Дания тілінің тарихы мен дамуы

Кіріспе

Солтүстік герман тілі

Дания (/audio=En uk Danish.ogg/'/d//eɪ//n//ᵻ//ʃ/, DAYnish; label=endonym , dansk sprog) 17-18 ғасырларда стандартты неміс және француз тілдері төменгі неміс тілінің ықпалын ығыстырды, ал 20 ғасырда ағылшын тілі, әсіресе Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, қарыз сөздердің негізгі көзіне айналды. Көптеген ескі скандинавиялық сөздер сақталғанымен, кейбіреулері қарыз алынған синонимдермен алмастырылды, мысалы, æde (жеу) көбінесе төменгі неміс тілінен алынған spise сөзімен ығыстырылды. Қарыз сөздерден басқа, жаңа сөздерді де қазіргі бар сөздерді біріктіру арқылы еркін жасауға болады. Қазіргі заманғы дания тілінің стандартты мәтіндерінде орта және төменгі неміс тілінен алынған сөздер сөздіктің 16-17%-ын құрайды, грек-латын тілінен алынған сөздер 4-8%, француз тілінен алынған сөздер 2-4%, ал ағылшын тілінен алынған сөздер шамамен 1% құрайды. VIII ғасырда Скандинавияның ортақ герман тілі, прото-норс, өзгерістерге ұшырап, көне норс тіліне айналды. Бұл тіл жалпы түрде «дания тілі» (Dǫnsk tunga) немесе «норс тілі» (Norrœnt mál) деп аталды. Норс тілі рун әліпбиінде жазылды, алдымен үлкен футаркпен, ал 9-шы ғасырдан бастап кіші футаркпен. VII ғасырдан бастап ортақ норвег тілі Скандинавияның барлық аймақтарына таралмаған өзгерістерге ұшырады, нәтижесінде екі диалект аймағы пайда болды: көне батыс норвег (Норвегия және Исландия) және көне шығыс норвег (Дания және Швеция). Шығыс норвег тілін батыс норвег тілінен бөліп тұратын көптеген өзгерістер Данияда инновация ретінде басталды, кейін Сканния арқылы Швецияға және теңіз арқылы Оңтүстік Норвегияға тарады. Көне шығыс норвег (руналық швед/дания) тілін көне батыс норвег тілінен бөліп тұрған өзгеріс – æi дифтонғының (көне батыс норвег тілінде ei) e монофтонгына ауысуы, мысалы, stæin сөзі sten сөзіне айналды. Бұл рун жазуларында көрінеді, онда ескі жазуда «stain» деп, ал кейінгі жазуда «stin» деп жазылған. Сонымен қатар, dauðr сөзіндегі au дыбысы ø дыбысына, яғни døðr сөзіне айналды. Бұл өзгеріс рун жазуларында tauþr сөзінен tuþr сөзіне ауысу ретінде көрсетілген. Бұдан әрі, øy (көне батыс норвег тілінде ey) дифтонғы да ø дыбысына өзгерді, мысалы, «арал» деген мағынадағы көне норвег сөзінде. Бұл монофтонгизация Ютландиядан басталып, шығысқа қарай тарады, 1100 жылға қарай бүкіл Дания мен Швецияның көп бөлігіне тарады. Данияның жаулауы арқасында көне шығыс норвег тілі Англияның солтүстік-шығыс округтерінде кеңінен таралған. Норд тілінен алынған көптеген сөздер, мысалы, «гейт» (көше) сөзі, Йоркширде, Шығыс Мидлендс және Шығыс Англияда, сондай-ақ Дания викингтері отарлаған Шығыс Англияның кейбір бөліктерінде әлі де сақталған. Йорк қаласы бір кезде викингтердің Jorvik қонысы болған. Тағы бірнеше ағылшын сөздері көне шығыс норвег тілінен алынған, мысалы, «пышақ», «күйеу» және «жұмыртқа». «Қала» деген мағынадағы «by» жұрнағы Йоркшир және Шығыс Мидлендс аймақтарындағы жер-су аттарында жиі кездеседі, мысалы, Селби, Уитби, Дерби және Гримсби. «Дейл» сөзі «долина» деген мағынаны білдіреді және Йоркшир мен Дербиширдегі жер-су аттарында жиі қолданылады.

