жылғы санақ бойынша есептемесінде сөйлейтіндердің саны 325 пен 625 аралығында екені көрсетілді. 2017 жылы ONS 2011 жылғы санаққа негізделген деректерді жариялады, онда Англия мен Уэльсте корн тілін негізгі тілі деп жариялаған 557 адам болды, олардың 464-і Корнуоллда тұрды. 2021 жылғы санақ бойынша корн тілінде сөйлейтіндердің саны 563 адамды құрады. 2018 жылы жарияланған зерттеуде Корнуоллдағы кейбір сөздер мен тіркестерді қолдану сияқты кем дегенде минималды дағдылары бар адамдардың саны 3000-нан асып түсетіні анықталды, оның ішінде шамамен 500-і еркін сөйлейтіні бағаланды. Эксетер университетінің Корнуолл зерттеулер институты Корнуолл тілінің 20 ғасырдағы жаңғыруын, соның ішінде сөйлейтіндердің санының өсуін зерттеу үшін Корнуолл тілі серіктестігімен бірлесіп жұмыс істеп жатыр.
Құқықтық мәртебесі және танылуы
2002 жылы Корнуолл тілі Ұлыбритания үкіметімен Еуропаның өңірлік немесе азшылық тілдері жөніндегі Хартиясының II бөлігіне сәйкес мойындалды. ЮНЕСКО-ның «Әлем тілдерінің атласы» Корнуолл тілін «өте қауіпті жағдайдағы» тіл деп санайды. ЮНЕСКО бұрынғы «жойылған» статусы Корнуолл тілінің «қазіргі жағдайын дұрыс бейнелемейді» және «қазіргі уақытта қолданылмайды» деді. Бұл жоспарға кейбір сын айтылды. 2015 жылдың қазан айында Кеңес қызметкерлерін халықпен қарым-қатынас кезінде Корнуолл тілінде «негізгі сөздер мен тіркестерді» пайдалануға ынталандыратынын хабарлады. 2021 жылы Корнуолл кеңесі Корнуолл тілінде үйлену рәсімдерін өткізуге тыйым салды, себебі 1949 жылғы Неке туралы заң тек ағылшын және уэльс тілдерінде үйлену рәсімдерін рұқсаттайды. 2014 жылы Корнуолл халқы Ұлыбритания үкіметімен Ұлттық азшылықтарды қорғау жөніндегі негізгі конвенцияға сәйкес ұлттық азшылық ретінде мойындалды. Бұл конвенция ұлттық азшылықтардың тілдеріне қатысты белгілі бір құқықтар мен қорғау шараларын қарастырады. 2016 жылы британ үкіметі Корнуолл тіліне қаржыландыруды тоқтатты және жауапкершілік Корнуолл кеңесіне жүктелді.
Көне корнуол тілінің орфографиясы
XI ғасырдың ортасына дейін көне корнуол жазушылары ежелгі бритон және ежелгі уэльс тілдерімен ортақ дәстүрлі орфографиялық жүйені қолданды, ол британдық латынның айтылуына негізделген. 1100 жылға таман жазылған Vocabularium Cornicum тұсында көне ағылшын тілінің орфографиялық конвенциялары, мысалы, тіс дыбырларын белгілеу үшін thorn (Þ, þ) және eth (Ð, ð) әрі /w/ дыбысы үшін wynn (Ƿ, ƿ) қолданыла бастады. Бұл сол кезде жазылған құжаттарды көне уэльс тілінен, ол осы таңбаларды сирек қолданады, және ескі бретон тілінен, ол оларды мүлдем қолданбайды, ажыратуға мүмкіндік берді. Көне корнуол тілінің ерекшеліктеріне /k/ дыбысы үшін бастапқы ⟨ch⟩, ⟨c⟩ немесе ⟨k⟩ әрі ішкі және соңғы позицияларда ⟨p⟩, ⟨t⟩, ⟨c⟩, ⟨b⟩, ⟨d⟩ және ⟨g⟩ әріптері /b/, /d/, /ɡ/, /β/, /ð/ және /ɣ/ фонемаларын белгілеуі жатады, яғни бриттоникалық жұмсарудың (lenition) нәтижелері сол кезде орфографияда көрінбейді.
