Кельт тілдері: Тарихы, таралуы және жаңаруы

Кіріспе

Тілдер тобы

Кельт тілдері (/k/ɛ/l/t// KELtik) – протокельт тілінен тараған, туысқан тілдердің тобы. Олар үнді-еуропа тілдер отбасының бір тармағын құрайды. "Кельт" терминін бұл тіл тобын сипаттау үшін алғаш рет 1707 жылы Эдвард Льюид қолданды, одан бұрын Пол Ив Пезрон классикалық авторлар сипаттаған келттер мен уэльс және бретон тілдері арасындағы байланысты анықтаған болатын. Б.з.д. бірінші мыңжылдықта кельт тілдері Еуропаның көп бөлігінде және Анатолияның орталық аймақтарында қолданылған. Бүгінде олар Еуропаның солтүстік-батыс шетінде және аз ғана диаспора қауымдастықтарында ғана таралған. Қазірде тірі алты тіл бар: үздіксіз қолданылып келе жатқан төрт тіл – бретон, ирланд, шотланд гаэль және уэльс, сондай-ақ қайта жаңғыртылған екі тіл – корнуолли және мэнкс. Олардың барлығы өз елдерінде азшылық тілдері саналады, бірақ оларды қайта жаңғырту жөніндегі жұмыстар жалғасуда. Уэльс тілі Уэльсте ресми тіл, ал ирланд тілі Ирландияда және Еуропалық Одақта ресми тіл мәртебесіне ие. Уэльс тілі ғана ЮНЕСКО тарапынан құрып кету қаупі төніп тұрған тілдердің қатарына жатпайды. Корнуолли және мэнкс тілдері қазіргі заманда жойылып кеткен. Олар қайта жаңғырту шараларының нысаны болды және қазір әрқайсысында бірнеше жүз екінші тіл білуші бар. Ирланд, мэнкс және шотланд гаэль тілдері гойдель тілдері тобын құрайды, ал уэльс, корнуолли және бретон тілдері бриттон тілдеріне жатады. Бұлардың барлығы аралдық кельт тілдері болып табылады, себебі континенттік Еуропада қолданылатын жалғыз тірі кельт тілі – бретон тілі – Ұлыбританиядан келген қоныс аударушылардың тілінен тараған. Өліп кеткен, бірақ куәландырылған континенттік кельт тілдері де бар, мысалы, кельтибер, галатиан және галл тілдері. Бұдан өзге, кельт тілдер отбасының тармақталуы туралы бір пікірге келмейді. Олар P кельт және Q кельт тілдеріне бөлінеді. Кельт тілдері бай әдеби дәстүрге ие. Кельт жазба тілінің ең ерте мысалдары – б.з.д. VI ғасырда Альп тауларында табылған лепонт жазулары. Алғашқы континенттік жазуларда итальян және палеоиспан жазулары қолданылған. IV-VIII ғасырлар аралығында ирланд және пикт тілдері кейде түпкілікті жазу – огам арқылы жазылған, бірақ латын әрпі барлық кельт тілдері үшін қолданыла бастады. Уэльс тілі біздің заманымыздың VI ғасырынан бері үздіксіз әдеби дәстүрді сақтап келеді.

The Celtic languages ('/k//ɛ//l//t//ᵻ//k/ KELtik) are a group of related languages descended from Proto Celtic. They form a branch of the Indo European language family. The term "Celtic" was first used to describe this language group by Edward Lhuyd in 1707, following Paul Yves Pezron, who made the explicit link between the Celts described by classical writers and the Welsh and Breton languages. During the first millennium BC, Celtic languages were spoken across much of Europe and central Anatolia. Today, they are restricted to the northwestern fringe of Europe and a few diaspora communities. There are six living languages: the four continuously living languages Breton, Irish, Scottish Gaelic and Welsh, and the two revived languages Cornish and Manx. All are minority languages in their respective countries, though there are continuing efforts at revitalisation. Welsh is an official language in Wales and Irish is an official language of Ireland and of the European Union. Welsh is the only Celtic language not classified as endangered by UNESCO. The Cornish and Manx languages became extinct in modern times. They have been the object of revivals and now each has several hundred second language speakers. Irish, Manx and Scottish Gaelic form the Goidelic languages, while Welsh, Cornish and Breton are Brittonic. All of these are Insular Celtic languages, since Breton, the only living Celtic language spoken in continental Europe, is descended from the language of settlers from Britain. There are a number of extinct but attested continental Celtic languages, such as Celtiberian, Galatian and Gaulish. Beyond that there is no agreement on the subdivisions of the Celtic language family. They may be divided into P Celtic and Q Celtic. The Celtic languages have a rich literary tradition. The earliest specimens of written Celtic are Lepontic inscriptions from the 6th century BC in the Alps. Early Continental inscriptions used Italic and Paleohispanic scripts. Between the 4th and 8th centuries, Irish and Pictish were occasionally written in an original script, Ogham, but Latin script came to be used for all Celtic languages. Welsh has had a continuous literary tradition from the 6th century AD.

Тірі тілдер

SIL Ethnologue тізімінде алты тірі кельт тілі бар, оның төртеуі ана тілінде сөйлейтіндердің көп санын сақтап қалды. Олар: гоидель тілдері (ирланд және шотланд гаэл тілдері, екеуі де орта кельт тілінен тараған) және бритон тілдері (уэльс және бретон тілдері, ортақ бритон тілінен тараған). Қалған екеуі, корн тілі (бриттоника) және мэнкт тілі (гоидель) қазіргі заманда жойылып кетті, олардың соңғы ана тілінде сөйлеген адамдары 1777 және 1974 жылдары қайтыс болды. 2000-шы жылдардағы тілді жаңарту қозғалыстары ересектер мен балалардың оларды үйренуі нәтижесінде екі тілдің де ана тілінде сөйлейтіндері қайта пайда болды. XXI ғасырдың басында кельт тілдерінде шамамен бір миллион адам ана тілі ретінде сөйлесе, 2010 жылы бұл көрсеткіш 1,4 миллионға жетті.

Итало-кельттік

Индоевропалық тілдер отбасында кельт тілдері кейде италық тілдермен бірге ортақ итало-кельт тармағына жатқызылған. Американдық тіл білімі маманы Кальверт Уоткинс 1966 жылы осы гипотезаны қайта қарағаннан кейін ол сәл қолдауын жоғалтты. Дегенмен, Ринге, Уорноу және Тейлор сияқты кейбір ғалымдар 21-ғасырдағы зерттемелерінде итало-кельт тобын қолдаған.