Danish (/audio=En uk Danish. ogg/'/d//eɪ//n//ᵻ//ʃ/, DAYnish; label=endonym , dansk sprog ) In the 17th and 18th centuries, standard German and French superseded Low German influence, and in the 20th century, English became the main supplier of loanwords, especially after World War II. Although many old Nordic words remain, some were replaced with borrowed synonyms, for example æde (to eat) was mostly supplanted by the Low German spise. As well as loanwords, new words can be freely formed by compounding existing words. In standard texts of contemporary Danish, Middle Low German loans account for about 16–17% of the vocabulary, Graeco Latin loans 4–8%, French 2–4% and English about 1%. By the eighth century, the common Germanic language of Scandinavia, Proto Norse, had undergone some changes and evolved into Old Norse. This language was generally called the "Danish tongue" (Dǫnsk tunga), or "Norse language" (Norrœnt mál). Norse was written in the runic alphabet, first with the elder futhark and from the 9th century with the younger futhark. From the seventh century, the common Norse language began to undergo changes that did not spread to all of Scandinavia, resulting in the appearance of two dialect areas, Old West Norse (Norway and Iceland) and Old East Norse (Denmark and Sweden). Most of the changes separating East Norse from West Norse started as innovations in Denmark, that spread through Scania into Sweden and by maritime contact to southern Norway. A change that separated Old East Norse (Runic Swedish/Danish) from Old West Norse was the change of the diphthong æi (Old West Norse ei) to the monophthong e, as in stæin to sten. This is reflected in runic inscriptions where the older read stain and the later stin. Also, a change of au as in dauðr into ø as in døðr occurred. This change is shown in runic inscriptions as a change from tauþr into tuþr. Moreover, the øy (Old West Norse ey) diphthong changed into ø, as well, as in the Old Norse word for "island". This monophthongization started in Jutland and spread eastward, having spread throughout Denmark and most of Sweden by 1100. Through Danish conquest, Old East Norse was once widely spoken in the northeast counties of England. Many words derived from Norse, such as "gate" for street, still survive in Yorkshire, the East Midlands and East Anglia, and parts of eastern England colonized by Danish Vikings. The city of York was once the Viking settlement of Jorvik. Several other English words derive from Old East Norse, for example "knife" , "husband" , and "egg" The suffix " by" for 'town' is common in place names in Yorkshire and the east Midlands, for example Selby, Whitby, Derby, and Grimsby. The word "dale" meaning valley is common in Yorkshire and Derbyshire placenames.

Ескі және орта диалекттер

Орта ғасырларда дания тілі швед тілінен жеке тіл ретінде қалыптасты. Басты жазба тілі – латын тілі болды, ал осы кезеңнен сақталған дания тіліндегі аз ғана мәтіндер латын әліпбиінде жазылған, бірақ рун әліпбиі кейбір аймақтарда халық арасында қолданыста болған сияқты. Осы кезеңде жазылған негізгі мәтін түрлері – заңдар, олар латын білмейтіндерге де түсінікті болу үшін ана тілінде жасалған. Ютландия заңы мен Скания заңы 13 ғасырдың басында ана тіліндегі дания тілінде жазылған. 1350 жылдан бастап дания тілі әкімшілік тілі ретінде қолданыла бастады, сондай-ақ патшалық хаттар мен өсиеттер сияқты жаңа әдебиет түрлері осы тілде жазыла бастады. Осы кезеңде орфография да, тілдің өзі де стандартталмады, ал аймақтық заңдар олар жазылған аймақтар арасындағы диалектілік ерекшеліктерді көрсетеді. Осы кезеңде дания тілі төменгі неміс тілімен байланыста болды, нәтижесінде көптеген төменгі неміс сөздері қарыз сөз ретінде енгізілді. 1536 жылғы протестанттық реформация кезінде дания тілі дін тіліне де айналды, бұл дания тілін әдеби тіл ретінде пайдалануға жаңа қызығушылықты тудырды. Осы кезеңде дания тілі швед және норвег тілдерінен ерекшеленетін тілдік белгілерді қабылдай бастады, мысалы, stød, көптеген жабық дауыссыз дыбыстардың дыбысталуы және көптеген соңғы дауыстылардың /e/ дыбысына айналуы. Дания тілінде басылған алғашқы кітап – 1495 жылғы «Рималық хроника» (Rimkrøniken), тарихи оқиғаларды жырлар арқылы баяндайтын кітап. Дания тіліндегі Киелі кітаптың алғашқы толық аудармасы – Кристиан Педерсен жасаған Христиан II Киелі кітабы 1550 жылы жарық көрді. Педерсеннің орфографиялық таңдауы дания тіліндегі жазудың де-факто стандартын белгіледі. 1500 жылдардың шамасында Данияда дания және басқа тілдерде бірнеше баспахана жұмыс істеді. 1550 жылдан кейін Копенгагендегі баспаханалар дания тіліндегі материалдарды басып шығаруда басымдық алды.