Орта Корнуолл орфографиясы
Ортаңғы корн тілінің орфографиясы айтарлықтай өзгергіштікке ие және ортаңғы ағылшын тілінің жазу тәжірибесінен әсер көрсетеді. Yogh (Ȝ ȝ) белгілі бір ортаңғы корн мәтіндерінде қолданылады, онда ол /θ/ және /ð/ тіс үндідерін қоса алғанда, түрлі дыбыстарды білдіреді, бұл ортаңғы корн тіліне тән және ортаңғы ағылшын тілінде кездеспейді. Ортаңғы корн жазушылары артқы дауыстылардың алдында /k/ дыбысын білдіру үшін ⟨c⟩, ал алдыңғы дауыстылардың алдында /k/ дыбысын білдіру үшін ⟨k⟩ қолданады, бірақ бұл әрқашан солай бола бермейді, және кейбір мәтіндерде бұл ереже тұрақсыз. Ортаңғы корн жазушылары ортаңғы ағылшын тіліндегідей, /ʍ/ (немесе /hw/) дыбысын білдіру үшін ⟨wh⟩ қолданады. Ортаңғы корн тілі, әсіресе осы кезеңнің соңында, басымды бір буынды сөздердің соңында орфографиялық ⟨g⟩ және ⟨b⟩, ал басымсыз соңғы буынның соңында ⟨k⟩ және ⟨p⟩ қолдануға бейім, бұл ежелгі бриттік /ɡ/ және /b/ дыбыстарының өзгерген түрін көрсетеді.
Корнуолл тілінің соңғы орфографиясы
Бұл кезеңдегі жазбаша көздер көбінесе ағылшын тілінің орфографиялық конвенцияларын сақтай отырып жазылған, себебі сол кездегі көптеген авторлар Орта Корнуолл мәтіндерімен немесе олардың ішіндегі корнуолл орфографиясымен таныс болмаған. 1700 жыл шамасында Эдвард Лхуйд Корнуоллға сапар шегіп, өзінің «Archaeologia Britannica» еңбегінде қолданған, жергілікті жазушылар қабылдаған, ұзын дауыстыларды білдіру үшін циркумфлекстердің қолданылуы, алдыңғы дауыстылардың алдында ⟨k⟩ әрпінің, сөз соңында ⟨i⟩ әрпінің және дыбысты тіс үйірмелі дыбысын ( /ð/ ) көрсету үшін ⟨dh⟩ әрпінің қолданылуы сияқты кейбір Лхуйдтік ерекшеліктерге әкелген, өзінің ішінара фонетикалық орфографиясын енгізді. Нэнстің жүйесі 1970 жылдарға дейін жаңғыртылған корнуолл тілінде сөйлейтін және жазатын барлық адамдар тарапынан қолданылды. Нэнстің жүйесіне, әсіресе орфографияның дыбыстармен байланысына және Біріккен корнуолл тілінің фонологиялық негізіне қатысты сын 1980 жылдардың басында Гендалдың Кейінгі корнуолл тіліндегі жазушылар мен Лхуйдқа негізделген «Қазіргі корнуолл тілі» және Кен Джорджтың Джорджтың шамамен 1500 жылғы Орта Корнуолл тілін реконструкциялауына негізделген, негізінен морфофонемиялық орфография болып табылатын «Kernewek Kemmyn» сияқты бәсекелес орфографиялардың пайда болуына әкелді, онда Біріккен корнуолл тілінде кездеспейтін бірқатар орфографиялық және фонологиялық айырмашылықтар бар. Бұл Нэнстің орфографиясының өңделген нұсқасы – Біріккен Корнуолл тілінің қайта қаралуына әкелді, ол мыналарды қамтиды: Нэнс ажыратпаған қосымша фонема, «неміс тіліндегі schön сөзіндегі ö», UCR орфографиясында ⟨ue⟩ арқылы бейнеленген; көптеген сөздерде ⟨y⟩ әрпінің орнына ⟨e⟩ әрпінің қолданылуы; ⟨gh⟩ орнына ішкі ⟨h⟩ әрпінің қолданылуы; және басымды бір буынды сөздерде ⟨b⟩, ⟨g⟩ және ⟨dh⟩ әрпінің қолданылуы. 2008 жылы ресми және білім беру мақсатындағы компромистік орфография ретінде Стандартты жазбаша форма енгізілді, бірақ бұрынғы орфографиялық жүйелердің көптеген түрлері әлі де қолданыста, ал SWF жарияланғаннан кейін Николас Уильямс және Майкл Эверсон жасаған, Стандартты жазбаша форманың өңделген нұсқасы ретінде ұсынылған тағы бір жаңа орфография – «Kernowek Standard» құрылды.
