Фарер тілі: тарихы мен ерекшеліктері

Кіріспе

Фарер аралдарының солтүстік герман тілі

Фарер тілі (/ˈfɛərəʊiːz/, /ˈfæroʊˌhiːz/, FARR) – солтүстік герман тілдерінің бірі, оны шамамен 69 000 фарерлік тұрғын өздерінің ана тілі ретінде қолданады, олардың 21 000-ы негізінен Данияда және басқа елдерде тұрады. Бұл тіл орта ғасырларда сөйленген көне батыс норвеж тілінен тараған бес тілдің бірі; қалғандары – норвег, исланд, және жойылған норн мен гренланд норвеж тілдері. Фарер және оның ең жақын туысы – исланд тілі, ауызша сөйлеуде бір-біріне оңай түсінілмейді, бірақ жазба тілдері өте ұқсас, бұл көбінесе фарер тілінің этимологиялық орфографиясымен байланысты.

Тарих

900 жылы Фарер аралдарында сөйлейтін тіл Көне норвег тілі болды, оны 825 жылы басталған Фарер аралдарының қоныстануы кезінде норвег қоныс салушылары өздерімен бірге әкелген. Алайда, қоныс салушылардың көп бөлігі Скандинавиядан емес, Ирландия теңізі аймағындағы норвег қоныс салушыларының ұрпақтары болды. Сонымен қатар, Норд Ирландиясынан, Оркней немесе Шетландтан келген әйелдер Фарер аралдары мен Исландияға қоныстанғанға дейін скандинавиялық ер адамдарға үйленген. Нәтижесінде, ирланд тілі ферро және исланд тілдеріне де әсер етті. Фарер аралдарындағы ирланд тіліндегі жер атаулары туралы болжамдар бар: мысалы, Микинс, Стора Димун, Литла Димун және Аргир атаулары кельт түбірлерін қамтиды деп болжанған. Кельт тілінен шыққан ерте енгізілген сөздердің басқа мысалдары: blak/blaðak (айран), cf. Орта ирланд тілінде bláthach; drunnur (жануардың құйрығының бөлігі), cf. Орта ирланд тілінде dronn; grúkur (бас, шаш), cf. Орта ирланд тілінде gruaig; lámur (қол, табан), cf. Орта ирланд тілінде lámh; tarvur (буқа), cf. Орта ирланд тілінде tarbh; және ærgi (жайылым), cf. Орта ирланд тілінде áirge. 9-15 ғасырлар аралығында ерекше фарьер тілі қалыптасты, бірақ ол әлі де Ескі Батыс норвег тілімен өзара түсіністікке ие болған және Норн тілінің бастапқы кезеңінде Оркней мен Шетландтың Норн тіліне ұқсас болған. Фарер тілі 16 ғасырдың басында Дания-Норвегия реформациясынан кейін жазба тіл ретінде қолданылуын тоқтатты, Дания тілі Фарер тілінің орнын басты. Арал тұрғындары бұл тілді әндерде, ертегілерде және күнделікті өмірде қолдана берді. Бұл тілдің бай ауызша дәстүрі сақталды, бірақ 300 жыл бойы жазба түрінде қолданылмады. 1823 жылы Даниялық Киелі кітап қоғамы Матай ілтебігінің диглотын басып шығарды, сол жерде Фарер тілі сол жақта, ал Дания тілі оң жақта болды. Венцеслаус Ульрикус Хаммершаймб және исланд грамматигі және саясаткер Йон Сигурдссон 1854 жылы қазіргі Фарер тілінің жазба стандартын жариялады, ол әлі де қолданыста. Олар ескі норвег тілінің түбірлеріне негізделген және исланд тілінің орфографиясына ұқсас тілдің орфографиялық стандартын белгіледі. Бұл мақсаттың бастысы – Фарер тілінің әртүрлі диалектілерін тең дәрежеде бейнелеу болды. Сонымен қатар, оның этимологиялық тұрғыдан анық болуы және исланд жазу тілімен туыстығын сақтауының артықшылығы болды. Алайда, айтылуы көбінесе жазудан едәуір өзгеше. Мысалы, ð әрпіне ешқандай нақты дыбыс тіркелмеген. Якобсен фонетикалық орфографияға деген ниетіне негізделген орфографияның балама жүйесін жасады, бірақ бұл жүйе тілдес тарапынан қабылданбады. 1908 жылы «Скриптюр Гадф Мишн» ұйымы Иоанн ілтебігін Фарер тілінде басып шығарды. 1937 жылы Фарер тілі Дания тілін ресми мектеп тілі ретінде, 1938 жылы – шіркеу тілі ретінде, ал 1948 жылы Фарер аралдарының Өзін-өзі басқару актісі бойынша ұлттық тіл ретінде алмастырды. Бүгінде Дания тілі шет тілі болып саналады және ол мектепте бірінші сыныптан бастап оқытылады. 2017 жылы «Visit Faroe Islands» туристік кеңесі «Faroe Islands Translate» веб-сайтын іске қосты. Мәтінді он үш тілде, соның ішінде ағылшын, қытай, орыс, жапон, француз, испан және португал тілдерінде енгізуге болады. Тек машиналық аударма берілмейді, мәтін тікелей бейне аударма беретін ерікті адамға жіберіледі, немесе кейіннен жазылған аударма беріледі. Бұл жобаның мақсаты – Google Translate-те Фарер тілін пайда болуын қамтамасыз ету болды.