Қазіргі заманның алғашқы кезеңдері

Киелі кітаптың алғашқы аудармасынан кейін дания тілі жазу, дін, әкімшілік және қоғамдық дискурс тілі ретінде қарқынды дамыды. 17 ғасырдың екінші жартысында грамматиктер дания тілінің грамматикасын жасады, алғашқысы – Расмус Бартолиннің 1657 жылғы латын грамматикасы «De studio lingvæ danicæ»; одан кейін Лоридс Олуфсен Коктың 1660 жылғы Зеландия диалектісінің грамматикасы «Introductio ad lingvam Danicam puta selandicam»; ал 1685 жылы Педер Сив жазған «Дания тілінің өнері» («Den Danske Sprog Kunst») – дания тілінде жазылған алғашқы даниялық грамматика. Бұл кезеңдегі маңызды авторлар – ақын және псалмшы Томас Кингго және Леонора Кристина Ульфельдт, оның «Еске түскен қайғылар» («Jammersminde») романы ғалымдар тарапынан әдеби шедевр саналады. Орфография әлі де стандартизацияланбаған еді және оны қалай жасау қағидалары даниялық филологтар арасында белсенді талқыланды. Йенс Педерсен Хойсгаардтың грамматикасы даниялық фонология мен прозодияны, соның ішінде stød дыбысын егжей-тегжейлі талдаған алғашқы жұмыс болды. Осы кезеңде ғалымдар «сөйлегендей жазу» немесе «жазғандай сөйлеу» дұрыс па деген мәселені де талқылады, сондай-ақ, көпше түрі сияқты, ауызша тілде қолданылмай қалған архаикалық грамматикалық формаларды жазуда сақтау керек пе, жоқ па деген мәселені де қарастырды. Екінші Брёмсебро шартынан (1645) кейін Шығыс Дания провинциялары Швецияға өткен, содан кейін олар біртіндеп шведтендірілді; солайша Норвегия да Даниядан саяси жағынан бөлініп, дания тілінің норвег тіліне әсерінің біртіндеп аяқталуы басталды (бірақ ортақ жазба стандартты тіл арқылы әсері сақталды). 1660 жылы абсолютизм енгізілгеннен кейін Дания мемлекеті одан әрі интеграцияланды, ал Дания канцеляриясының тілі – неміс және француз тілдерінің ықпалындағы Зеландия диалектісі, әсіресе жазуда де-факто ресми стандартты тілге айналды – бұл бастапқы «ригсданск» («Мемлекеттік дания тілі») болды. Сонымен қатар, 18 ғасырдың ортасынан бастап, скарр R, яғни увулярлық R дыбысы, Париж француз және неміс тілдерінің ықпалымен Данияда тарала бастады. Бұл Данияның барлық аймақтарына, соның ішінде Оңтүстік Швецияға және Оңтүстік Норвегияның жағалауына әсер етті. 18 ғасырда Расмус Раск даниялық филологияны дамытып, салыстырмалы және тарихи лингвистика ғылымдарының негізін қалады және дания тілінің алғашқы ағылшын тіліндегі грамматикасын жазды. Лудвиг Холбергтің шығармаларымен дания әдебиетінің дамуы жалғасты, оның пьесалары мен тарихи және ғылыми еңбектері Дания әдебиетінің қалыптасуына негіз салды. Гренландияны Ганс Эгеде колонизациялағаннан кейін дания тілі әкімшілік және діни тілге айналды, ал Исландия мен Фарер аралдары 20 ғасырдың ортасына дейін Данияның ресми тілі ретінде даниялық колониялар мәртебесіне ие болды.