Фоналогия
Көне корн тілінің фонологиялық жүйесі, прото-оңтүстік-батыс бритон тілінен мұраға қалған және бастапқыда Көне бретон және Көне уэльс тілдерінен көп ерекшеленбеген, орта және соңғы кезеңдерінде түрлі өзгерістерге ұшырады. Нәтижесінде, басқа бритон тілдерінде кездеспейтін бірнеше ерекшеліктер пайда болды. Корн тілін бретон және уэльс тілдерінен ажырататын алғашқы дыбыстық өзгеріс – тіс дауыстықтарының медиалдық және соңғы позициядағы ассибиляциясы, шамамен 1100 жылға дейін немесе одан ертерек Vocabularium Cornicum тұсында басталды. Бұл өзгеріс, сондай-ақ осы дыбыстардың кейінгі, немесе диалектілік палатализациясы (немесе кейбір сөздердегі ротацизациясы) Орта корн тілінде tas 'әке', Соңғы корн тілінде tâz (уэльс тілінде tad), Орта корн тілінде cresy 'сену', Соңғы корн тілінде cregy (уэльс тілінде credu), және Орта корн тілінде gasa 'кету', Соңғы корн тілінде gara (уэльс тілінде gadael) сияқты орфографиялық формалардың пайда болуына әкелді. 16-шы ғасырда тағы бір ерекше дыбыстық өзгеріс – пре-окклюзия пайда болды, нәтижесінде, мұрындық дауыстар [m] және [n] басымды буындарда тиісінше [mb] және [nd] болып айтыла бастады. Бұл, кеш корн тілінде pedn 'бас' (уэльс тілінде pen) және kabm 'қисық' (уэльс тілінде cam) сияқты формалардың пайда болуына себеп болды. Жаңғыртылған тіл ретінде, қазіргі заманғы корн тілінің фонологиясы көптеген дереккөздерге негізделген, оның ішінде орта және жаңа корн тілінің дыбыстық жүйесінің түрлі реконструкциялары, тарихи мәтіндерде қолданылатын орфография және ұйқас сияқты ішкі дәлелдерді талдау, бретон және уэльс тілдерімен салыстыру, сондай-ақ 1700 жылы Корнуоллға сапар шегіп, тілді ішінара фонетикалық орфографияда жазған лингвист Эдвард Лхуйдтың еңбектері.
Сөздік
Корнуолли – кельт тілі, және оның сөздік қорының көпшілігі, қолдану жиілігін ескере отырып, тарихының әрбір құжатталған кезеңінде протокельт тілінен тікелей мұрагерлікпен алынған, немесе ата-бабаларының прото-индоевропалық тілі арқылы, немесе белгісіз субстрат тілінен алынған сөздер арқылы. PIE > PCelt дамуының мысалдары – туыстық қатынастар мен адамдарға қатысты әртүрлі терминдер, соның ішінде “мама” ‘ана’, “модереб” ‘апасы, анасының әпкесі’, “хир” ‘қарындасы’, “маб” ‘ұлы’, “гур” ‘адам’, “ден” ‘адам, жан’ және “тус” ‘халық’, сондай-ақ дене мүшелеріне қатысты сөздер, мысалы “лоф” ‘қол’ және “данс” ‘тіс’. Индоевропалық этимологиясы бар атаулар: newyth ‘жаңа’, ledan ‘кең’, rud ‘қызыл’, hen ‘ескі’, iouenc ‘жас’ және byw ‘тірі’. Бірнеше кельт немесе бриттоникалық сөздерді прото-индоевропалық тіліне қайта құру мүмкін емес, және олар бастапқы кезеңде белгісіз субстрат тілдерінен, мысалы, протокельт немесе прото-бриттоникадан алынған деп болжанады. Корнуолли тіліндегі мысалдарға coruf ‘сыра’ және broch ‘дала тышқаны’ кіреді. Корнуолли тіліндегі басқа да сөздер протокельт тілінен тікелей мұрагерлікпен алынған, мысалы, bre ‘төбе’, din ‘бекініс’, bro ‘жер’ және жануарлардың түрлі атаулары, мысалы, logoden ‘ешкі’, mols ‘саулық қошқар’, mogh ‘доңыз’ және tarow ‘буқа’. Британияны римдіктер басып алған кезде көптеген латын сөздері (шамамен 800) ортақ бриттоника сөздігіне енген, кейіннен мұрагерлік лексикаға ұқсас жолмен дамыған. Бұларға brech ‘қол’ (британдық латын тілінен алынған bracc(h)ium), ruid ‘тор’ (retia-дан) және cos ‘сыр’ (caseus-тан) кіреді. Корнуолли