Around 900 AD, the language spoken in the Faroes was Old Norse, which Norse settlers had brought with them during the time of the settlement of Faroe Islands (landnám) that began in 825. However, many of the settlers were not from Scandinavia, but descendants of Norse settlers in the Irish Sea region. In addition, women from Norse Ireland, Orkney, or Shetland often married native Scandinavian men before settling in the Faroe Islands and Iceland. As a result, the Irish language has had some influence on both Faroese and Icelandic. There is speculation about Irish language place names in the Faroes: for example, the names of Mykines, Stóra Dímun, Lítla Dímun and Argir have been hypothesized to contain Celtic roots. Other examples of early introduced words of Celtic origin are: blak/blaðak (buttermilk), cf. Middle Irish bláthach; drunnur (tail piece of an animal), cf. Middle Irish dronn; grúkur (head, headhair), cf. Middle Irish gruaig; lámur (hand, paw), cf. Middle Irish lámh; tarvur (bull), cf. Middle Irish tarbh; and ærgi (pasture in the outfield), cf. Middle Irish áirge. Between the 9th and the 15th centuries, a distinct Faroese language evolved, although it was probably still mutually intelligible with Old West Norse, and remained similar to the Norn language of Orkney and Shetland during Norn's earlier phase. Faroese ceased to be a written language after the Danish–Norwegian Reformation of the early 16th century, with Danish replacing Faroese as the language of administration and education. The islanders continued to use the language in ballads, folktales, and everyday life. This maintained a rich spoken tradition, but for 300 years the language was not used in written form. In 1823, the Danish Bible Society published a diglot of the Gospel of Matthew, with Faroese on the left and Danish on the right. Venceslaus Ulricus Hammershaimb and the Icelandic grammarian and politician Jón Sigurðsson published a written standard for Modern Faroese in 1854, which still exists. They set a standard for the orthography of the language, based on its Old Norse roots and similar to that of Icelandic. The main purpose of this was for the spelling to represent the diverse dialects of Faroese in equal measure. Additionally, it had the advantages of being etymologically clear and keeping the kinship with the Icelandic written language. The actual pronunciation, however, often differs considerably from the written rendering. The letter ð, for example, has no specific phoneme attached to it. Jakob Jakobsen devised a rival system of orthography, based on his wish for a phonetic spelling, but this system was never taken up by the speakers. In 1908, Scripture Gift Mission published the Gospel of John in Faroese. In 1937, Faroese replaced Danish as the official school language, in 1938, as the church language, and in 1948, as the national language by the Home Rule Act of the Faroe Islands. Today, Danish is considered a foreign language, , and it is taught in school from the first grade. In 2017, the tourist board Visit Faroe Islands launched a website entitled Faroe Islands Translate. Text can be entered in thirteen languages, including English, Chinese, Russian, Japanese, French, Spanish, and Portuguese. Instead of an instant machine translation being given, the text goes to a volunteer who will provide a live video translation, or else a recorded one later. The aim of this project was to get Faroese featured on Google Translate.