Following the first Bible translation, the development of Danish as a written language, as a language of religion, administration, and public discourse accelerated. In the second half of the 17th century, grammarians elaborated grammars of Danish, first among them Rasmus Bartholin's 1657 Latin grammar De studio lingvæ danicæ; then Laurids Olufsen Kock's 1660 grammar of the Zealand dialect Introductio ad lingvam Danicam puta selandicam; and in 1685 the first Danish grammar written in Danish, Den Danske Sprog Kunst ("The Art of the Danish Language") by Peder Syv. Major authors from this period are Thomas Kingo, poet and psalmist, and Leonora Christina Ulfeldt, whose novel Jammersminde (Remembered Woes) is considered a literary masterpiece by scholars. Orthography was still not standardized and the principles for doing so were vigorously discussed among Danish philologists. The grammar of Jens Pedersen Høysgaard was the first to give a detailed analysis of Danish phonology and prosody, including a description of the stød. In this period, scholars were also discussing whether it was best to "write as one speaks" or to "speak as one writes", including whether archaic grammatical forms that had fallen out of use in the vernacular, such as the plural form of verbs, should be conserved in writing (i. e. han er "he is" vs. de ere "they are"). The East Danish provinces were lost to Sweden after the Second Treaty of Brömsebro (1645) after which they were gradually Swedified; just as Norway was politically severed from Denmark, beginning also a gradual end of Danish influence on Norwegian (influence through the shared written standard language remained). With the introduction of absolutism in 1660, the Danish state was further integrated, and the language of the Danish chancellery, a Zealandic variety with German and French influence, became the de facto official standard language, especially in writing—this was the original so called rigsdansk ("Danish of the Realm"). Also, beginning in the mid 18th century, the skarre R, the uvular R sound , began spreading through Denmark, likely through influence from Parisian French and German. It affected all of the areas where Danish had been influential, including all of Denmark, Southern Sweden, and coastal southern Norway. In the 18th century, Danish philology was advanced by Rasmus Rask, who pioneered the disciplines of comparative and historical linguistics, and wrote the first English language grammar of Danish. Literary Danish continued to develop with the works of Ludvig Holberg, whose plays and historical and scientific works laid the foundation for the Danish literary canon. With the Danish colonization of Greenland by Hans Egede, Danish became the administrative and religious language there, while Iceland and the Faroe Islands had the status of Danish colonies with Danish as an official language until the mid 20th century.