тіліне ағылшын тілінен және, аз дәрежеде, француз тілінен көптеген қарыз сөздер енген. Ежелгі корнуолли тілінің Vocabularium Cornicum сөздігіндегі сөздердің тек 5% ағылшын тілінен алынған деп есептеледі, ал ерте заманғы корнуолли жазушысы Уильям Роудың сөздігіндегі сөздердің тек 10% ғана, ал бүкіл корнуолли корпусының сөздігіндегі сөздердің шамамен 42% ағылшын тілінен алынған сөздерді құрайды деп есептеледі. (Дегенмен, жиілігін ескергенде, бүкіл корпус үшін бұл көрсеткіш 8% дейін төмендейді.) Көптеген ағылшын тілінен алынған қарыз сөздер, олардың кейбіреулері корнуолли тіліндегі тілдік немесе көптік жұрнақтарды алу үшін жеткілікті ассимиляцияланған, немесе мутация жүйесіне түскен, мысалы, redya ‘оқу’, onderstondya ‘түсіну’, ford ‘жол’, hos ‘бут’ және creft ‘шеберлік’. Көптеген корнуолли сөздері, мысалы, кен өндіру және балық аулау терминдері, Корнуолл мәдениетіне тән. Мысалдарға atal ‘кен қалдықтары’ және beetia ‘балық аулау торларын жөндеу’ кіреді. Foogan және hogan – бұл бәліштердің әртүрлі түрлері. Troyl – ‘дәстүрлі корнуолли биі’, ал Furry – Корнуоллда өтетін арнайы салтанатты би. Кейбір корнуолли сөздерінің ағылшын тілінде бірнеше аударма баламасы болуы мүмкін, мысалы lyver ‘кітап’ немесе ‘том’ деп аударылуы мүмкін, ал dorn ‘қол’ немесе ‘жұдырық’ дегенді білдіреді. Басқа кельт тілдеріндегідей, корнуолли тілінде де басқа тілдерде жиі кездесетін, модальдық және психологиялық етістіктерді қоса алғанда, бірқатар етістіктер жоқ; мысалдар: ‘иелену’, ‘ұнату’, ‘жек көру’, ‘артық көру’, ‘міндетті/қажет’ және ‘жасау/мәжбүрлеу’. Бұл функцияларды керісінше конструкциялар, яғни етістік пен әртүрлі сөз тіркестері орындайды.
Грамматика
Корнуол тілінің грамматикасы басқа кельт тілдерімен бірқатар ерекшеліктерді бөліседі, олар бірегей болмаса да, үнді-еуропалық тілдер контекстінде сирек кездеседі. Тілді үйренуші ағылшын тілінде сөйлейтін адамдарға ең бейтаныс грамматикалық ерекшеліктер – бастапқы дауыс өзгерістері, етістік-тақырып-толықтауыш сөздерінің тізбегі, жіктеліп жазылатын сөздер, баса көрсетілген синтаксистік элементтердің басына шығарылуы және «болу» үшін екі түрлі форманың қолданылуы.
Мақалалар
Корнуолл тілінде белгісіздік тудыратын сөз жоқ. "Porth" сөзі "қосымша" немесе "бір қосымша" деген мағына береді. Кейбір жағдайларда "unn" сөзі "бір нақты, белгілі бір" мағынасында қолданылуы мүмкін, мысалы, "unn porth" – "бір нақты қосымша". Дегенмен, "an" – "the" белгілі бір сөзі бар, ол есімдердің жынысына немесе санына қарамастан барлығына қолданылады, мысалы, "an porth" – "қосымша".
Іс-әрекеттер
Етістіктер тұлға, сан, уақыт және модальдық түр үшін жіктеледі. Мысалы, етістік атауы gweles 'көр' сөзінен 1-ші тұлға жекеше қазіргі көрсеткіш gwelav 'Мен көремін', 3-ші тұлға көпше толық емес көрсеткіш gwelens 'олар көрді' және 2-ші тұлға жекеше бұйрық gwel 'көр!' деген сияқты туынды формалар жасалады. Грамматикалық категориялар негізгі етістіктің өзгеруі арқылы немесе bos 'болу' немесе gul 'істеу' сияқты көмекші етістіктердің қолданылуымен көрсетілуі мүмкін.
Алдын ала сөз тіркестері
Корнуолл тілінде инфлексиялы (немесе конъюгацияланған) препозициялар қолданылады: Препозициялар тұлға және сан бойынша өзгеріске түседі. Мысалы, gans (пен, арқылы) сөзінен genev 'менімен', ganso 'онымен' және genowgh 'сіздермен (көпше)' сияқты туынды формалар пайда болады.
