Кіріспе
Норн – Шотландияның Солтүстік аралдарында сөйленген жойылған герман тілі. Бұл тіл Шотландия материгінің солтүстік жағалауындағы Солтүстік аралдарында (Оркни мен Шетланд) және Шотландия материгінің ең солтүстігіндегі Кейтнесте қолданылған. 1468–69 жылдары Норвегия Оркни мен Шетландты Шотландияға өткізгеннен кейін, Норн тілі біртіндеп шотланд тілімен ығыстырылды. Норн тілінің 1850 жыл шамасында, соңғы белгілі сөйлеушісі Уолтер Сазерлендтің қайтысымен жойылғаны есептеледі, алайда тіл 20 ғасырға дейін сақталғаны туралы да мәлімдемелер бар. Осы қоныс аударушылардың көп саны келгеніне сенімді, және Исландия мен Фарер аралдарына көшіп келгендер сияқты, олардың көпшілігі Норвегияның батыс жағалауынан шыққан болуы мүмкін. Шетландтың топонимиясы Солтүстік-Батыс Норвегияның топонимиясына ұқсас, ал Норн тілінің сөздік қоры Норвегияның оңтүстік аймақтарымен байланысты екенін көрсетеді. Оркни мен Шетланд 1468 және 1469 жылдары Джеймс III-ке уәде етілді, және Норн тілінің шотланд тілімен алмастырылуы осы уәделермен тікелей байланысты. Дегенмен, Оркниде норвег тілінің төмендеуі 1379 жылы басталған болуы мүмкін, осы жылы Солтүстік аралдардың барлығын қамтитын Оркни графы Синклер кланынан Генри Синклерге өткен. Шотланд тілі 15 ғасырдың басында Оркниде беделді тіл ретінде норвег тілінен басымдық алды. Шетландта бұл ауысу кейінірек басталды, бірақ 15 ғасырдың соңына қарай екі арал тобы да екі тілді болды. Осыған қарамастан, шотланд тілінің аралдардағы Норн тілінен басымдық алу процесі жылдам болған жоқ, және Оркни мен Шетландтың көптеген тұрғындары 16 ғасырдың соңына дейін және 17 ғасырдың басы мен ортасына дейін Норн тілін ана тілі ретінде қолданған. Норн тілінде жазылған соңғы құжаттардың бірі – 1597 жылы Эшанестегі Хеоголандтан келген Эндрю Моватқа үйленген Анна Трондсеннің қарындасы Элсеге тиесілі мүлікке берілген кепілдеме туралы мәліметтер.
Norn is an extinct North Germanic language that was spoken in the Northern Isles (Orkney and Shetland) off the north coast of mainland Scotland and in Caithness in the far north of the Scottish mainland. After Orkney and Shetland were pledged to Scotland by Norway in 1468–69, it was gradually replaced by Scots. Norn is thought to have become extinct around 1850, after the death of Walter Sutherland, the language's last known speaker, though there are claims the language persisted as late as the 20th century. These settlers are believed to have arrived in very substantial numbers, and like those who migrated to Iceland and the Faroe Islands, it is probable that most came from the west coast of Norway. Shetland toponymy bears some resemblance to that of northwest Norway, while Norn vocabulary implies links with more southerly Norwegian regions. Orkney and Shetland were pledged to James III in 1468 and 1469 respectively, and it is with these pledges that the replacement of Norn with Scots is most associated. However, the decline of Norse speech in Orkney probably began in 1379 when the Earldom of Orkney, covering all of the Northern Isles, passed into the hands of Henry Sinclair, of Clan Sinclair. Scots had superseded Norse as the language of prestige on Orkney by the early 15th century. In Shetland, the transition began later, but by the end of the 15th century both island groups were bilingual. Despite this, the process by which Scots overtook Norn as the primary spoken language on the islands was not a swift one, and most natives of Orkney and Shetland probably spoke Norn as a first language until the late 16th and early to mid 17th centuries respectively. One of the last documents written in Norn was for a 1597 mortgage issued over a property belonging to Else, sister of Anna Throndsen, who had married a Shetland man Andrew Mowat of Heogoland in Eshaness.