Стандартталған ұлттық тіл

Шлезвиг Германияға өткеннен кейін, аймаққа неміс тілінде сөйлейтіндердің көптеп келуі байқалды, нәтижесінде олар даниялық тілінде сөйлейтіндерден асып түсті. Аумақты саяси жоғалту Данияда ұлтшылдық сезімнің күшеюіне себеп болды, бұл даниялық мәдениеттің «Алтын ғасыры» деп аталатын кезеңмен бірге жүрді. Н. Ф. С. Грунтвиг сияқты авторлар ұлттық бірлік құруда тілдің маңызды рөлін атап көрсетті. Осы кезеңдегі ең танымал даниялық жазушылардың қатарында – экзистенциалистік философ Сорен Кьеркегор және көптеген ертегілердің авторы Ханс Кристиан Андерсен бар. Халыққа кең танымал әдеби үлгілердің ықпалы және білім беру талаптарының артуы дания тілінің нығаюына септігін тигізді, сонымен қатар біртектілену процесі басталды, нәтижесінде Копенгаген стандарты аймақтық тілдерді ығыстыра бастады. 19 ғасыр бойы даниялықтар эмиграция жасап, Америкада, әсіресе АҚШ, Канада және Аргентинада шағын экспаттар қауымдастықтарын құрды, онда дания тілінің естелігі мен қолданылуы бүгінгі күнге дейін сақталған. 1920 жылы Шлезвигте өткен референдумнан кейін, бірқатар даниялықтар неміс территориясында азшылық ретінде қалды. Екінші дүниежүзілік соғыста Германияның Данияны басып алуынан кейін, 1948 жылғы орфографиялық реформа неміс тілінің ықпалымен есімдерді үлкен әріппен жазу ережесін жойды. 20 ғасырдың үш даниялық авторы әдебиет саласындағы Нобель сыйлығының лауреаттары атанды: Карл Геллеруп және Хенрик Понтоппидан (1917 жылы бірлесіп марапатталды) және Йоханнес В. Йенсен (1944 жылы марапатталды). Ұлттық радио және телеарналарда ригсданск, яғни жоғары Копенгаген стандартын ғана қолдану дәстүрлі диалекттерге күшті қысым жасады. 20 ғасырда олар дерлік жойылып, жалпы тіл бүкіл елге тарады. Стандартты тілдің шағын аймақтық айтылу ерекшеліктері, кейде «аймақтық тілдер» (regionsprog) деп аталады, әлі де сақталған және кейбір жағдайларда маңызды рөл атқарады. Бүгінде стандартты дания тілінің негізгі түрлері – елорданың егде жастағы, жақсы жағдайдағы және білімді адамдарымен байланысты жоғары Копенгаген стандарты, және дәстүрлі түрде жұмысшы табымен байланысты, бірақ бүгінде жас ұрпақтың беделіне ие болған төменгі Копенгаген сөйлеуі. Сонымен қатар, 21 ғасырда иммиграцияның тілге әсері байқалды, мысалы, қалалық аймақтарда көпэтнолект деп аталатын, түрлі иммигрант тілдерінің элементтерін біріктіретін иммигрант даниялықтарының тілі (Перкерданск деп те аталады) пайда болды, оған араб, түрік және күрд тілдерінен, сондай-ақ ағылшын және дания тілдерінен алынған сөздер кіреді.

Following the loss of Schleswig to Germany, a sharp influx of German speakers moved into the area, eventually outnumbering the Danish speakers. The political loss of territory sparked a period of intense nationalism in Denmark, coinciding with the so called "Golden Age" of Danish culture. Authors such as N. F. S. Grundtvig emphasized the role of language in creating national belonging. Some of the most cherished Danish language authors of this period are existential philosopher Søren Kierkegaard and prolific fairy tale author Hans Christian Andersen. The influence of popular literary role models, together with increased requirements of education did much to strengthen the Danish language, and also started a period of homogenization, whereby the Copenhagen standard language gradually displaced the regional vernacular languages. Throughout the 19th century, Danes emigrated, establishing small expatriate communities in the Americas, particularly in the United States, Canada, and Argentina, where memory and some use of Danish remains today. After the Schleswig referendum in 1920, a number of Danes remained as a minority within German territories. After the occupation of Denmark by Germany in World War II, the 1948 orthography reform dropped the German influenced rule of capitalizing nouns, and introduced the letter Three 20th century Danish authors have become Nobel Prize laureates in Literature: Karl Gjellerup and Henrik Pontoppidan (joint recipients in 1917) and Johannes V. Jensen (awarded 1944). With the exclusive use of rigsdansk, the High Copenhagen Standard, in national broadcasting, the traditional dialects came under increased pressure. In the 20th century, they have all but disappeared, and the standard language has extended throughout the country. Minor regional pronunciation variation of the standard language, sometimes called regionssprog ("regional languages") remain, and are in some cases vital. Today, the major varieties of Standard Danish are High Copenhagen Standard, associated with elderly, well to do, and well educated people of the capital, and low Copenhagen speech traditionally associated with the working class, but today adopted as the prestige variety of the younger generations. Also, in the 21st century, the influence of immigration has had linguistic consequences, such as the emergence of a so called multiethnolect in the urban areas, an immigrant Danish variety (also known as Perkerdansk), combining elements of different immigrant languages such as Arabic, Turkish, and Kurdish, as well as English and Danish.