Мәдениет
Кельт конгресі мен Келттік лига – кельт тілдері мен мәдениетін қорғау және насихаттау мақсатында кельт ұлттары арасындағы ынтымақтастықты қолдайтын ұйымдар, осы арқылы корнуол тілінің мүддесіне қызмет етеді. «Hwerow Hweg» сияқты фильмдер түсірілді, олардың кейбіреулері толығымен немесе көбінесе корнуол тілінде, тіпті теледидарда көрсетілді. Кейбір кәсіпорындар корнуолдық атауларды пайдаланады. Корнуол тілі Корнуолл жер-су аттарына, сондай-ақ корнуолдық тегі бар фамилияларға айқын және тұрақты әсер етті, ал тілді білу осы ежелгі мағыналарды түсінуге көмектеседі. Корнуолдық есімдер балаларға, үй жануарларына, үйлерге және қайықтарға қойылады. Корнуол әдебиеті бар, оған ауызша поэзия мен әндер, сондай-ақ діни мерекелер мен қоғамдық фестивальдар мен жиындар кезінде базарларда дәстүрлі түрде орындалған корнуол әндері кіреді. «An Gannas», «An Gowsva» және «An Garrick» сияқты тілде жарияланатын мерзімді басылымдар бар. BBC Radio Cornwall корнуол тілінде жаңалықтар оқиды және кейде оқушылар мен әуесқойлар үшін басқа да бағдарламалар мен мүмкіндіктер ұсынады. «Western Morning News» сияқты жергілікті газеттерде корнуол тілінде мақалалар жарияланады, ал «The Packet», «The West Briton» және «The Cornishman» газеттерінде де корнуолдық материалдар кездеседі. Корнуол тілінде онлайн радио және теледидар қызметі – «Radyo an Gernewegva» жұмыс істейді, ол журнал форматында апта сайын бір сағаттық подкаст жариялайды. Онда корнуол тіліндегі музыка, сұхбаттар мен репортаждар бар. Тілге Мыңжылдық комиссиясы сияқты қаржылық көмек көрсетіледі. Корнуолда бірнеше тілдік ұйым бар: «Agan Tavas» (Біздің тіліміз), Еуропалық Бюроның аз қолданылатын тілдер жөніндегі Корнуолдық бөлімшесі, «Gorsedh Kernow», «Kesva an Taves Kernewek» (Корнуол тілі жөніндегі кеңес) және «Kowethas an Yeth Kernewek» (Корнуол тілі жөніндегі қоғам). Кейбір рәсімдер, ежелгі де, заманауи да, тілді пайдаланады немесе толығымен сол тілде өтеді.
Мәдени іс-шаралар
Корнуоллда тілге байланысты мәдени шаралар өтті, соның ішінде 1997 жылы Сент-Айвсте өткен халықаралық кельт медиа фестивалі. "Ескі Корнуолл қоғамы" шаралар мен кездесулерде тілдің қолданылуын насихаттады. Ағылшын және корнуолл тілдерінде өткізілетін екі рәсімнің мысалы – Crying the Neck және жыл сайынғы жазғы күн тоғысының от жағуы. 1969 жылдан бері Корнуолл тілінде жазылған Ординалияның үш толық қойылымы болды, соңғысы 2021 жылдың қыркүйек айында Сент-Жаст қаласындағы plen an gwary-де өтті. Түпнұсқадан айтарлықтай өзгерилген, сондай-ақ көбінесе ағылшын тілінде сөйлейтін актерлерді пайдаланғанмен, пьесаларда корнуолл тілі кеңінен қолданылды, оның ішінде тек корнуолл тілінде сөйлейтін және ағылшын мен корнуолл тілінде сөйлейтін кейіпкерлер болды. Бұл шара екі апта бойы мыңдаған адамды тартты және кельт мәдениетін тойлауға мүмкіндік берді. 2024 жылға жоспарланған келесі қойылым, егер кәсіби тіл білімі маманы көмектессе, теориялық тұрғыдан ағылшын тілі қолданылмай, толығымен корнуолл тілінде болуы мүмкін. Корнуоллдан тыс, Австралияда қоғамдық шаралар арқылы корнуолл тілі мен мәдениетін жаңғырту жұмыстары жүргізілуде. Оңтүстік Австралияда екі жылда бір рет Kernewek Lowender фестивалі өтеді, онда мәдени көрсетілімдер мен тіл сабақтары ұсынылады.