Құрып кету
Норн тілінің қашан жойылғаны нақты белгісіз. 17-18 ғасырлардағы дереккөздер Норн тілінің (кейде «норс», «норвегиялық» немесе «дандық» деп аталады) құлдырап бара жатқанын көрсетеді және тілдің Шетланд аралдарында Оркни аралдарына қарағанда күштірек сақталғанын айтады. 1670 жылғы деректе Оркни аралдарында «тек үш-төрт шіркеу округі» бар екені, ал 1701 жылғы жазбада «басқа ештеңе айта алмайтын» бірнеше моноглоталы «норс» тілділер болғаны айтылады. 1750 жылы Оркниде туған Джеймс Маккензи Норн тілінің әлі толық жойылмағанын, оны «қарттар сақтап қалғанын» және олардың әлі де бір-бірімен сөйлесіп отырғанын жазды. Норн тілінде сөйлейтіндер туралы соңғы хабарлар 19 ғасырға жатады, бірақ кейбір мәліметтерге сүйенсек, тіл 18 ғасырдың соңында жойылған. Фула және Унст аралдары Шетландтағы тілдің соңғы панасы деп есептеледі, онда 1894 жылға дейін «Норн тілінде сөйлемдерді қайталай алатын» адамдар болған, бұл халық әндерінен немесе өлеңдерден алынған үзінділер болуы мүмкін. Унст аймағындағы Скаудан шыққан, шамамен 1850 жылы қайтыс болған Уолтер Сазерленд Норн тілінің соңғы туа білген сөйлеушісі ретінде көрсетіледі. Дегенмен, тілдің өліміне қарамастан, сөздіктің фрагменттері сақталып, бүгінгі күнге дейін, негізінен жер аттары мен өсімдіктерге, жануарларға, ауа-райына, көңіл-күйге және балық аулау терминологиясына қатысты қолданылып келеді. Норн тілі Кейтнесс аймағында да қолданылған, бірақ 15 ғасырға қарай ол жойылып, оның орнына шотланд тілі келген.
Жіктеу
Норн – үнді-еуропалық тілдер тобының герман тілдерінің солтүстік герман тармағына жатады. Фарер, исланд және норвег тілдерімен бірге ол Батыс скандинавия тобына кіреді, бұл оны Швеция, Дания және Гутниядан құралған Шығыс скандинавия және Гутния топтарынан ажыратады. Бұл жіктеме солтүстік герман тілдерінің бөлінісі кезіндегі айырмашылықтарына негізделгенімен, олардың қазіргі қасиеттері өзара түсіністілікке сүйенген аралдық скандинавия және материктік скандинавия тілдері топтарына бөлуді қажет етеді. Осы жүйе бойынша норвег тілі дания және швед тілдерімен біріктірілген, себебі соңғы мың жылда олардың барлығы да, әсіресе грамматика мен лексикада маңызды өзгерістерге ұшырады, бұл оларды фарер және исланд тілдерінен ерекшелендірді. Норн тілі көбінесе фарер тіліне ұқсас деп есептеледі, көптеген фонетикалық және грамматикалық ерекшеліктері бар, тіпті олар өзара түсінісе алған болуы мүмкін. Сондықтан оны аралдық скандинавия тілі деп санауға болады. Жазбада қалған мәтіндердің саны аз. Ол қазіргі Шетланд диалектісінен өзгеше, ол ортаңғы ағылшын тілінен пайда болған.
Фоналогия
Норн тілінің фонетикасын бастапқы материалдың жетіспеуіне байланысты нақты анықтау мүмкін емес, бірақ қолда бар аз ғана жазбаша көздерден оның жалпы ерекшеліктерін болжауға болады. Норн тілі оңтүстік-батыс Норвегия диалектілерімен көптеген қасиеттерін ортақтастырған. Оған дауыстылардан кейін дауысты дыбыстардың жұмсаруы және (Шетланд диалектісінде, бірақ Оркней диалектісінде тек ішінара) «зат» және «сол» сөздерінің тілдік эквиваленттерінің сәйкесінше «тин» және «дат» болып өзгеруі жатады.
Морфология
Норн грамматикасы басқа скандинав тілдеріне өте ұқсас болды. Екі сан, үш род және төрт жағдай (атай, бағыныс, меншік және табыс) болды. Етістіктердің қазіргі және өткен шақтардағы екі негізгі түрі де кездесті. Батыс және Оңтүстік Ютландия тілдерінен басқа, барлық басқа солтүстік герман тілдеріндей, ол нақтылықты көрсету үшін скандинав тілдеріндегідей препозициялық есімдіктің орнына жұрнақ қолданды: man(n) ("адам"); mannen ("сол адам"). Норн грамматикасының көптеген ерекшеліктерін анықтау қиын болғанымен, құжаттар оның батыс скандинав тілдерінде кең таралған, жатсыздарсыз (subjectless) сөйлемдерге ие болуы мүмкін екенін көрсетеді.