Дания патшалығы

Дания Мемлекетінің аумағында дания тілі – Данияның ұлттық тілі және Фарер аралдарының екі ресми тілінің бірі (фарер тілінен басқа). Дания тілінің Фарер түрі Gøtudanskt деп аталады. 2009 жылға дейін дания тілі Гренландияның екі ресми тілінің бірі болды (гренландия тілінен басқа). Қазіргі уақытта дания тілі Гренландияда лингва франка ретінде қолданылады, және Гренландияның көптеген тұрғындары дания тілін екінші тіл ретінде біледі (ол 1928 жылы білім беру жүйесіне міндетті пән ретінде енгізілген). Иммиграцияның нәтижесінде халықтың шамамен 10 пайызы дания тілін ана тілі ретінде қолданады. Исландия бір кезде Дания-Норвегияның билігінде болған, оның ресми тілдерінің бірі – дания тілі еді. Дания тілі 1944 жылы Исландияда ресми тіл статусын жойғанмен, ол әлі де кеңінен қолданылады және мектептерде міндетті пән болып табылады, ағылшын тілінен кейін екінші шетел тілі ретінде оқытылады. Дания үшін ресми тілді анықтайтын заң жоқ, сондықтан дания тілі де-факто ресми тіл болып саналады. Дегенмен, Азаматтық процессуалдық кодекс соттарда қолданылатын тіл ретінде дания тілін белгілейді. 1997 жылдан бері мемлекеттік органдар орфографиялық заңда белгіленген ресми орфографиялық жүйеге сәйкес болуға міндетті. XXI ғасырда Данияның ресми тілі ретінде дания тілін бекітетін заң қабылдау мүмкіндігі талқыланды.

Қоршаған елдер

Сонымен қатар, Оңтүстік Шлезвигте, Германияның Даниямен шектесетін бөлігінде, айқын даниялық тілдес қауымдастық бар, ал аймақта Стандартты дания тілінің бір түрі – Оңтүстік Шлезвиг даниялық тілінде сөйленеді. 2015 жылдан бері Шлезвиг-Гольштейн Дания тілін аймақтық тіл ретінде ресми түрде мойындады, дәл сол сияқты Германия тілі де шекараның солтүстігінде мойындалған. Бұдан әрі, Дания тілі Еуропалық Одақтың ресми тілдерінің бірі және Солтүстік Кеңестің жұмыс тілдерінің бірі болып табылады. Солтүстік тілдер конвенциясына сәйкес, Солтүстік елдердің Дания тілінде сөйлейтін азаматтары басқа Солтүстік елдердің мемлекеттік органдарымен өзара әрекеттескенде аударма немесе түсімдер үшін жауапкершілік алмай, өз ана тілін пайдалануға құқылы. Сондай-ақ, гутнияш (Gutamål) тілдеріне Дания тілі әсер еткен.

Басқа жерлер

Сонымен қатар, әлемнің басқа жерлерінде де даниялық эмигранттардың әлі күнге дейін тілді біршама қолданатын қауымдастықтары бар. Америка құрлығында дания тілінде сөйлейтін қауымдастықтарды АҚШ, Канада, Аргентина және Бразилияда кездестіруге болады.

Фоналогия

Дания тілінің дыбыстық жүйесі ерекше, әсіресе үлкен дауысты дыбыстар қоры және ерекше прозодиясымен ерекшеленеді. Лауазымдық емес немесе жылдам сөйлеу кезінде, тілдегі әсері жоқ буындардың айтарлықтай қысқаруына бейімділік бар, нәтижесінде көптеген дауыссыздар буындары пайда болады, сондай-ақ соңғы дауыстардың да қысқаруы байқалады. Бұған қоса, көптеген басқа тілдерден өзгеше, тілдің прозодиясы сөйлем құрылымы туралы көптеген ақпаратты қамтымайды, бұл сөз ағынындағы әртүрлі дыбыстарды қабылдауды салыстырмалы түрде қиындатады. Бұл факторлардың барлығы дания тілінің айтылуын үйренушілер үшін меңгеруді қиын етеді, ал даниялық балалар ерте жаста сөзді бөліп үйренуге сәл көбірек уақыт жұмсайды деген деректер бар.