Оқу және оқыту
Корнуолл тілі кейбір мектептерде оқытылады; бұрын Уэльс университетінде бакалавр деңгейінде оқытылған, бірақ қазір университет деңгейіндегі тілдің жалғыз курсы Эксетер университетінде Корнуолл зерттеулері курсының бөлігі ретінде ұсынылады. 2008 жылдың наурыз айында Вена университетінде (Австрия) кельт тілдері курсы ашылды. Кембридж университеті университет Тіл орталығының бөлігі болып табылатын Джон Трим ресурстық орталығы арқылы Корнуолл тілінде курстар ұсынады. Сонымен қатар, Англосаксон, Норвег және Кельт тілдері кафедрасы (Ағылшыл тілі факультетінің құрамында) Корнуолл тілін зерттейді. 2015 жылы университет деңгейіндегі курс ашылды, оның мақсаты – кішкентай балалармен жұмыс істейтін мамандарды Корнуолл тілін өз орталарына енгізуге ынталандыру және қолдау көрсету. Корнуолл тілінің практикалық жобасы (Балалар шағы) – Плимут университеті бекіткен және Корнуолл колледжінде өткізілетін 4-деңгейлі курс. Бұл курс Корнуолл тілі курсы емес, бірақ студенттердің кішкентай балалармен жұмыста Корнуолл тілін тиімді қолдану қабілеті бағаланады. Курста екі тілділікті түсіну, оқу материалдарын жасау және тіл мен ойынды біріктіру сияқты тақырыптар қарастырылады, бірақ тілдік дайындық негізінен Корнуолл тіліне бағытталған. 4-деңгейлі курспен қатар, тіл үйренуде немесе кішкентай балалармен жұмыс істеуде жетекшінің көмегін қалайтындар үшін аккредиттелмеген, мамандандырылған Корнуолл тілі курсы әзірленді. Корнуоллдың алғашқы Корнуолл тіліндегі балалар бақшасы, Skol dy'Sadorn Kernewek, 2010 жылы Камборндағы Корнуолл колледжінде ашылды. Балалар бақшасында екі және бес жас аралығындағы балалар ата-аналарымен бірге оқытылады, осылайша тіл үйге де таралады. Ересектерге арналған сабақтар мен әңгімелесу топтары Корнуоллдың бірнеше жерінде, сондай-ақ Лондон, Кардифф және Бристольде қолжетімді. COVID-19 пандемиясы басталғаннан бері "Yeth an Werin Warlinen" атты бірнеше әңгімелесу топтары онлайн форматта өткізіліп, Facebook және басқа да бұқаралық ақпарат құралдары арқылы жарияланды. Қызығушылықтың күрт өсуі, тек Корнуолл тұрғындары ғана емес, бүкіл әлемнен келіп түскен өтініштердің көп болуына байланысты қосымша сабақтар ұйымдастырылды.
Корнуолл зерттеулері
Уильям Скавен 1689 жылы 89 жасында қайтыс болғанға дейін үнемі дамып келе жатқан корн тілі туралы қолжазба жазды. Ол тілдің құрып бара жатқанын бірінші болып түсінді және 78 жасында жұмыс істей бастаған егжей-тегжейлі қолжазбалар жазды. Басылып шыққан жалғыз нұсқасы қысқаша алғашқы жоба болды, бірақ ол қайтыс болғанға дейін жұмыс істеген соңғы нұсқасы бірнеше жүз беттен тұрады. Сол кезде Джон Кейгвин (Уильям Скавеннің немере інісі) басқарған ғалымдар тобы корн тілін сақтап қалуға және одан әрі дамытуға тырысты және корн тілінде жазуды таңдады. Олардың бірі Николас Босон анасы қызметшілеріне корн тілін қолданудан қалай бас тартқанын айтты. Бұл топ көптеген аудармаларды қалдырды. Оларды Корнуоллға тілді зерттеуге келген уэльстік тіл білімі маманы Эдвард Льюид кездестірді. Льюид 1707 жылы жариялаған зерттеуінің тақырыбы – ертедегі қазіргі корн тілі, ол ортағасырлық тілден айтарлықтай қарапайым құрылым мен грамматикасымен ерекшеленеді. Мұндай айырмашылықтарға дыбыс өзгерістері және көмекші етістіктерді жиі қолдану кіреді. Ортағасырлық тілде өткен оқиғаларды білдіру үшін екі қосымша уақыты және иелік жұрнақтарының кеңейтілген жиынтығы болған. Джон Уитакер, Манчестерде туған Руан Ланьхорнның пасторы, корн тілінің құлдырауын зерттеді. 1804 жылы жарық көрген «Корнуоллдың ежелгі соборы» атты еңбегінде ол: «Англиялық литургия корн халқы үшін қажет болған жоқ, ол Англияның зорлық-зомбылығымен, ағылшын тілі Корнуоллда әлі белгісіз болған кезде, оларға таңылды. Бұл зорлық әрекеті корн халқына бірден қатыгездікпен келді, ал корн тіліне өлім соққысы болды» деген қорытынды жасады. Роберт Уильямс 1865 жылы «Лексикон Корну Британикум» атты алғашқы толық корн тілінің сөздігін шығарды. Қосымша көне корн қолжазбаларының табылуы нәтижесінде Уитли Стокс «Корн тілінің сөздігінде» сөздік қорына 2000 жаңа сөз қосты. Уильям С. Борлаз 1866 жылы корн тілінде «Мақалдар мен өлеңдер» кітабын шығарды, ал Джон Баннистер сол жылы «Корн аттарының сөздігін» жариялады. Фредерик Яго 1882 жылы өзінің ағылшын-корн сөздігін шығарды. 