Фарер тілін тіл ретінде үйрену

Адамс, Джонатан және Хьялмар П. Петерсен. Фарер тілі: Бастауыштарға арналған тіл курсы. Грамматика және оқулық. Торсхавн, 2009: Stiðin (704 б.)
В. Б. Локвуд: Қазіргі фарер тіліне кіріспе. Торсхавн, 1977. (ISBN жоқ, 244 бет, 2002 жылғы 4-ші басылым)
Майкл Барнс: Фарер тілі бойынша зерттеулер. Studia Nordica 5, Supplementum 30. Торсхавн, 2002. (239 бет)
Хёскульдур Трайнссон (Þráinsson), Хьялмар П. Петерсен, Йогван и Лон Якобсен, Закарис Свабо Хансен: Фарер тілі. Жалпы шолу және анықтамалық грамматика. Торсхавн, 2004. (500 бет)
Рихард Кёльбл: Färöisch Wort für Wort. Билефельд 2004 (неміс тілінде)
Faroeseonline.com

Сөздіктер

Йохан Хендрик В. Поулсен: Føroysk orðabók. Торшавен, 1998 жыл. (1483 бет) (Фарер тілінде)
Annfinnur í Skála / Jonhard Mikkelsen: Føroyskt / enskt – enskt / føroyskt, Vestmanna: Sprotin 2008. (Фарер-ағылшын / ағылшын-фарер сөздігі, 2 том)
Annfinnur í Skála: Donsk føroysk orðabók. Торшавен 1998 жыл. (1369 бет) (Даниялық-фарер сөздігі)
М. А. Якобсен, Chr. Матрас: Føroysk–donsk orðabók. Торшавен, 1961 жыл. (ISBN жоқ, 521 бет, фарер-дания сөздігі)
Хьялмар Петерсен, Мариус Стаксберг: Donsk–Føroysk orðabók. Торшавен, 1995 жыл. (879 б.) (Даниялық-фарер сөздігі)
Eigil Lehmann: Føroysk–norsk orðabók. Торшавен, 1987 жыл. (ISBN жоқ, 388 б.) (Фарер-норвег сөздігі)
Jón Hilmar Magnússon: Íslensk færeysk orðabók. Рейкьявик, 2005 жыл. (877 б.) (Исланд-фарер сөздігі)
Gianfranco Contri: Dizionario faroese italiano = Føroysk italsk orðabók. Торшавен, 2004 жыл. (627 б.) (Фарер-итальян сөздігі)

Фарер тіліндегі әдебиет және зерттеулер

В. У. Хаммершаймб: Færøsk Anthologi. Копенгаген 1891 (ISBN жоқ, 2 томдық, 4-ші басылым, Торсхавн 1991) (редакциялық түсініктемелер дания тілінде)
Тордур Йоханссон: Фарер тіліндегі ағылшын сөздері. Торсхавн, 1997. (243 бет)
Петерсен, Хьялмар П. 2009. Қазіргі фарер тіліндегі гендерлік белгілеу. Гамбург. Kovac
Петерсен, Хьялмар П. 2010. Фарер-дания тілдерінің байланысының динамикасы. Гейдельберг. Winter
Фарер/неміс антологиясы "Джурхустан Пульсенге дейін – 100 жылдық фарер поэзиясы", ғылыми жетекші: Турид Сигурддардотир, тікелей аударма: Инга Мейнке (2007), редакциялаған: Пауль Альфред Клейнерт.