Просодия

Дания тіліне stød (сөздік мағынасында "итеру") тән. Бұл ларингелизацияның немесе сыңғырлаған дауыстың бір түрі. Кейбір дереккөздер оны глоттық тоқтау деп сипаттаған, бірақ бұл өте сирек кездеседі, ал қазіргі фонетиктер оны дауыс түрі немесе прозодикалық құбылыс деп санайды. Оның пайда болуы стресске де байланысты, ал кейбір диалектілерде ол негізінен тон ретінде көрінеді. Stød фонемиялық мәртебеге ие, себебі ол stød бар bønder ("шаруалар") және stød жоқ bønner ("бұршақ") сияқты мағынасы әртүрлі сөздерді ажыратудың жалғыз белгісі болып табылады. Stød сөздікте таралуы норвегия және швед тілдерінің көптеген диалекттерінде кездесетін скандинавиялық дыбыс акценттерінің таралуымен байланысты. Стресс фонемиялық және "billigst" ("арзан") мен "bilist" ("көлік жүргізуші") сияқты сөздерді ажыратады. Интонация стресс тобын, сөйлем түрін және прозодикалық фразаны көрсетеді. Копенгаген стандартты дания тілінде үн биіктігі үн тобындағы басымды буынға жеткенде ең төменгі нүктесіне жетеді, содан кейін келесі басымсыз буында ең жоғары нүктесіне жетеді, одан кейін келесі үн тобына дейін біртіндеп төмендейді. Әрекеттесу кезінде үн биіктігі, мысалы, әңгіменің аяқталуын және сөз кезегін беруді көрсете алады.

Грамматика

Ағылшын тіліндегідей, қазіргі дания грамматикасы да бай инфлекциялық морфологиясы және салыстырмалы түрде еркін сөз тәртібі бар еуропалық тәуелді белгілеу үлгісінен, аз инфлекциясы бар, көбінесе аналитикалық үлгіге, өте тұрақты SVO сөз тәртібімен және күрделі синтаксиспен біртіндеп өзгерудің нәтижесі болып табылады. Ақырғы дауысты өзгерту (абраут немесе умлаут) арқылы иілген, түзсіз иілген күшті түбірлер (мысалы, *tager/tog* ("алады/алды") және *fod/fødder* ("аяқ/аяқтар")) мен қосымшалар арқылы иілген әлсіз түбірлер (мысалы, *elsker/elskede* ("сүйеді/сүйді"), *bil/biler* ("көлік/көліктер")) сияқты герман тілдеріне тән белгілер дания тілінде сақталады. Герман тілдерінің жағдайлық және гендерлік жүйесінің іздері есімдіктер жүйесінде кездеседі. Еуропалық тілдерге тәндей, дания тілінде аккузативті морфосинтаксикалық үйлесім бар. Дания тілінде кемінде жеті негізгі сөз классы бар: етістіктер, есімдер, сандар, сын есімдер, есімдіктер, артикльдер, сөз тіркестері, одақтастар, үнсіз сөздер және дыбырлық сөздер.

Есімдіктер

Есімдер сан (жекеше, көпше) және анықтық бойынша өзгериді және екі грамматикалық родқа бөлінеді. Жақсылықтар ғана жағдай бойынша өзгериді, ал бұрынғы меншік жағдайы жұрнаққа айналды. Дания тілі сияқты скандинавия тілдерінің ерекшелігі - есімдердің родын да көрсететін анықталған артикльдер қосымшаға айналды. Герман тілдеріне тән, көпше сан немесе ережеден тыс, немесе "күшті" түбірлерге ие, олар үн өзгерту (яғни, түбірдің дауысын өзгерту) арқылы өзгериді (мысалы, fod/fødder "аяқ/аяқтар", mand/mænd "адам/адамдар") немесе жұрнақтар арқылы өзгеритін "әлсіз" түбірлерге ие (мысалы, skib/skibe "кеме/кемелер", kvinde/kvinder "әйел/әйелдер").