2002 жылы корн тілі Еуропаның өңірлік және азшылық тілдері туралы хартасының арқасында жаңа танылу алды. Керісінше, мемлекеттік қолдаумен қатар «Жаңа мемлекеттік басқарудың» мемлекеттік негізі болды, тиімділікті анықтау үшін сандық нәтижелерді өлшеу қажеттілік тудырды. Бұл бір уақытта қолданылатын жалғыз орфографияны табуға үлкен қысым жасады. Корн тілін жаңғырту үшін кең ауқымды қайта құру қажет болды. Қайта құрылған корн орфографиялары корн тілінің нұсқалары деп есептелуі мүмкін, өйткені олар дәстүрлі әлеуметтік-тілдік өзгерістер емес. ХХ ғасырдың ортасы мен соңында корн орфографиясы туралы пікірталас көп адамды ашуландырды, өйткені бірнеше тілдік топ мемлекеттік қаржыландыру алды. Бұл басқа топтардың пікір алмасуда фаворитизмнің рөл атқаратынын сезінуіне себеп болды. «Жаңа мемлекеттік басқару» (ЖМБ) деп аталатын мемлекеттік саясатты қалыптастыру құрылымы корн тілінің және корн халқының қоғамдық өмірін басқару арқылы корн тіліне көмектесті. 2007 жылы Корн тілі серіктестігі МАГА үкіметтің жеке бөлімшелерін білдіреді және олардың мақсаты корн тілінің даму жоспарын одан әрі жетілдіру болып табылады. МАГА арнайы топ құрды, нәтижесінде үш орфография ұсынылды. Арнайы топтың мақсаты үш орфография арасында консенсусқа келу және содан кейін «бір жазбаша нысанды» әзірлеу болды. Нәтижесінде корн тілінің жаңа түрі пайда болды, ол жаңадан үйренушілер үшін де, тәжірибелі сөйлеушілер үшін де табиғи болуы керек еді.
Қазіргі заманғы корнуол тіліндегі әдебиет
1981 жылы Бретон кітапханасы Предер 15 ғасырдағы корнуолдық өлең Passyon agan arluth (Біздің Иеміздің құмарлығы) басылымын шығарды. 2011 жылы ағылшын тілінен аударылған алғашқы толық Корнуолл тіліндегі Библия жарық көрді. Қазір түпнұсқа тілдерден Библияны аударудың тағы бір жобасы жүріп жатыр. Жаңа Өсиет және Псалмдар 2014 жылдың шілде айында YouVersion (Bible.com) және Bibles.org сайтында жарияланды. Бірнеше шағын баспалар корнуол тілінде кітаптар шығарады, олар кейбір жергілікті кітап дүкендерінде, сондай-ақ Waterstones және WH Smith-тің корнуолдық филиалдарында сатылады, алайда басылымдар Интернетте де кеңінен қолжетімді болып келеді. Олардың баспа нұсқаларын Amazon-нан да табуға болады. Truro Waterstones жыл сайынғы Holyer an Gof әдеби сыйлығын өткізеді, ол Gorsedh Kernow ұйымы Корнуоллға қатысты немесе корнуол тіліндегі басылымдарды марапаттау үшін құрылған. Соңғы жылдары корнуол тіліне аударылған көптеген әдебиеттер жарық көрді, олардың ішінде: «Алисаның ғажайыптар еліндегі оқиғалары» (2009), «Дүние жүзін сексен күнде» (2009), «Қазына аралы» (2010), «Теміржол балалары» (2012), «Баскервильдердің иті» (2012), «Әлемдер соғысы» (2012), «Желдегі қамыстар» (2013), «Қайықтағы үш дос» (2013), «Алисаның ғажайыптар елінде және айна арқылы» (2014) және «Рождестволық ән» (2012 жылы корнуол тіліндегі кітаптар үшін Holyer an Gof сыйлығын жеңіп алды), сондай-ақ Крейг Уэзерхиллдің «Джоуэл Летесов» (Лионнес тасы) сияқты түпнұсқа корнуол әдебиеті. Балаларға арналған әдебиеттер де бар, мысалы, «Пле’ма Спот?» (Спот қайда?), «Жақсы Гун Брен» (Бодмин Моордың ажары), үш «Топси және Тим» кітабы, екі «Тинтин» кітабы және «Бриален ха’н Алион» (Бриален және шетелдік), ол 2015 жылы балаларға арналған корнуол тіліндегі кітаптар үшін Holyer an Gof сыйлығын жеңіп алды. 2014 жылы Николас Уильямстың Дж. Р. Р. Толкиннің «Хоббит» кітабының аудармасы «An Hobys» басылып шықты. «An Gannas» – толығымен корнуол тілінде шығатын ай сайынғы журнал. Оның мүшелері түрлі тақырыптарда мақалалар жазады. Журналды 1976 жылдан бері редактор болып келе жатқан Грэм Сандеркок шығарады.