Жынысы

Стандартты дания тілінде екі номиналдық сан бар: жалпы және бейтарап; жалпы сан тарихи әйел және ер сан бірыңғай категорияға біріккен кезде пайда болды. Кейбір дәстүрлі диалекттерде әйел, ер және бейтарап сандарының үш түрлі ажыратылуы сақталады, ал Ютландияның кейбір диалекттерінде ер/әйел арасындағы қарама-қайшылық бар. Дания тіліндегі көптеген есімдердің (шамамен 75%) жалпы саны бар, ал бейтарап көбінесе жансыз нәрселерді білдіру үшін қолданылады, бірақ есімдердің саны көбінесе болжау мүмкін емес және көбінесе жатталуы тиіс. Есімнің саны оны сипаттайтын сөздердің түрін және анықталған жұрнақтардың түрін анықтайды.

Саны

+ Дания тіліндегі ретсіз көпше түрі Sg. Пл. Белгілі Пл.mandmanmændmenmændenthe menkocowkøercowskøernthe cowsøjeeyeøjne eyes øjnene the eyeskontoaccountkonti accounts kontiene the accounts Тәртіптік көпшелердің үш түрі бар: 1-топ есімдер көпше түрін er (белгісіз) және erne (белгілі) жұрнақтарымен жасайды, 2-топ есімдер e (белгісіз) және ene (белгілі) жұрнақтарымен жасайды, ал 3-топ есімдер белгісіз көпше түріне жұрнақ қоспайды, ал белгілі көпше түріне ene жұрнағын қосады. Көптеген ретсіз зат есімдерде түбір дауыстысы өзгереді (яғни, аблютпен), немесе түбірдің өзгеруі жұрнақпен біріктіріледі, ал кейбіреулерінің ерекше көпше түрі болады. Ерекше түрі мұраға қалған болуы мүмкін (мысалы, «көз» деген мағынадағы øje сөзінің көпше түрі – ескі қос сан формасы øjne), немесе қарыз сөздер үшін донор тілінен алынған болуы мүмкін (мысалы, итальян тілінен алынған «есеп» деген мағынадағы konto сөзі, итальян тіліндегі көпше формасы конти "есептер" пайдаланылады).

Қамқорлық

Иелену сөз тіркестері энклитикалық -s жұрнағы арқылы жасалады, мысалы, min fars hus "әкемнің үйі", онда far есімі иелену энклитикасын алып жүреді. Дегенмен, бұл генетив жақтық белгісінің мысалы емес, себебі есімдіктердің ұзын тіркестерінде -s жұрнағы тіркестің соңғы сөзіне қосылады, ол бас есім немесе тіпті есімдік болуы міндетті емес. Мысалы, kongen af Danmarks bolsjefabrik "Дания королінің кәмпит фабрикасы" тіркесінде фабрика Дания короліне тиесілі, немесе det er pigen Uffe bor sammen med s datter "бұл Uffe бірге тұратын қыздың қызы" тіркесінде, онда энклитика батырылған предлогқа жалғанады.

Номиналды қосылыстар

Барлық герман тілдеріндей, дания тілінде де күрделі есімдер жасалады. Олар даниялық орфографияда бір сөзбен жазылады, мысалы, kvindehåndboldlandsholdet – "әйелдер ұлттық гандбол командасы". Кейбір жағдайларда есімдер s әрпі арқылы байланысады, бұл әрпі бастапқыда меншіктейтін функциясы бар, мысалы, landsmand ("ел" және "адам" сөздерінен құралған, "құдас" мағынасын береді), бірақ landmand ("фермер" мағынасын береді, сол түбірлерден жасалған). Ал кейбір сөздер e әрпімен байланысады, мысалы, gæstebog (gæst және bog сөздерінен, "қонақтар кітабы" мағынасын береді). Тұрақсыз байланыс әрпі де бар.