Медиа
1983 жылы BBC Radio Cornwall аптасына шамамен екі минут корнуолл тілінде хабар таратуды бастады. Алайда, 1987 жылы олар Джон Кинг жүргізген "Кродер Кроген" ("Қосымша") бағдарламасына жексенбі күні таңертең 15 минуттан астам эфир уақытын бөлді, ол 1990 жылдардың басына дейін жалғасты. Кейін ол бес минуттық "An Nowodhow" ("Жаңалықтар") атты жаңалықтар бюллетенімен ауыстырылды. Бұл бюллетеньді көп жыл бойы Род Лион, содан кейін Элизабет Стюарт, ал қазір команда кезекпен жүргізеді. 1998-1999 жылдары Pirate FM сенбі күндері түскі уақытта қысқа хабарлар берді. 2006 жылы Pirate FM бюллетенінің жүргізушісі Мэтью Кларк "Nowodhow an Seythen" ("Апталық жаңалықтар") атты веб-арнадағы жаңалықтар бюллетенін іске қосты, ол 2008 жылы жаңа апталық журнал-подкаст "Radyo an Gernewegva (RanG)" құрамына енді. Корнуолл телешоуларының қатарында 1982 жылы Westward Television шығарған, әр бөлімінде корнуолл тілінде үш минуттық сабақ бар сериал бар. "An Canker Seth" – Television South West өндірген сегіз бөлімдік сериал 1984 жылдың маусым және шілде айларында, кейіннен 1985 жылдың мамыр және шілде айларында S4C арнасында, ал 1986 жылы мектеп бағдарламасы ретінде көрсетілді. Television South West сонымен қатар корнуолл мәдениетіне арналған "Nosweyth Lowen" атты екі екітілді бағдарлама шығарды. 2016 жылы Бодмин қаласындағы Келли мұзкремі корнуолл тілінде әзіл-қалжыңға толы телереклама жасады, ол 2017 жылы қайта көрсетілді. Американдық "Deadwood" телесериалының үшінші маусымының бірінші бөлімінде шахтерлер арасындағы әңгіме, көріне корнуолл тілінде, бірақ шындығында ирланд тілінде өтеді. Шахтерлердің бірін бизнесмен Джордж Херст үшін жұмыс істейтін қарақшылар атып өлтіреді, олар бұл әрекетін "Ол маған түсініксіз тілімен келді" деп ақтады. Корнуолл тілінде бірнеше фильмдер түсірілді, оның ішінде 2002 жылы мажар режиссері Антал Ковач жазған және түсірген "Hwerow Hweg" драмалық фильмі және Гай Поттер жазған және түсірген "Trengellick Rising" қысқаметражды фильмі бар. Screen Cornwall Корнуолл кеңесімен бірлесіп, жыл сайын FilmK конкурсы арқылы корнуолл тілінде қысқаметражды фильм түсіруге тапсырыс береді. Олардың веб-сайтында: "FylmK – жыл сайынғы қазіргі заманғы корнуолл тіліндегі қысқаметражды фильмдер конкурсы, ерекше және талантты режиссерлерден кез келген жанрдағы шығармашылық және қызықты фильмдерді шығаруға бағытталған" делінген. 2017 жылы "An Mis" ("Ай") атты жарты сағаттық онлайн телешоу басталды. Онда мәдени шаралар және басқа да жаңалықтар корнуолл тілінде жарияланды. Сондай-ақ, "Эстердің асүйі" ("Esther's Kitchen") атты тамақ дайындау сегменті де болды.
Музыка
Ағылшын композиторы Питер Уорлок Генри Дженнердің сөздеріне корн тілінде Рождестволық ән жазды. Корнуоллдық электронды музыкант Aphex Twin трек атаулары үшін корн тіліндегі атауларды пайдаланды, ең әйгілісі – оның Drukqs альбомында. Корнуоллдың бірнеше дәстүрлі халық әндері жинақталған және оларды әртүрлі әуендермен орындауға болады. Олардың ішінде "italic=unset", "italic=unset" және "italic=unset" бар. 2018 жылы әнші Гвенно Сондерс корн тілінде "Le Kov" атты альбом шығарды, ол былай деді: "Мен ұлыммен корн тілінде сөйлеймін: егер сіз тілде өзіңізді еркін сезінсеңіз, оны бөліскім келеді".